Mâm cúng chay ngày rằm, mùng một ở nhiều gia đình thường có xôi hoặc cơm trắng, một bát canh rau củ, đậu phụ, một món nấm hoặc rau xào, kèm hoa quả và chè. Món chay đặt lên mâm cúng thường nấu không dùng thịt cá, nước mắm, mỡ động vật, và theo nếp nhiều nhà là không dùng hành tỏi. Mâm như vậy vừa nhẹ việc nấu nướng, vừa hợp với những nhà có người ăn chay vào hai ngày này.
Bài viết dưới đây không đưa công thức nấu từng món. Phần dưới nói về chuyện vì sao nhiều nhà chọn chay, những món thường gặp, món chay giả hình thịt cá có nên đặt lên mâm, con số món theo tập quán, cách bày cho mâm chay khỏi nhạt nhòa, và những chỗ người mới hay vấp khi lần đầu nấu mâm chay cho cả nhà.
Vì sao nhiều nhà chọn cúng chay ngày rằm, mùng một
Lý do phổ biến nhất là thói quen ăn chay của người theo đạo Phật. Nhiều người không ăn chay trường nhưng giữ ăn chay vào các ngày rằm, mùng một, một số người giữ thêm vài ngày khác trong tháng. Khi người nấu và người ăn đều đang ăn chay, mâm cúng trong nhà tự nhiên cũng chuyển sang chay, vừa thuận tay vừa không phải nấu hai loại.
Lý do thứ hai là sự nhẹ nhàng. Mâm chay ít mùi tanh, ít dầu mỡ, nấu nhanh, để trên bàn thờ trong lúc chờ hương cháy cũng không ngái mùi. Nhiều gia đình ở căn hộ nói rằng chuyển sang mâm chay vào ngày rằm thường giúp họ giữ được nếp đều đặn hơn, vì không phải mất cả buổi chiều nấu nướng.
Cũng có những nhà vẫn cúng mặn ở ban gia tiên vì ông bà lúc sinh thời ăn mặn, con cháu muốn mời ông bà bữa cơm quen thuộc. Đó là một cách nghĩ đáng tôn trọng như mọi cách nghĩ khác. Bài này viết cho người đã chọn mâm chay hoặc đang muốn thử, không cho rằng mâm chay đúng hơn mâm mặn. Khi trong nhà có ý kiến khác nhau, quyết định chung của cả gia đình là điều nên đặt lên trước.
Những món hay có trên mâm chay ngày rằm
Bảng dưới gom các nhóm món mà nhiều gia đình đặt lên mâm chay. Bạn không cần đủ cả bảng; chọn mỗi nhóm một món là thành một mâm cân đối.
| Nhóm | Món thường gặp | Ghi chú khi đặt lên mâm cúng |
|---|---|---|
| Tinh bột | Xôi trắng, xôi đỗ xanh, xôi gấc, cơm trắng | Xôi đơm vào đĩa tròn, mặt phẳng; cơm thường đơm bát đầy vừa |
| Canh | Canh rau củ, canh nấm, canh bí, canh cải | Nước trong, nấu bằng nước luộc rau củ hoặc nước nấm |
| Món đậu | Đậu phụ rán, đậu phụ sốt cà chua, đậu kho nấm | Món đậu thường là "món chính" của mâm chay |
| Món xào | Rau củ xào thập cẩm, nấm xào, su su xào, đỗ xào | Chọn rau củ nhiều màu cho mâm tươi |
| Món cuốn, món chiên | Nem chay, chả giò chay, đậu cuộn lá lốt | Làm từ khoai môn, nấm mèo, cà rốt, miến |
| Món ngọt | Chè đỗ đen, chè hạt sen, chè trôi nước, chè bà cốt | Đặt bát chè nhỏ cạnh đĩa xôi |
| Món kèm | Đĩa rau luộc, đĩa dưa góp chay, muối vừng | Nhiều nhà thêm đĩa muối vừng cạnh xôi |
Nhìn bảng, bạn sẽ thấy phần lớn món chay là món ăn ngày thường của người Việt: đậu phụ, rau luộc, canh bí. Mâm cúng chay không cần nguyên liệu lạ hay món cầu kỳ để thành mâm chu đáo.
Món chay giả hình thịt cá có nên đặt lên mâm cúng
Đây là chỗ các gia đình có cách nghĩ khác nhau. Giò chay, gà chay, cá chay, chả chay làm từ đậu, bột mì, nấm, có hình dáng giống món mặn. Một số nhà thấy đặt những món này lên mâm cúng là bình thường, giúp mâm trông đầy đặn như mâm cơm quen. Một số nhà khác, nhất là người ăn chay lâu năm, không muốn dùng món chay giả mặn trên mâm cúng.
Lý do của những nhà không dùng. Theo cách giải thích hay được nhắc, ăn chay là để nuôi tâm nhẹ nhàng, không còn nghĩ tới thịt cá; món chay mang hình hài con gà, con cá vẫn khơi lại ý niệm đó. Đây là quan điểm của nhiều người tu học, bạn có thể hỏi thêm chư tăng ở ngôi chùa gia đình hay lui tới nếu muốn hiểu sâu.
Lý do của những nhà dùng. Họ coi món chay giả mặn là cách để mâm trông tươm tất, để người lớn tuổi quen mâm mặn thấy dễ chịu khi chuyển sang chay. Với họ, quan trọng là món không có thành phần động vật.
Một điểm thực tế cần kiểm. Nhiều sản phẩm chay đóng gói bán ngoài chợ ghi "chay" nhưng thành phần có thể lẫn hạt nêm hoặc chất tạo vị không thuần chay. Nếu nhà bạn nghiêm về chay, đọc kỹ thành phần trên bao bì hoặc tự làm.
Cách dung hoà. Một mâm có cả món chay mộc (đậu, rau, nấm) và một món chay giả mặn là phương án nhiều nhà chọn. Nếu trong nhà có người không thích, bớt món đó đi, mâm vẫn đủ.
Mâm chay năm món, bảy món: con số theo tập quán
Người ta hay nghe nói mâm cúng phải có số món lẻ: năm, bảy hoặc chín món. Đây là quan niệm phổ biến ở nhiều vùng, gắn với cách nghĩ số lẻ thuộc dương. Tuy vậy, sách phong tục và người lớn ở các vùng khác nhau không thống nhất, có nơi không để ý số món, có nơi tính xôi và chè vào số món, có nơi không tính. Vì thế con số chỉ nên coi là tham khảo theo tập quán, có dị bản.
Với ngày rằm, mùng một thường, nhiều nhà làm mâm chay năm món: xôi, canh, đậu phụ, một món xào, chè. Ngày rằm lớn, mâm có thể lên bảy món với thêm nem chay, rau luộc. Nếu nhà chỉ có hai người ăn, năm món đã là nhiều; một đĩa xôi, một bát canh, một đĩa đậu và đĩa quả cũng là một lễ đầy đủ.
Nên nhớ con số món không phải thước đo lòng thành. Người lớn tuổi có thể có thói quen đếm món, thì người nấu chiều theo cho vui lòng cụ. Còn khi tự lo, bạn chọn số món theo sức ăn của nhà mình. Mâm năm món ăn hết sạch có ý nghĩa hơn mâm chín món phải đổ đi một nửa.
Bày mâm chay cho sáng sủa, không nhạt nhòa
Mâm chay dễ trông đơn điệu vì nhiều món cùng màu vàng nâu của đậu, nấm. Vài bước bày dưới đây giúp mâm sáng hơn mà không tốn thêm công nấu.
- Chọn một món có màu đỏ hoặc cam làm điểm nhấn: xôi gấc, cà rốt xào, đậu sốt cà chua.
- Thêm một món màu xanh: rau cải luộc, đỗ xào, su su xào, đặt đối diện món màu đỏ.
- Đặt đĩa xôi hoặc bát cơm ở hàng trong, gần bát hương nhất; canh ở giữa; các món xào, món đậu xung quanh.
- Đặt chè và bát nước chấm (nước tương) ở hàng ngoài; đũa đặt ngay ngắn, số đôi đũa theo nếp nhà.
- Dùng bát đĩa cùng một bộ, sạch, không sứt mẻ. Mâm gỗ hoặc mâm đồng đều được, miễn sạch.
- Đặt mâm lên bàn thờ nếu đủ chỗ, không thì đặt ở bàn kê phía trước, sao cho không che bát hương và xa nến.
Một mẹo nhỏ: đơm món vừa đủ đầy đĩa, không vun quá cao. Món vun cao trông chật và dễ đổ khi hạ mâm. Mâm gọn, các đĩa cách đều nhau nhìn sẽ trang nghiêm hơn.
Những chỗ mâm chay hay vấp
Người nấu mâm chay lần đầu thường quen tay nêm theo kiểu nấu mặn. Vài điểm hay gặp:
- Nước mắm, mắm tôm, dầu hào là gia vị từ động vật; mâm chay dùng nước tương, muối, đường, nấm hương để lấy vị.
- Hạt nêm thông thường làm từ thịt, xương; hạt nêm chay là loại riêng, đọc kỹ nhãn trên bao bì.
- Nhiều nhà kiêng ngũ vị tân trên mâm chay. Theo cách hiểu phổ biến ở Việt Nam, nhóm này gồm hành, tỏi, hẹ, kiệu, nén; một số sách kể khác. Nhà không kiêng thì không sao.
- Mỡ lợn dùng rán đậu cũng làm món mất tính chay; dùng dầu thực vật.
- Chảo, nồi vừa nấu đồ mặn nên rửa kỹ trước khi nấu chay, nhất là khi nhà có người ăn chay nghiêm.
- Đồ chay chiên rán để nguội trên mâm lâu dễ ỉu và ngấm dầu; chiên gần giờ cúng hoặc chọn món hấp, luộc.
Không ai đòi hỏi mâm chay của một gia đình phải chuẩn như bếp chùa. Biết những điểm trên để nấu cho đúng ý người ăn chay trong nhà là đủ. Phần lễ dâng ở ban Phật, nếu nhà có thờ Phật, nên hỏi thêm nhà chùa quen thuộc.
Nhà có người ăn chay, người ăn mặn: một mâm cho cả nhà
Tình huống rất thường gặp là bà nội ăn chay ngày rằm, còn bố mẹ và con cháu ăn mặn. Có nhà nấu hai mâm, một mâm chay cúng xong để bà ăn, một mâm mặn cho cả nhà. Cách này chu đáo nhưng tốn công. Cách gọn hơn mà nhiều gia đình chọn là cúng mâm chay, rồi khi hạ mâm thì nấu thêm một món mặn đơn giản cho bữa ăn, như đĩa trứng rán hay đĩa thịt luộc.
Khi chọn mâm chay làm mâm cúng, cả nhà đều ăn lộc được, người ăn chay không phải ngồi riêng. Bữa cơm ngày rằm vì vậy trở thành bữa cơm chung, đúng với ý nghĩa sum họp mà nhiều người muốn giữ trong ngày lễ. Chi phí và công nấu cũng nhẹ hơn hẳn so với nấu hai mâm song song.
Nếu ông bà đã khuất lúc sinh thời ăn mặn và gia đình muốn cúng món ông bà thích, có thể giữ mâm mặn cho ngày giỗ, còn ngày rằm, mùng một làm mâm chay. Nhiều nhà thấy cách chia như vậy vừa giữ được nếp, vừa hợp với người đang sống. Như mọi chuyện trong nếp nhà, thống nhất trước với người lớn để không ai phải phật lòng.
Câu hỏi thường gặp
Mâm cúng chay ngày rằm gồm những món gì?
Nhiều gia đình đặt xôi hoặc cơm, một bát canh rau củ, một món đậu phụ, một món nấm hoặc rau xào, có thể thêm nem chay và chè, kèm hoa quả. Không cần đủ hết; mỗi nhóm một món là thành mâm cân đối.
Mâm chay cúng có được dùng hành tỏi không?
Nhiều nhà kiêng ngũ vị tân trên mâm chay, theo cách hiểu phổ biến ở Việt Nam gồm hành, tỏi, hẹ, kiệu, nén, dù một số sách kể khác. Đây là nếp của người ăn chay theo đạo Phật; nhà không theo nếp này thì tuỳ thói quen gia đình.
Có nên đặt giò chay, gà chay lên mâm cúng không?
Các gia đình có cách nghĩ khác nhau. Có nhà thấy bình thường vì món không có thành phần động vật; có nhà, nhất là người ăn chay lâu năm, không dùng món chay giả hình thịt cá. Nếu muốn hiểu sâu theo nhà Phật, nên hỏi chư tăng ở ngôi chùa quen.
Mâm chay phải có số món lẻ không?
Quan niệm số món lẻ như năm, bảy, chín là tập quán phổ biến ở nhiều vùng nhưng không thống nhất, có nơi không để ý. Bạn có thể tham khảo, song nên chọn số món theo sức ăn của nhà mình để tránh thừa và lãng phí.
Nhà có người ăn mặn thì có nên cúng chay không?
Được, và nhiều gia đình đang làm như vậy. Cúng mâm chay xong, cả nhà cùng ăn lộc, có thể nấu thêm một món mặn đơn giản cho bữa ăn. Nếu ông bà khi sống ăn mặn, có thể giữ mâm mặn cho ngày giỗ và làm chay vào rằm, mùng một.
Mua đồ chay làm sẵn để cúng cần kiểm gì?
Đọc kỹ thành phần trên bao bì vì một số sản phẩm ghi chay vẫn có hạt nêm hoặc chất tạo vị không thuần chay. Chọn nơi bán sạch sẽ, có hạn dùng rõ ràng, và để đồ chiên rán nguội trên mâm vừa phải để không ỉu và ngấm dầu.