Xôi chè cúng rằm là cặp món mà rất nhiều gia đình đặt lên mâm, kể cả khi mâm chỉ ở mức gọn: một đĩa xôi (xôi gấc, xôi đỗ xanh, xôi trắng, xôi lạc) và một vài bát chè (chè đỗ đen, chè hạt sen, chè trôi nước, chè bà cốt). Xôi làm từ gạo nếp, thứ hạt gắn với lễ lạt từ xưa; chè ngọt là món mời, món đãi. Hai món đi cùng nhau thành một lễ đủ đầy mà không cần mâm cơm.
Bài này không hướng dẫn nấu từng món. Phần dưới nói về chuyện vì sao xôi chè hay có mặt ngày rằm, các loại xôi và chè theo mùa, khác biệt giữa ba miền, cách đơm và đặt lên mâm, những điều cần kiểm khi mua xôi chè làm sẵn, và cách làm gọn cho nhà bận rộn. Như mọi phần khác của mâm cúng, nếp nhà bạn quen thế nào thì giữ thế ấy.
Vì sao xôi chè hay có mặt trong ngày rằm
Gạo nếp trong văn hoá Việt gắn với những dịp đặc biệt: bánh chưng ngày Tết, xôi trong lễ cưới, xôi gà trong ngày giỗ. Nếp dẻo, thơm, nấu lâu hơn gạo tẻ, nên ngày trước chỉ những hôm có lễ mới đồ xôi. Đặt đĩa xôi lên bàn thờ ngày rằm là cách dành phần ngon cho tổ tiên trước khi con cháu ăn. Ở nhiều làng, mùi xôi đồ buổi sớm chính là dấu hiệu báo cho trẻ con biết hôm nay nhà có lễ.
Chè thì là món ngọt, ngày trước đường mật quý, nên chè cũng là món của dịp lễ. Nhiều cụ coi bát chè ngọt là lời mời ông bà dùng món tráng miệng sau mâm cơm, hoặc là món nhẹ thay mâm cơm trong những ngày rằm thường. Xôi đi với chè vì vậy thành một cặp: mặn ngọt hoặc no và ngọt, đủ để gọi là một lễ trọn.
Ở thành phố hôm nay, xôi chè được ưa chuộng thêm một lý do rất thực tế: dễ mua ở hàng quen, dễ chia cho cả nhà sau lễ, không phải nấu cả buổi. Một đĩa xôi, ba bát chè, một đĩa quả, bình hoa và chén nước là mâm rằm vừa phải mà nhiều gia đình trẻ đang dùng đều đặn mỗi tháng.
Các loại xôi hay gặp trên mâm rằm
Bảng dưới gom các loại xôi thường đặt lên bàn thờ ngày rằm ở nhiều vùng. Tên gọi và cách làm có thể khác nhau theo địa phương; cột cuối ghi những lưu ý khi dùng để cúng.
| Loại xôi | Thường gặp ở | Vì sao nhiều nhà chọn | Lưu ý khi đặt lên mâm |
|---|---|---|---|
| Xôi gấc | Cả ba miền, nhiều nhất miền Bắc | Màu đỏ cam tươi, trông ấm áp trên mâm | Gấc có mùa vào cuối năm; mùa khác nhiều nơi dùng gấc đông lạnh |
| Xôi đỗ xanh | Miền Bắc, miền Trung | Vị bùi, dễ ăn, hợp cả mâm chay và mâm mặn | Đỗ xanh đã bỏ vỏ cho màu vàng nhạt đẹp |
| Xôi trắng | Cả ba miền | Đơn giản, dễ ăn kèm món mặn sau lễ | Nhiều nhà rắc thêm ít vừng hoặc dừa nạo |
| Xôi lạc | Miền Bắc | Bùi, thơm, để được lâu hơn xôi có nước cốt dừa | Lạc ngâm và đồ kỹ để không sượng |
| Xôi vò | Miền Bắc, miền Nam | Hạt rời, khô ráo, ít ôi | Hợp mùa hè vì không có nước cốt dừa |
| Xôi nước cốt dừa | Miền Nam | Béo, thơm, quen vị người Nam Bộ | Mau hỏng hơn trong ngày nóng, hạ sớm |
| Xôi ngũ sắc, xôi lá cẩm | Vùng núi phía Bắc, nhiều nơi ở thành phố | Màu từ lá cây, đẹp mắt | Hỏi nguồn màu để chắc là màu tự nhiên |
Nếu chỉ chọn một loại cho cả năm, xôi đỗ xanh hoặc xôi trắng là lựa chọn an toàn: hợp mọi mùa, hợp cả mâm chay lẫn mâm mặn, ăn kèm được nhiều món sau lễ.
Chè theo mùa: món nào hợp tháng nào
Mùa xuân. Đầu năm, nhiều nhà miền Bắc vẫn giữ món chè con ong của dịp Tết cho những ngày rằm đầu tiên, hoặc chè bà cốt có gừng ấm. Chè trôi nước, chè hạt sen cũng hay gặp.
Mùa hè. Trời nóng, nhiều gia đình chọn chè đỗ đen, chè đỗ xanh, chè hạt sen, những món mát, nấu nước trong. Chè có nước cốt dừa nên hạ sớm vì dễ chua trong ngày nóng.
Mùa thu. Chè hạt sen long nhãn hợp mùa có nhãn và sen. Rằm tháng Bảy nhiều nhà đặt chè đỗ xanh hoặc chè trôi nước. Rằm tháng Tám, ngoài bánh nướng bánh dẻo, có nhà vẫn nấu chè kèm.
Mùa đông. Trời lạnh, chè trôi nước, chè bà cốt, chè kho của miền Bắc, những món đặc, có gừng hoặc thơm vừng, hợp ngày rét. Ở miền Nam, chè đậu trắng nước cốt dừa và chè trôi nước là món quen.
Không cần đổi chè mỗi tháng. Nhà bạn có một món chè quen, ông bà thích, thì dùng quanh năm cũng được. Gợi ý theo mùa chỉ để mâm có chút đổi mới và hợp sức ăn của nhà trong từng mùa.
Xôi chè ba miền khác nhau ở đâu
Ở miền Bắc, xôi trên mâm rằm thường đơm thành đĩa tròn phẳng, nhiều nhà ấn khuôn cho đẹp, có nhà rắc vừng hoặc hành phi (nếu mâm mặn). Chè thường là chè đỗ, chè hạt sen, chè con ong ngày đầu năm, chè kho ngày đông. Nhiều gia đình Hà Nội quen dùng bát chè nhỏ, đặt thành hàng ba hoặc hàng năm.
Ở miền Trung, nhất là quanh Huế, chè đa dạng hơn cả. Nhiều nhà đặt chè đậu xanh, chè bột lọc, chè hạt sen, những món ngọt thanh. Xôi có thể là xôi đậu, xôi bắp tuỳ vùng. Lễ cúng ở Huế có nếp riêng khá tỉ mỉ, ai ở xa về lo lễ cho nhà ở Huế nên hỏi người lớn trong họ.
Ở miền Nam, xôi nước cốt dừa, xôi vò, xôi đậu phộng quen thuộc trên mâm, chè trôi nước, chè đậu trắng, chè xôi nước là những món hay đặt. Nước cốt dừa làm món béo và thơm, nhưng cũng là lý do xôi chè miền Nam cần hạ sớm hơn trong khí hậu nóng.
Những khác biệt này là nếp vùng, không bên nào đúng hơn. Gia đình có vợ chồng hai miền thường tự nhiên kết hợp: xôi gấc kiểu Bắc, chè trôi nước kiểu Nam trên cùng một mâm. Cũng không cần phải tranh luận xem nếp nào chuẩn hơn.
Đơm xôi và đặt chè lên mâm
Đơm xôi cho đẹp không khó, quan trọng là sạch và gọn. Các bước dưới đây theo cách nhiều gia đình đang làm.
- Dùng đĩa sứ trắng hoặc đĩa có viền đơn giản, lau khô. Lót một lá chuối sạch nếu nhà có, xôi đỡ dính đĩa và thơm hơn.
- Đơm xôi khi còn ấm, dùng khuôn tròn hoặc bát úp ngược để xôi thành hình tròn, mặt phẳng. Không có khuôn thì vun nhẹ bằng muôi, mặt phẳng là được.
- Múc chè vào bát nhỏ, mỗi bát chừng hai phần ba, không đầy quá để khỏi sánh ra khi đặt lên bàn thờ.
- Số bát chè theo nếp nhà: nhiều nhà đặt một, ba hoặc năm bát; có nhà đặt theo số người được thờ. Không có con số bắt buộc.
- Đặt đĩa xôi ở giữa, phía trước bát hương; bát chè xếp thành hàng ngay ngắn phía trước hoặc hai bên đĩa xôi.
- Kiểm tra nến và hương không quá gần bát chè, đĩa xôi, nhất là khi lót lá chuối khô dễ bắt lửa.
Sau lễ, xôi có thể chia ra hộp nhỏ, ăn trong ngày hoặc cất tủ lạnh, khi ăn hấp lại. Chè nên ăn trong ngày; chè có nước cốt dừa không nên để qua đêm ngoài tủ.
Mua xôi chè làm sẵn: kiểm gì trước khi đặt lên mâm
Rất nhiều gia đình thành phố mua xôi chè ở hàng quen cho ngày rằm, và điều đó hoàn toàn bình thường. Vài điểm nên kiểm:
- Mua ở nơi bán sạch sẽ, có tủ kính che, người bán đeo găng hoặc dùng dụng cụ khi lấy xôi.
- Hỏi xôi đồ lúc nào; xôi đồ từ sáng sớm để đến tối dễ khô và ôi, nhất là mùa hè.
- Xôi gấc, xôi lá cẩm có màu quá đậm, quá đều thì hỏi nguồn màu; nhiều nơi dùng màu tự nhiên từ gấc, lá cẩm, lá dứa, nhưng cũng có nơi pha phẩm.
- Chè có nước cốt dừa nên mua gần giờ cúng, để ngăn mát nếu chưa cúng ngay.
- Nhà cúng chay thì hỏi rõ xôi có mỡ hành, chè có dùng gì không chay không.
- Chọn lượng vừa ăn; ngày rằm thường không cần đĩa xôi to như ngày giỗ.
Mua sẵn không làm lễ kém đi. Theo cách nghĩ của nhiều gia đình, điều quan trọng là đồ cúng sạch sẽ và người cúng có lòng; xôi tự đồ hay mua đều là lộc chia cho cả nhà sau lễ.
Làm gọn xôi chè cho những tháng bận
Không phải tháng nào cũng có thời gian đồ xôi, nấu chè. Có vài cách mà nhiều gia đình đi làm đang dùng để vẫn giữ được cặp xôi chè trên mâm rằm. Cách thứ nhất là chỉ chọn một trong hai: tháng này đĩa xôi, tháng sau bát chè, kèm đĩa quả. Lễ vẫn trọn, mâm vẫn có món nấu chín để chia lộc.
Cách thứ hai là nấu một lần dùng hai dịp. Chè đỗ đen, chè đỗ xanh nấu một nồi vừa vào tối 14 thì vừa cúng rằm vừa làm món tráng miệng cho cả nhà trong hai ngày, miễn là cất tủ lạnh đúng cách. Xôi đồ buổi sáng có thể cúng trưa, phần còn lại làm bữa sáng hôm sau.
Cách thứ ba là đặt trước ở hàng quen. Nhiều hàng xôi chè ở chợ nhận đặt phần nhỏ cho ngày rằm, hẹn giờ lấy, nên bạn chỉ việc ghé qua trên đường đi làm về. Cách này hợp với gia đình trẻ ở thành phố, nhất là những tháng rằm rơi vào giữa tuần.
Nếu tháng nào bận đến mức không kịp cả xôi lẫn chè, mâm rằm chỉ còn hương, hoa, quả, nước cũng là đủ theo tập quán của nhiều nhà. Xôi chè là phần thêm cho ấm cúng, không phải điều kiện để một lễ rằm được coi là trọn.
Câu hỏi thường gặp
Cúng rằm nên đặt xôi gì?
Nhiều gia đình dùng xôi gấc, xôi đỗ xanh, xôi trắng, xôi lạc hoặc xôi vò tuỳ vùng và tuỳ mùa. Nếu chỉ chọn một loại cho cả năm, xôi đỗ xanh hoặc xôi trắng dễ dùng nhất vì hợp cả mâm chay và mâm mặn.
Chè cúng rằm thường là chè gì?
Hay gặp nhất là chè đỗ đen, chè đỗ xanh, chè hạt sen, chè trôi nước, chè bà cốt; miền Bắc có chè kho ngày đông, miền Nam có chè đậu trắng, chè xôi nước. Nhà quen món nào thì dùng món đó, không có loại chè bắt buộc.
Cúng rằm cần mấy bát chè?
Không có con số bắt buộc. Nhiều nhà đặt một, ba hoặc năm bát, có nhà đặt theo số người được thờ trên bàn thờ. Mỗi bát múc chừng hai phần ba để không sánh ra. Theo nếp gia đình là chắc nhất.
Mua xôi chè làm sẵn để cúng có được không?
Được, và rất nhiều gia đình thành phố làm như vậy. Chỉ cần chọn nơi bán sạch sẽ, hỏi xôi đồ lúc nào, chè có nước cốt dừa thì mua gần giờ cúng. Nhà cúng chay nhớ hỏi xôi có mỡ hành hay không.
Xôi chè cúng xong để được bao lâu?
Xôi nên ăn trong ngày hoặc chia hộp cất tủ lạnh, khi ăn hấp lại. Chè nên ăn trong ngày, nhất là chè có nước cốt dừa vì dễ chua trong thời tiết nóng. Đồ đã có mùi lạ thì bỏ, không nên ăn chỉ vì là đồ cúng.
Mâm rằm chỉ có xôi chè có đủ không?
Đủ cho lễ rằm thường theo tập quán của nhiều nhà. Một đĩa xôi, vài bát chè, đĩa quả, bình hoa và chén nước là mâm vừa phải mà nhiều gia đình trẻ dùng mỗi tháng. Mâm cơm đầy đủ thường để dành cho rằm lớn.