Mâm cúng chúng sinh ngoài trời trong tháng Bảy âm lịch, theo tập quán phổ biến, thường có cháo trắng loãng, gạo và muối, bỏng ngô hoặc bỏng gạo, khoai lang và ngô luộc, mía, bánh kẹo, hoa quả, nước, hương nến; nhiều nơi thêm quần áo giấy nhiều màu. Lễ này dành cho những vong hồn không nơi nương tựa theo quan niệm dân gian, nên đồ cúng là những món giản dị, dễ chia.
Bài này đi vào mâm cúng: mỗi thứ trên mâm có từ đâu và vì sao, đặt mâm ở đâu cho an toàn khi ở nhà phố hay chung cư, bày thế nào, và đặc biệt là xử lý đồ cúng sau lễ sao cho sạch sẽ, không phiền hàng xóm, không lãng phí. Lễ này là một nét văn hoá của lòng thương người, không phải một nỗi sợ; bài viết theo tinh thần đó.
Cúng chúng sinh là lễ gì trong nếp nhà
Theo quan niệm dân gian, rằm tháng Bảy là ngày xá tội vong nhân, khi những vong hồn không có người thờ cúng được nhận chút hương khói. Các gia đình vì thế làm thêm một mâm nhỏ ngoài trời, tách khỏi mâm gia tiên trong nhà, để "bố thí" cho những người đã khuất mà không ai nhớ tới. Nhiều người gọi lễ này là cúng cô hồn, cúng thí thực hay cúng chúng sinh.
Cái lõi của lễ là lòng thương. Người xưa nghĩ đến những người chết đường chết chợ, chết trận, chết đuối, không ai hương khói, nên dành cho họ bát cháo, nắm gạo. Nhìn theo cách đó, đây là một trong những lễ nhân hậu nhất trong năm, nhắc người sống nhớ tới những phận người kém may mắn.
Lễ cúng chúng sinh của gia đình khác với lễ cúng cô hồn đầu tháng và giữa tháng mà nhiều cửa hàng làm quanh năm theo nếp buôn bán, cũng khác với đại lễ thí thực ở chùa. Bài này chỉ nói về mâm của một gia đình vào dịp tháng Bảy. Ngày làm lễ, nhiều nhà chọn từ mùng 2 đến rằm, phần đông làm vào chiều ngày 14 hoặc rằm.
Trên mâm chúng sinh có gì và vì sao
Bảng dưới gom những thứ thường gặp và lý do hay được giải thích. Đây là tập quán phổ biến, có nhiều dị bản; bạn không cần đủ cả bảng.
| Lễ vật | Cách chuẩn bị thường gặp | Lý do hay được nêu |
|---|---|---|
| Cháo trắng loãng | Nấu loãng, múc vào bát nhỏ hoặc cốc nhỏ; vùng Bắc ngày trước có tục đổ cháo lên lá đa | Món dễ ăn nhất, theo quan niệm dân gian hợp với những vong hồn đói lâu ngày |
| Gạo và muối | Mỗi thứ một đĩa nhỏ hoặc trộn chung | Thứ thiết yếu của đời sống, tượng trưng cho cái ăn cơ bản |
| Bỏng ngô, bỏng gạo | Một đĩa hoặc gói nhỏ | Món rẻ, dễ chia, ngày trước là quà vặt quen thuộc |
| Khoai lang, ngô, sắn luộc | Luộc chín, để nguội, cắt khúc | Món ăn dân dã, no bụng |
| Mía | Chặt khúc ngắn, có nhà róc vỏ | Ngọt, dễ chia nhỏ |
| Bánh kẹo, hoa quả | Bánh kẹo đóng gói nhỏ, quả rửa sạch | Sau lễ dễ chia cho trẻ con hàng xóm |
| Nước, hương, nến | Nước sạch trong cốc, hương thắp ít nén, nến trong cốc thuỷ tinh | Phần nghi thức cơ bản của mọi lễ |
| Quần áo giấy, vàng mã | Lượng nhỏ, theo nếp nhà | Theo quan niệm dân gian là đồ dùng gửi cho người khuất; dùng vừa đủ và hoá an toàn |
Nhiều nhà không đặt món mặn có thịt cá lên mâm chúng sinh, chỉ dùng món chay đơn giản. Đó cũng là cách làm cho mâm gọn, dễ xử lý sau lễ.
Đặt mâm ở đâu cho an toàn
Nhà có sân hoặc cổng. Phần lớn gia đình đặt mâm ở sân, trước cửa chính hoặc ngoài cổng, trên một chiếc bàn thấp hoặc ghế đẩu, có lót giấy hay lá chuối. Đặt sát tường nhà, không lấn lối đi chung.
Nhà phố mặt đường. Đặt sát mép nhà, không lấn xuống lòng đường. Người đi xe máy ban tối khó thấy mâm thấp; nến và hương đặt sát đường dễ bị gió hắt, xe lướt qua làm đổ.
Căn hộ chung cư. Nhiều toà nhà không cho thắp hương, đốt vàng mã ở hành lang, sảnh hay ban công. Một số khu có chỗ hoá vàng chung do ban quản lý bố trí vào dịp này. Nếu không có, nhiều gia đình chỉ đặt mâm gọn ở ban công thoáng, thắp ít hương, không đốt gì, hoặc gửi lễ ở chùa.
Tránh xa vật dễ cháy. Quần áo giấy, vàng mã, lá chuối khô, rèm cửa, xe máy đỗ sát là những thứ dễ bắt lửa. Đặt nến trong cốc thuỷ tinh, đặt hương ở bát cát chắc chắn, có người trông đến khi tàn.
Có trẻ nhỏ, vật nuôi. Trẻ con hay tò mò lại gần bánh kẹo trên mâm; chó mèo hay bới đồ ăn. Người lớn đứng gần trong suốt buổi lễ là cách đơn giản để tránh đổ vỡ, bỏng.
Bày mâm chúng sinh gọn trong mười lăm phút
Mâm chúng sinh không cần cầu kỳ. Các bước dưới đây theo cách nhiều gia đình đang làm, bạn điều chỉnh theo nếp nhà.
- Chuẩn bị từ trưa: nấu một nồi cháo loãng nhỏ, luộc vài củ khoai, bắp ngô; mua bỏng, bánh kẹo, mía chặt sẵn.
- Kê bàn thấp hoặc khay ở vị trí đã chọn, lót giấy sạch hoặc lá chuối.
- Múc cháo vào bát nhỏ hoặc cốc nhỏ, đặt hàng trong cùng; đĩa gạo muối bên cạnh.
- Bày bỏng, khoai, ngô, mía, bánh kẹo, hoa quả xung quanh; quần áo giấy (nếu có) đặt gọn một góc, xa nến.
- Đặt cốc nước, bát hương nhỏ, nến trong cốc thuỷ tinh ở hàng ngoài.
- Thắp hương, khấn ngắn theo bản văn khấn gia đình vẫn dùng hoặc bằng lời của mình.
- Đợi hương tàn rồi thu dọn; có người trông mâm suốt thời gian đó.
Nhiều nhà làm lễ này sau lễ gia tiên trong nhà, vào chiều tối. Một số nhà làm vào buổi chiều để còn ánh sáng khi thu dọn, đỡ vướng việc đi lại của hàng xóm.
Sau lễ: xử lý từng thứ cho sạch và không phí
Đây là phần nhiều gia đình lúng túng nhất. Tập quán cũ có những cách làm giờ không còn hợp với phố đông người; dưới đây là cách nhiều nhà đang điều chỉnh:
- Gạo và muối: ngày trước nhiều nơi rắc ra đường, nay ở phố đông, rắc ra lòng đường làm bẩn và trơn. Nhiều nhà gom lại, rắc một ít ở gốc cây trước nhà hoặc để riêng xử lý cùng rác hữu cơ.
- Cháo trắng: đổ vào gốc cây hoặc bỏ cùng rác hữu cơ; không đổ xuống cống làm tắc.
- Bánh kẹo, hoa quả, bỏng: theo tập quán nhiều nơi, chia cho trẻ con trong xóm hoặc người đi đường. Nhiều nhà không mang đồ cúng chúng sinh vào ăn trong bữa cơm gia đình; đó là nếp riêng, nhà bạn quen thế nào thì giữ.
- Khoai, ngô, mía: chia cho hàng xóm, người qua đường, hoặc người lao động gần nhà nếu họ muốn nhận.
- Quần áo giấy, vàng mã: nếu hoá, hoá ở chỗ thoáng, xa nhà, có người trông và có sẵn nước; ở chung cư thì theo chỗ hoá vàng chung của toà nhà hoặc bỏ qua phần này.
- Hương, nến: để tàn hẳn, tro hương gom vào túi rác, không để than còn nóng gần đồ dễ cháy.
Mục tiêu là sau lễ, trước cửa nhà sạch như trước khi bày mâm. Lễ thương người mà để lại rác cho người khác dọn thì phần nào mất đi ý nghĩa. Mang theo một túi rác và chổi nhỏ khi ra thu mâm là thói quen đơn giản mà rất hữu ích.
Tục "giật cô hồn" ở Nam Bộ và chuyện an toàn
Ở nhiều nơi phía Nam, đặc biệt là trong các khu phố của Thành phố Hồ Chí Minh, có tục mà người dân quen gọi là giật cô hồn: cúng xong, gia chủ để trẻ con và người trong xóm tự đến lấy bánh kẹo, trái cây, tiền lẻ trên mâm. Theo cách nghĩ của nhiều người, đồ cúng được lấy hết là điều vui, thể hiện lễ đã được nhận.
Tục này vui với trẻ con và có ý nghĩa sẻ chia, nhưng có lúc gây xô đẩy, đổ mâm, thậm chí xe cộ ùn ứ khi nhiều người đổ ra đường cùng lúc. Nhiều gia đình nay chủ động chia sẵn đồ cúng vào từng túi nhỏ, phát tận tay cho trẻ con trong xóm, giữ được nếp mà không ai bị ngã, bị bỏng nến.
Nếu nhà bạn ở khu có tục này, nên đặt mâm sát nhà, dọn nến và hương ra trước khi mọi người đến lấy đồ, nhắc trẻ nhỏ không chạy ra lòng đường. Với gia đình mới chuyển đến, hỏi hàng xóm lâu năm xem trong xóm thường làm thế nào là cách nhanh nhất để hoà vào nếp chung.
Kể với trẻ nhỏ về mâm cúng chúng sinh
Trẻ con thường là người hào hứng nhất với mâm chúng sinh, vì có bỏng, có kẹo, có mía. Nhưng cũng có những bé nghe người lớn nói chuyện ma quỷ tháng Bảy rồi sợ hãi, không dám ra sân buổi tối. Cách người lớn kể về lễ này ảnh hưởng nhiều đến cảm giác của trẻ.
Một cách kể nhiều phụ huynh thấy hợp là nói đây là bữa cơm dành cho những người đã mất mà không có con cháu nhớ tới. Nhà mình có ông bà được thắp hương mỗi tháng, còn có những người không ai thắp cho, nên mỗi năm một lần, nhà nào cũng dành ra một mâm nhỏ để nhớ đến họ. Kể như vậy, trẻ hiểu được lòng thương người, không thấy sợ.
Có thể cho trẻ tham gia những việc an toàn: xếp bánh kẹo vào đĩa, đếm khúc mía, chia túi quà cho bạn trong xóm sau lễ. Việc thắp hương, châm nến, hoá vàng thì để người lớn làm và giữ trẻ ở khoảng cách an toàn. Những câu chuyện doạ dẫm về tháng Bảy, nếu trẻ nghe được từ đâu đó, nên được giải thích nhẹ nhàng rằng đó là chuyện kể dân gian, không phải điều để lo.
Câu hỏi thường gặp
Mâm cúng chúng sinh rằm tháng Bảy gồm những gì?
Theo tập quán phổ biến, mâm thường có cháo trắng loãng, gạo và muối, bỏng ngô hoặc bỏng gạo, khoai lang và ngô luộc, mía, bánh kẹo, hoa quả, nước, hương nến; nhiều nơi thêm quần áo giấy. Không cần đủ hết, chọn vài thứ là đủ một mâm.
Vì sao cúng chúng sinh lại có cháo trắng?
Theo quan niệm dân gian, cháo loãng là món dễ ăn nhất, hợp với những vong hồn đói lâu ngày không ai cúng. Phía Bắc ngày trước có tục đổ cháo lên lá đa. Cháo trắng cũng là món rẻ, dễ nấu, đúng với tinh thần giản dị của lễ.
Ở chung cư thì cúng chúng sinh thế nào?
Nhiều toà nhà không cho thắp hương, đốt vàng mã ở hành lang, ban công. Gia đình thường đặt mâm gọn ở ban công thoáng, thắp ít hương và không đốt gì, theo chỗ hoá vàng chung nếu ban quản lý bố trí, hoặc gửi lễ ở chùa.
Gạo muối cúng xong có nên rắc ra đường không?
Ngày trước nhiều nơi rắc ra đường, nhưng ở phố đông, gạo muối trên lòng đường gây bẩn và trơn. Nhiều nhà nay gom lại, rắc một ít ở gốc cây trước nhà hoặc xử lý cùng rác hữu cơ, giữ được ý nghĩa mà không phiền người khác.
Đồ cúng chúng sinh có mang vào nhà ăn không?
Nhiều gia đình không mang đồ cúng chúng sinh vào bữa cơm nhà mà chia cho trẻ con, hàng xóm, người qua đường. Đó là nếp phổ biến chứ không phải quy định; nhà bạn quen cách nào thì giữ, quan trọng là đồ ăn không bị bỏ phí.
Cúng chúng sinh vào lúc nào trong ngày?
Nhiều nhà làm vào buổi chiều hoặc chập tối, sau lễ gia tiên trong nhà, trong khoảng từ mùng 2 đến rằm tháng Bảy. Làm khi trời còn chút ánh sáng giúp việc thu dọn an toàn và gọn gàng hơn.