Khi chuyển vùng sinh sống, phần lớn gia đình giữ nguyên những gì gắn với tổ tiên — ngày giỗ, cách bày bàn thờ, món mà người đã khuất quen ăn — còn những phần gắn với nơi chốn và mùa vụ thì linh hoạt theo nơi ở mới. Một nhà gốc Thái Bình vào Cần Thơ vẫn có thể bày xôi gà ngày giỗ ông, nhưng mua trái cây miền Tây, và có thể học thêm nếp đặt bàn thiên của hàng xóm nếu thấy hợp.
Bài này gợi ý cách chia phần “giữ” và phần “mở”, những chỗ hay vướng khi hai nếp gặp nhau (ngày đưa ông bà sau Tết khác nhau, nguyên liệu không có, khí hậu khác), cách sống với nếp cúng của hàng xóm, và cách dạy con cái nếp nhà khi chúng lớn lên ở một vùng khác quê cha mẹ. Không có công thức đúng cho mọi nhà; mỗi nhà tự cân theo sức mình, theo ý người lớn và theo chỗ ở thực tế.
Vì sao chuyển vùng lại làm nếp cúng lung lay
Ở quê, nếp cúng được giữ gần như tự động: chợ bán đúng thứ cần, hàng xóm làm cùng lúc, người lớn trong họ nhắc ngày. Chuyển tới một vùng khác, tất cả những chỗ dựa ấy biến mất cùng lúc. Chợ không có măng khô kiểu quê, không có lá dong, hoặc ngược lại không có lá chuối tươi để gói bánh tét. Hàng xóm cúng vào ngày khác, theo cách khác. Không ai nhắc ngày rằm vì ai cũng bận.
Thêm vào đó là khí hậu. Một mâm cỗ miền Bắc nhiều món nguội như giò, thịt đông để ở Sài Gòn vài giờ đã khác vị. Một gia đình miền Nam ra Hà Nội vào mùa đông thấy mâm trái cây không có đủ thứ quen tay. Những khác biệt nhỏ như vậy dễ khiến người ta nghĩ mình đang làm “sai” nếp.
Thực ra nếp cúng của mọi gia đình xưa nay vẫn thay đổi theo hoàn cảnh. Người Việt mở đất phương Nam đã mang nếp Bắc đi và đổi dần theo sản vật mới; nếp Nam Bộ hôm nay chính là kết quả của những lần thay đổi ấy. Một gia đình chuyển vùng hôm nay chỉ đang làm lại điều tổ tiên đã làm, ở một nhịp nhanh hơn và trong một căn nhà nhỏ hơn.
Phần nên giữ và phần có thể linh hoạt
Bảng dưới là cách chia nhiều gia đình thấy hợp lý. Mỗi nhà có thể kéo ranh giới về phía này hay phía kia.
| Nội dung | Nhiều nhà giữ nguyên | Nhiều nhà linh hoạt | Lý do thường nghe |
|---|---|---|---|
| Ngày giỗ, ngày cúng chính | Theo âm lịch như ở quê | — | Gắn với người đã khuất, không gắn với nơi ở |
| Món chính ngày giỗ | Món người đã khuất quen ăn | Món phụ theo chợ nơi mới | Giữ ký ức về người được cúng |
| Trái cây, hoa | — | Theo mùa và sản vật nơi mới | Quả tươi ở chỗ mình tốt hơn quả chở xa |
| Ngày đưa ông bà sau Tết | Theo nếp quê | Có nhà theo lịch nghỉ làm | Nếp các vùng khác nhau, nên hỏi họ hàng |
| Bàn thiên, ông Địa (ở Nam Bộ) | — | Lập hay không tuỳ nhà | Nếp địa phương, không bắt buộc với người nơi khác đến |
| Lễ của xóm nơi ở mới | — | Tham gia phần chung nếu muốn | Cách làm quen hàng xóm |
Phần giữ là phần gắn với tổ tiên; phần mở là phần gắn với đất. Chia như vậy, phần lớn những băn khoăn tự được trả lời.
Những chỗ hay vướng khi hai nếp gặp nhau
Thiếu nguyên liệu quê. Măng khô, nấm hương rừng, lá dong, lá chuối, bánh tráng quê không phải nơi nào cũng có. Nhiều nhà nhờ người nhà gửi đồ khô trước Tết, đồ tươi thì thay bằng thứ tương tự. Không ai coi chén canh măng tươi thay măng khô là thiếu lễ.
Nếp ngày tiễn ông bà khác nhau. Có nơi đưa ông bà mùng ba, có nơi mùng bốn, mùng bảy hoặc theo ngày gia đình chọn. Nhà chuyển vùng thường giữ ngày của quê, trừ khi họ hàng trong nhà thống nhất đổi.
Khí hậu làm hỏng món cúng. Ở nơi nóng, rút ngắn thời gian để mâm, ưu tiên món nóng, món kho; bớt món nguội để lâu. Ở nơi lạnh, mâm giữ được lâu hơn nhưng nên hâm nóng trước khi ăn.
Họ hàng ở quê góp ý. Người ở quê có khi thấy nhà ở xa “làm khác”. Gửi ảnh mâm cúng, kể món đã thay, hỏi ý các bác các chú trước ngày giỗ lớn thường giúp mọi người yên tâm hơn là tranh cãi.
Không có ai đứng lễ quen tay. Ở quê, ngày giỗ có bác cả, chú út đứng lễ; ở nơi mới chỉ còn hai vợ chồng trẻ. Nhiều người lúng túng không biết khấn gì, đứng đâu. Cứ thắp hương, đứng trước bàn thờ, nói bằng lời của mình tên người được giỗ, tên con cháu và lời mời về hưởng lễ; người đứng lễ quen tay nào cũng từng bắt đầu như vậy.
Hàng xóm cúng theo cách lạ. Bàn thiên trước nhà, mâm cúng cô hồn rằm tháng Bảy bày cả trên vỉa hè, lễ cúng đất đai — những điều đó có thể mới với người từ nơi khác đến. Hỏi thăm với sự tò mò lịch sự là cách học nhanh nhất.
Ổn định nếp cúng trong năm đầu ở nơi mới
Năm đầu sau khi chuyển nhà thường bộn bề. Một trình tự nhiều gia đình thấy dễ làm:
- Ngay khi dọn về: đặt bàn thờ ở chỗ cố định, thắp hương báo đã chuyển đến. Chi tiết nhập trạch nếu nhà muốn làm thì theo nếp gia đình.
- Ghi lịch các ngày giỗ, ngày Tết, rằm lớn vào điện thoại theo âm lịch, kèm ghi chú món chính của từng ngày giỗ.
- Đi chợ gần nhà vài lần để biết chỗ mua hoa, hương, trái cây, xôi, gà luộc; hỏi người bán cách người địa phương hay chuẩn bị.
- Trước ngày giỗ lớn đầu tiên, gọi về quê hỏi lại mâm giỗ năm trước có những gì, ai thường đứng lễ.
- Làm mâm giỗ đầu tiên ở nơi mới ở mức gọn, mời vài người thân gần. Ghi lại những gì thiếu, những gì nên thay cho năm sau.
- Cuối năm, nhìn lại: nếp nào giữ được dễ, nếp nào khó; bàn với cả nhà để chốt cách làm từ năm thứ hai.
Một cuốn sổ hay tệp ghi chép các ngày cúng và mâm lễ của nhà mình là thứ rất đáng giữ, nhất là khi con cái sau này sẽ tiếp tục.
Khi ông bà, bố mẹ già cùng chuyển theo
Nhiều gia đình chuyển vùng mang theo cả ông bà hoặc bố mẹ già. Với người lớn tuổi, rời quê là rời cả nếp cúng đã làm mấy chục năm: rời ngôi nhà có bàn thờ cũ, rời mộ phần, rời họ hàng cùng giỗ. Cảm giác hụt hẫng ấy thường lộ ra đúng vào những ngày rằm, ngày giỗ đầu tiên ở nơi mới.
Một cách giúp nhiều cụ thấy yên lòng là để cụ làm chủ phần lễ trong nhà mới: cụ chọn chỗ đặt bàn thờ, cụ dặn món cúng, cụ đứng thắp hương. Con cháu lo phần đi chợ, nấu nướng, dọn dẹp. Đồ thờ cũ mang theo từ quê, như bát hương, bộ chén, đôi lọ hoa, cũng là sợi dây nối rất quan trọng với các cụ.
Những ngày giỗ lớn, nếu có thể, đưa cụ về quê dự giỗ chung của họ, hoặc gọi video để cụ thấy họ hàng đang cúng. Cũng nên hỏi và ghi lại những gì cụ nhớ về nếp cúng của dòng họ khi cụ còn minh mẫn; đó là thứ sau này con cháu muốn tìm lại cũng không còn ai để hỏi.
Sống cùng nếp cúng của hàng xóm nơi mới
Chuyển vào Nam Bộ, nhiều gia đình gốc Bắc ngạc nhiên vì gần như nhà nào cũng có bàn thờ ông Địa, Thần Tài, bàn thiên trước sân; cửa hàng nào cũng cúng mùng hai, mười sáu. Chuyển ra Bắc, nhiều gia đình miền Nam lạ với cảnh cả phố thả cá chép ngày ông Táo, hay mâm cỗ rằm Giêng ở chùa. Không có nghĩa phải làm theo tất cả.
Nhiều gia đình chọn làm theo những gì gắn với nơi ở và cộng đồng: tham gia lễ cầu an của xóm, góp lễ cúng đình nếu làng có, cúng giao thừa ngoài trời theo cách hàng xóm làm. Còn bàn thờ trong nhà thì giữ nếp quê. Cách chia này vừa giữ được gốc, vừa giúp hàng xóm thấy mình thuộc về chỗ mới.
Khi hàng xóm mời sang dự đám giỗ, dự lễ cúng đất đai, nhận lời là cách học nếp nhanh nhất. Hỏi han món ăn, cách bày, lý do — người lớn tuổi thường rất vui khi được kể. Ngược lại, mời họ sang ăn giỗ nhà mình với những món quê cũng là cách giới thiệu mình.
Dạy con nếp nhà khi con lớn lên ở vùng khác
Trẻ con lớn lên ở nơi mới sẽ nói giọng địa phương, ăn món địa phương, coi nếp của bạn bè là bình thường. Nếp cúng của cha mẹ có thể thành thứ lạ với chúng nếu không được giải thích. Cách nhiều gia đình làm là cho con tham gia từ việc nhỏ: bày đĩa quả, xếp bát đũa, thắp hương cùng bố mẹ, rồi kể vì sao nhà mình làm món này, vì sao giỗ ông vào ngày này.
Những chuyến về quê dịp Tết, ngày giỗ lớn giúp con thấy nếp nhà ở chính nơi nó sinh ra. Nếu không về được, gọi video cho ông bà trong lúc cúng, cho con thấy mâm ở quê, là cách nối hai nơi. Khi con lớn, có thể giao con một phần việc cố định, như chuẩn bị đĩa quả mỗi rằm.
Cũng cần chấp nhận rằng nếp nhà của thế hệ con sẽ khác nếp của cha mẹ, như nếp cha mẹ đã khác ông bà. Điều đáng truyền lại nhất có lẽ không phải con số món hay cách xếp, mà là thói quen nhớ ngày giỗ, nhớ người đã khuất và giữ một chút trật tự trong nhà vào những ngày ấy.
Câu hỏi thường gặp
Chuyển vào Nam có cần lập bàn thờ ông Địa, Thần Tài không?
Không bắt buộc. Đó là nếp phổ biến của nhiều gia đình và cửa hàng ở Nam Bộ, nhưng gia đình từ nơi khác đến có thể giữ nếp quê. Nếu nhà kinh doanh và muốn theo nếp địa phương thì lập; không thì không sao.
Ở miền Nam không mua được lá dong, Tết có cần gói bánh chưng không?
Bây giờ nhiều chợ ở miền Nam đã bán lá dong và bánh chưng gói sẵn vào dịp Tết. Nhiều nhà gốc Bắc mua bánh, có nhà chuyển sang bánh tét. Cặp bánh trên bàn thờ quan trọng ở tấm lòng, không phải ở loại bánh.
Ngày giỗ có nên đổi sang ngày cuối tuần cho tiện không?
Nhiều nhà vẫn cúng đúng ngày âm lịch, có thể làm mâm gọn buổi tối, rồi tổ chức bữa họp mặt đông người vào cuối tuần gần nhất. Đổi ngày chính hay không nên hỏi ý họ hàng, nhất là người lớn tuổi.
Hai vợ chồng khác miền thì cúng theo nếp nào?
Nhiều nhà giữ nếp bên nội cho các lễ của bên nội, nếp bên ngoại cho giỗ bên ngoại; lễ chung trong năm thì thống nhất một cách dễ làm. Điều quan trọng là hai bên bàn và tôn trọng nhau, không có quy định chung.
Thuê nhà ở nơi mới có nên lập bàn thờ gia tiên không?
Tuỳ hoàn cảnh. Nhiều người thuê nhà lâu dài vẫn lập bàn thờ nhỏ trên kệ; người thuê ngắn hạn thường chỉ thắp hương vào dịp lễ hoặc về quê thắp hương. Nên hỏi chủ nhà về việc thắp hương, đốt lửa trong nhà.
Con cái không thích cúng bái thì có nên ép không?
Ép thường phản tác dụng. Nhiều gia đình mời con tham gia phần việc nhẹ và kể chuyện về người đã khuất, để con hiểu vì sao bố mẹ làm. Con có thể giữ nếp theo cách của mình khi lớn; nhớ ngày giỗ và hiểu gốc gác đã là nhiều.