Mâm cúng rằm hằng tháng, theo tập quán của nhiều gia đình người Kinh, có thể chỉ gồm hương, hoa, nước, một đĩa quả; vừa phải thì thêm xôi và chè; đầy đủ thì có cả mâm cơm chay hoặc mặn. Không có quy định nào bắt mỗi tháng phải làm một mâm cỗ. Rằm thường khác rằm lớn (tháng Giêng, tháng Bảy, tháng Mười), và chính các cụ ngày trước cũng chỉ làm to vào mấy dịp đó.
Bài này viết cho người lần đầu tự lo mâm rằm: dâu mới về nhà chồng, người vừa ra ở riêng, con cái lo thay bố mẹ đã già. Phần dưới chia ba cỡ mâm, cách bày từng thứ lên bàn thờ, chuyện cúng tối 14 hay ngày 15, và những chỗ người mới hay lúng túng. Văn khấn thì đọc theo bản gia đình vẫn dùng; mỗi nhà một nếp, khi phân vân thì hỏi người lớn trong nhà là chắc nhất.
Rằm hằng tháng là lễ nhỏ hay lễ lớn trong nếp nhà
Trong lịch cúng của một gia đình, ngày rằm (ngày 15 âm lịch) và ngày mùng một là hai mốc đều đặn nhất, mỗi tháng một lần. Người xưa sống theo trăng: trăng tròn là lúc đêm sáng, việc đồng áng tạm nghỉ, nên ngày rằm thành dịp thắp hương báo với tổ tiên rằng nửa tháng đã qua. Theo tập quán phổ biến, rằm hằng tháng là lễ thường, ý nghĩa nằm ở chỗ giữ nhịp, không nằm ở số món trên mâm.
Ba ngày rằm được coi trọng hơn cả là rằm tháng Giêng (Thượng nguyên), rằm tháng Bảy (Trung nguyên) và rằm tháng Mười (Hạ nguyên). Nhiều nhà còn làm mâm chu đáo vào rằm tháng Tám và rằm tháng Chạp. Những tháng còn lại, các cụ ở nông thôn Bắc Bộ thường chỉ thắp nén hương, đặt đĩa quả hái trong vườn. Hiểu được sự phân tầng này, bạn sẽ bớt áp lực phải làm mâm thật đầy mười hai lần một năm.
Một điểm nữa hay bị quên: nhà có người theo đạo Phật thường ăn chay vào ngày rằm và mùng một, nên mâm cúng ngày đó cũng nghiêng về chay. Nhà khác lại quen cúng mặn cho gia tiên. Không nếp nào đúng hơn nếp nào; điều cần là cả nhà thống nhất một cách và giữ đều. Năm âm lịch có tháng nhuận thì có thêm một lần rằm, nhiều nhà vẫn thắp hương như tháng thường.
Ba cỡ mâm rằm: tối giản, vừa phải, đầy đủ
Bảng dưới gom ba cỡ mâm thường gặp ở các gia đình thành phố hiện nay. Cỡ nào cũng là một lễ trọn vẹn nếu đồ cúng sạch sẽ và người cúng thành tâm; chọn theo thời gian, sức khoẻ và số người ăn.
| Cỡ mâm | Thường gồm | Hợp với ai | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Tối giản | Hương, một bình hoa, chén nước sạch, một đĩa quả, có nhà thêm trầu cau | Người sống một mình, nhà đi làm cả ngày, tháng bận | Theo nhiều cụ, đây là phần cốt lõi của lễ rằm thường |
| Vừa phải | Phần tối giản, thêm đĩa xôi, bát chè, chén rượu hoặc chén trà | Gia đình nhỏ, muốn có chút lộc chia cho con cháu | Xôi chè có thể mua sẵn ở hàng quen, chọn nơi sạch |
| Đầy đủ chay | Xôi, chè, canh rau củ, đậu phụ, nấm xào, một hai món chay khác | Nhà ăn chay ngày rằm, có người lớn tuổi giữ nếp chay | Không cần món chay giả mặn cầu kỳ |
| Đầy đủ mặn | Xôi, gà luộc hoặc một món thịt, canh, một món xào, cơm | Nhà quen cúng mặn, rằm lớn, có dịp sum họp | Món mặn nên nấu vừa ăn, tránh làm thừa |
| Rằm có tang mới | Thường theo hướng dẫn của người lo việc tang trong họ | Gia đình trong năm có người mất | Hỏi người lớn trong họ, không tự đặt ra lễ to |
Nếu tháng nào bạn chỉ kịp làm mâm tối giản thì cũng không có gì phải áy náy. Phần lớn sách phong tục phổ thông đều nhấn vào sự thành kính và sạch sẽ hơn là số lượng món.
Cúng tối 14 hay ngày 15: tập quán và cách chọn cho hợp nhà mình
Nhiều nhà cúng từ chiều hoặc tối ngày 14. Lý do thường được nhắc là đêm 14 trăng đã gần tròn, và cúng trước một hôm để sáng ngày rằm con cháu đi làm, đi học không vướng. Ở thành phố, đây là lựa chọn phổ biến của gia đình mà cả bố mẹ đều làm giờ hành chính.
Nhiều nhà khác giữ đúng ngày 15. Có nhà cúng sáng sớm trước khi ra khỏi nhà, có nhà cúng buổi trưa hoặc chiều tối ngày rằm. Các cụ quen nếp cũ thường muốn cúng vào chính ngày, coi đó là cách giữ đúng lịch.
Không có giờ bắt buộc cho rằm thường. Sách phong tục phổ thông không ghi một giờ cố định cho lễ rằm hằng tháng. Chọn lúc cả nhà có mặt, đồ cúng còn tươi, người cúng không phải vội là hợp lý nhất. Nếu bạn muốn chọn giờ theo lịch thì đó là chuyện riêng của mỗi nhà.
Giữ một nếp cho đều. Điều khiến người lớn trong nhà phiền lòng thường không phải là cúng tối 14 hay ngày 15, mà là tháng này một kiểu, tháng sau một kiểu, rồi có tháng quên hẳn. Đặt nhắc lịch trên điện thoại theo âm lịch là cách đơn giản để giữ đều.
Khi đi vắng. Đi công tác đúng ngày rằm thì có thể thắp hương sớm hơn một hôm hoặc nhờ người nhà thắp hộ. Nhiều gia đình coi việc dặn dò, nhờ nhau như vậy là bình thường.
Bày mâm rằm lên bàn thờ: thứ tự từ trong ra ngoài
Cách bày dưới đây là cách phổ biến ở nhiều gia đình miền Bắc; miền Trung và miền Nam có thể khác chút ít về vị trí đĩa quả, bình hoa. Nhà bạn đã có nếp riêng thì giữ nếp riêng.
- Lau sạch mặt bàn thờ, thay nước trong chén, dọn chân hương cũ cho gọn. Việc dọn này làm nhẹ tay, không cần lau tượng hay bài vị mỗi tháng.
- Đặt bình hoa một bên, đĩa quả một bên theo cách bày quen thuộc của nhà. Nhiều gia đình miền Bắc theo câu "đông bình tây quả", tức bình hoa phía đông, đĩa quả phía tây, nhưng có nơi bày ngược lại.
- Đặt xôi và chè (nếu có) ở hàng giữa, phía trước bát hương, sao cho không che khuất bát hương và không sát nến.
- Với mâm cơm đầy đủ, nhiều nhà đặt mâm ở bàn phía dưới hoặc bàn kê thêm trước bàn thờ thay vì chất lên bàn thờ chật.
- Rót chén nước, chén rượu hoặc trà, đặt ngay ngắn hàng ngoài cùng.
- Thắp đèn hoặc nến trước, sau đó mới thắp hương. Số nén hương theo nếp nhà, nhiều nhà dùng một hoặc ba nén.
- Khấn theo bản văn khấn gia đình vẫn dùng, hoặc khấn nôm ngắn gọn bằng lời của mình.
Bàn thờ chật thì đừng cố đặt hết mọi thứ lên đó. Đồ cúng chồng lên nhau, sát chân nến vừa khó nhìn vừa dễ cháy. Một mâm đặt ở bàn dưới, gọn gàng, vẫn là cách nhiều gia đình đang dùng.
Mâm rằm chay, mâm rằm mặn và mâm nửa chay nửa mặn
Trong cùng một khu phố có thể có ba nếp khác nhau. Nhà thứ nhất cúng chay mọi ngày rằm vì bà nội ăn chay trường. Nhà thứ hai cúng mặn vì từ thời ông cố đã như vậy, coi mâm cơm ngày rằm là bữa cơm mời ông bà về. Nhà thứ ba bày một đĩa quả, xôi chè ở ban Phật (nếu nhà có thờ Phật) và một mâm mặn nhỏ ở ban gia tiên.
Việc tách lễ chay cho ban Phật và lễ mặn cho ban gia tiên là tập quán phổ biến ở những nhà có cả hai ban thờ. Chi tiết về lễ dâng ở ban Phật nên hỏi nhà chùa quen thuộc của gia đình; ở đây chỉ nói đến mâm gia tiên. Nhà chỉ có một ban thờ gia tiên thì một mâm chay hoặc một mâm mặn đều được, tuỳ nếp.
Có một gợi ý nhỏ cho người mới: nếu không chắc nhà mình theo nếp nào, hỏi xem các năm trước mẹ hoặc bà làm gì vào ngày rằm. Thói quen đó chính là nếp nhà. Nếu bạn muốn chuyển từ mặn sang chay cho nhẹ việc, nên nói chuyện với người lớn trước, để thay đổi là quyết định chung của cả nhà chứ không phải một người tự làm.
Những chỗ hay lúng túng khi tự lo mâm rằm
Phần lớn câu hỏi của người mới tập trung vào vài điểm nhỏ. Dưới đây là cách nhiều gia đình đang làm, không phải luật bắt buộc:
- Quên mất hôm nay là rằm: thắp hương muộn hơn một chút hoặc ngày hôm sau, không cần lo lắng. Người lớn trong nhà thường quý việc con cháu nhớ ra và làm bù hơn là bắt bẻ giờ giấc.
- Không có hoa tươi: một đĩa quả và chén nước sạch là đủ cho lễ rằm thường. Không nên dùng hoa nhựa, hoa giả đặt lâu ngày trên bàn thờ vì dễ bám bụi.
- Quả đã mua bị dập: thay quả khác hoặc bỏ phần dập, đừng đặt quả hỏng lên mâm.
- Nhà có trẻ nhỏ: đặt nến, hương ngoài tầm với của bé, không để bé một mình gần bàn thờ đang có lửa.
- Ở căn hộ có hệ thống báo cháy: chọn hương ít khói, thắp ít nén, mở cửa thông gió.
- Không biết chọn đồ dùng cho bàn thờ: xem thêm đồ thờ, vật phẩm có mô tả rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy để biết chất liệu, kích thước trước khi mua.
Phần lớn những điều trên là chuyện thực tế của một gia đình đang sống, không phải điều kiêng kỵ. Người lớn trong nhà thường dễ tính hơn người trẻ tưởng, miễn là thấy con cháu có để tâm.
Sau lễ: hạ mâm, thụ lộc và giữ đồ cúng an toàn
Theo tập quán, khi hương cháy gần hết, gia chủ vái tạ rồi hạ mâm. Đồ cúng được gọi là lộc, cả nhà cùng ăn. Với mâm tối giản, quả có thể để thêm một hai ngày trên bàn thờ nếu còn tươi, sau đó mang xuống dùng. Với xôi, chè và món mặn, nên hạ trong ngày và ăn trong bữa, vì đồ nấu chín để ở nhiệt độ phòng lâu dễ ôi thiu, nhất là mùa hè.
Đồ cúng mặn để qua đêm thì cho vào tủ lạnh, khi ăn đun lại kỹ. Chè có nước cốt dừa, xôi có nước cốt dừa càng nhanh hỏng. Những nguyên tắc an toàn thực phẩm ở đây giống hệt bữa cơm thường; không có lý do gì để ăn đồ đã hỏng chỉ vì nó là đồ cúng.
Cuối cùng là chuyện không lãng phí. Nếu tháng nào cũng phải đổ bớt đồ cúng, đó là dấu hiệu mâm đang to hơn sức ăn của nhà mình. Bớt một món, nấu ít đi một chút, hoặc chuyển sang mâm vừa phải là cách giữ lễ lâu dài. Đồ cúng còn dư mà còn tốt có thể chia cho hàng xóm, người quen, như nhiều gia đình ở quê vẫn làm.
Câu hỏi thường gặp
Mâm cúng rằm hằng tháng tối thiểu cần những gì?
Theo tập quán phổ biến, lễ rằm thường chỉ cần hương, hoa tươi, chén nước sạch và một đĩa quả. Nhiều nhà thêm trầu cau, xôi, chè. Không có quy định số món bắt buộc; sạch sẽ và thành kính là điều được coi trọng hơn cả.
Cúng rằm vào tối 14 có được không?
Nhiều gia đình cúng từ chiều hoặc tối ngày 14 âm lịch để tiện cho con cháu đi làm, đi học. Nhiều nhà khác cúng trong ngày 15. Cả hai cách đều phổ biến; điều quan trọng là cả nhà thống nhất một nếp và giữ đều.
Ngày rằm nên cúng chay hay cúng mặn?
Tuỳ nếp mỗi nhà. Nhà có người ăn chay ngày rằm thường cúng chay; nhà quen mời ông bà bữa cơm thì cúng mặn. Nhà có cả ban Phật và ban gia tiên thường dâng chay ở ban Phật, còn ban gia tiên chay hay mặn theo thói quen gia đình.
Quên cúng rằm thì có sao không?
Không cần lo lắng. Bạn có thể thắp hương muộn hơn hoặc vào hôm sau. Theo cách nghĩ của nhiều gia đình, điều quý là tấm lòng nhớ về ông bà, không phải đúng từng giờ. Đặt nhắc lịch âm trên điện thoại giúp tháng sau không quên.
Đồ cúng rằm để bao lâu thì nên hạ xuống?
Đồ nấu chín như xôi, chè, món mặn nên hạ trong ngày và dùng sớm, hoặc cất tủ lạnh nếu để qua đêm. Quả còn tươi có thể để thêm một hai ngày. Đồ đã có dấu hiệu hỏng thì bỏ, không nên ăn chỉ vì là đồ cúng.
Có cần mâm cỗ to vào mọi ngày rằm không?
Không cần. Tập quán xưa chỉ làm mâm chu đáo vào vài ngày rằm lớn trong năm như tháng Giêng, tháng Bảy, tháng Mười. Rằm thường làm gọn là cách nhiều gia đình giữ nếp được lâu mà không quá sức hay lãng phí.