Ở nhiều nhà Nam Bộ và các gia đình gốc Hoa, Táo quân được thờ quanh năm ngay trong gian bếp, trên một kệ nhỏ gắn tường, và được cúng vào ngày rằm, mùng một; còn nhiều nhà miền Bắc chỉ cúng ông Công ông Táo một lần vào 23 tháng Chạp và không lập bàn thờ riêng trong bếp. Lễ cúng bếp hằng tháng rất gọn: nhang, chén nước hoặc chén trà, bình bông nhỏ, đĩa trái cây.
Bài này không nói về lễ tiễn Táo quân ngày 23 tháng Chạp — phần đó có bài riêng trên trang. Ở đây là chuyện thờ bếp hằng ngày: vì sao có nhà thờ, có nhà không, bàn thờ bếp đặt ở đâu cho an toàn, lễ vật ngày rằm, mùng một, và cách giữ nếp này khi bếp nhà đã chuyển từ bếp củi sang bếp gas, bếp từ.
Hai nếp thờ Táo quân: quanh năm trong bếp và một lần cuối năm
Theo tín ngưỡng dân gian, Táo quân là thần bếp, coi sóc việc nhà. Người Việt khắp nơi đều biết sự tích hai ông một bà và lễ tiễn Táo về trời ngày 23 tháng Chạp. Nhưng cách thờ trong năm thì khác nhau khá rõ giữa các vùng.
Ở nhiều nhà miền Bắc, Táo quân không có bàn thờ riêng. Có nhà đặt bài vị hoặc bát hương Táo quân chung trên bàn thờ gia tiên, có nhà chỉ cúng một lần vào 23 tháng Chạp rồi thôi. Ở nhiều nhà Nam Bộ, đặc biệt những nhà chịu ảnh hưởng của người Hoa, Táo quân có một kệ thờ riêng trong bếp, thường sơn đỏ, đặt cao, có lư nhang và bài vị. Người Hoa ở Chợ Lớn và các tỉnh miền Tây coi việc thờ thần bếp là một phần không thể thiếu khi lập nhà.
Không nếp nào đúng hơn nếp nào. Nếu bạn về làm dâu nhà có bàn thờ bếp, việc thắp nhang ở đó mỗi rằm là phần việc quen của nhà chồng; nếu nhà bạn gốc Bắc và chưa từng thờ, cũng không cần lập thêm.
Miền Trung đứng giữa hai nếp. Nhiều nhà ở Huế, Đà Nẵng, Quảng Ngãi đặt một bát nhang nhỏ ở góc bếp, không có kệ cầu kỳ, thắp vào ngày rằm và mùng một; có nhà không đặt gì. Cũng như các tục khác trong bài, chỗ khác nhau là ở từng nhà chứ không hẳn ở từng tỉnh, nên nhìn vào cách bố mẹ mình làm là đủ biết nhà mình theo nếp nào.
So sánh nhanh cách thờ Táo quân ở các nhà
Bảng dưới gom những nếp hay gặp. Mỗi nhà có thể pha trộn; đây không phải phân loại cứng.
| Nếp | Chỗ thờ | Khi nào cúng | Lễ vật thường thấy |
|---|---|---|---|
| Nhiều nhà miền Bắc | Không có bàn riêng, hoặc bát hương chung trên bàn thờ gia tiên | Chủ yếu 23 tháng Chạp | Mũ áo giấy, cá chép, mâm cơm hoặc mâm chay |
| Nhiều nhà miền Trung | Tuỳ nhà, có nhà đặt bát hương ở góc bếp | Rằm, mùng một và 23 tháng Chạp | Nhang, nước, trầu cau, trái cây |
| Nhiều nhà Nam Bộ | Kệ nhỏ trong bếp, đặt cao | Rằm, mùng một, Tết, 23 tháng Chạp | Nhang, nước, bông, trái cây, có nhà thêm chè |
| Gia đình gốc Hoa | Kệ đỏ có bài vị trong bếp | Rằm, mùng một, ngày tiễn và rước thần bếp | Nhang, trà, trái cây, kẹo ngọt |
Ngày tiễn thần bếp của gia đình gốc Hoa có khi khác ngày 23 tháng Chạp của người Việt; mỗi nhà theo lệ của mình.
Lễ vật cúng bếp ngày rằm, mùng một
Lễ cúng bếp hằng tháng được giữ gọn vì kệ thờ nhỏ và bếp là chỗ làm việc. Những thứ nhiều nhà dùng:
- Nhang: ba cây hoặc một cây theo nếp nhà; nhiều nhà dùng nhang ít khói vì bếp kín.
- Chén nước hoặc chén trà: thay mới mỗi rằm, mùng một, có nhà thay mỗi sáng.
- Bình bông nhỏ: vài cành cúc, vạn thọ hoặc hoa huệ; bếp nóng nên hoa mau héo, có nhà chỉ cắm ngày rằm.
- Đĩa trái cây: vài quả quýt, cam, chuối. Gia đình gốc Hoa hay chọn quả có màu vàng, cam.
- Đồ ngọt (tuỳ nhà): chè, kẹo mạch nha, bánh ngọt, theo quan niệm dân gian để thần bếp “nói lời ngọt”. Đây là lời giải thích vui của nhiều nhà, không phải điều phải tin.
- Đèn (tuỳ nhà): đèn điện nhỏ thay cho đèn dầu, tránh lửa trần trong bếp.
Kệ thờ bếp và đồ thờ nhỏ có nhiều chất liệu; nếu cần chọn lư nhang chịu nhiệt, dễ lau dầu mỡ, có thể xem thêm đồ thờ, vật phẩm có mô tả rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Đặt kệ thờ bếp ở đâu cho an toàn và sạch
Cao và xa nguồn lửa. Kệ nên gắn cao hơn đầu người, cách xa bếp gas, bếp từ, lò nướng. Nhang và lửa bếp ở gần nhau là nguy cơ cháy thật, nhất là trong bếp nhỏ có rèm, giấy, khăn lau.
Tránh ngay trên chỗ rửa và chỗ nấu. Hơi nước và dầu mỡ bốc lên làm kệ bẩn, đồ thờ bám dầu rất nhanh. Góc tường cạnh tủ bếp, nơi thoáng nhưng không bị hơi nóng trực tiếp, là chỗ nhiều nhà chọn.
Không đặt sát ổ điện, máy hút mùi. Tàn nhang rơi vào ổ điện hoặc bị máy hút mùi hút vào là chuyện đã xảy ra. Để khoảng cách vài gang tay là đủ, và thỉnh thoảng lau lưới lọc của máy hút mùi vì đó cũng là chỗ bám tàn nhang lẫn dầu mỡ.
Bếp mở liền phòng khách. Căn hộ ngày nay hay có bếp mở. Nhiều nhà đặt kệ thờ bếp ở mảng tường cuối bếp, xa sofa, xa rèm; hoặc chỉ dùng chén nước, bông, không đốt nhang hằng ngày.
Ngày Tết của thần bếp: tiễn, để trống bàn thờ và rước về
Ở nhiều nhà Nam Bộ có kệ thờ bếp, sau lễ tiễn ngày 23 tháng Chạp, người ta dọn kệ, thay tro, lau bài vị và để kệ trống nhang trong mấy ngày cuối năm, theo quan niệm dân gian là thần bếp đang về trời. Đến chiều 30 hoặc đêm giao thừa, nhà thắp nhang ở kệ bếp trở lại, coi như rước thần bếp về, rồi giữ nhang đèn ba ngày Tết như bàn thờ gia tiên.
Nhiều gia đình gốc Hoa có lịch riêng: ngày tiễn có nhà làm 23, có nhà làm 24 tháng Chạp; ngày rước thần về thì nhiều nhà làm vào khoảng mùng bốn tháng Giêng, gọi là ngày tiếp thần. Lễ vật hay có kẹo mạch nha, bánh ngọt, trái cây vàng cam, trà. Các nhà ở Chợ Lớn mỗi nhà một lệ, theo quê gốc bên Trung Hoa của dòng họ.
Nhà miền Bắc không có kệ thờ bếp thì phần này gói gọn trong lễ ông Công ông Táo: cúng xong, hoá mũ áo, thả cá chép, và không có lễ rước riêng. Đây là một ví dụ rõ nhất cho thấy cùng một vị thần, mỗi vùng giữ một kiểu nhịp trong năm.
Những câu hỏi hay gặp của người mới về làm dâu nhà có thờ bếp
Ai là người thắp nhang bàn thờ bếp? Thường là người nấu ăn chính trong nhà, phần lớn là mẹ chồng hoặc con dâu. Có nhà để bất kỳ ai vào bếp sớm nhất làm. Không có quy định ai được ai không; hỏi mẹ chồng một câu là rõ.
Nấu đồ mặn trong bếp có thờ thần bếp có sao không? Không có vấn đề gì. Bếp là chỗ nấu ăn của cả nhà, nấu món gì cũng là việc thường. Một số nhà giữ phép là không để đồ sống, đồ tanh ngay dưới kệ thờ, đơn giản cho sạch sẽ.
Có phải lau kệ bằng nước riêng không? Không cần nước đặc biệt. Khăn sạch, nước sạch là đủ; dầu mỡ bám thì pha chút nước rửa chén rồi lau lại bằng nước trong. Có nhà dùng nước gừng hoặc rượu pha loãng theo thói quen, cũng được.
Bận đi làm, quên thắp nhang ngày rằm thì sao? Thắp bù buổi tối hoặc hôm sau là được. Nhiều người lớn vẫn nói vui rằng thần bếp không giận người bận nấu cơm cho cả nhà. Giữ nếp đều đặn là tốt, nhưng không có gì phải lo khi lỡ một lần.
Chăm kệ thờ bếp mỗi tháng
Kệ thờ bếp bẩn nhanh hơn bàn thờ trong phòng khách vì dầu mỡ. Một nhịp chăm sóc nhiều nhà làm:
- Mỗi rằm, mùng một: thay nước, thay hoa, đặt trái cây mới; rút bớt chân nhang nếu lư đã dày.
- Mỗi tháng một lần: lau kệ bằng khăn ẩm có chút nước rửa chén pha loãng, lau lại bằng khăn sạch để không còn mùi xà phòng.
- Mỗi quý: lau kỹ lư nhang, chén thờ; kiểm vít gắn kệ vì hơi nóng và độ ẩm làm gỗ co ngót.
- Trước ngày 23 tháng Chạp: dọn kệ, thay tro, đổi chân nhang, lau bài vị bằng khăn khô — việc này nhiều nhà làm ngay trước khi tiễn Táo.
- Khi sửa bếp: thắp nhang báo, cất đồ thờ vào hộp sạch, đặt lại khi bếp xong.
Dọn kệ thờ bếp không cần chọn ngày; làm khi bếp vừa được lau dọn tổng thể là tiện nhất.
Từ bếp củi đến bếp từ: giữ nếp thờ bếp trong nhà hiện đại
Ngày xưa, ba ông đầu rau bằng đất nung đặt trong bếp củi được coi là hình ảnh của Táo quân. Khi gia đình chuyển sang bếp than, bếp gas rồi bếp từ, ông đầu rau biến mất, và nhiều người trẻ hỏi: bếp không còn lửa trần thì còn thờ bếp làm gì? Câu trả lời của nhiều người lớn rất giản dị: thờ cái bếp là thờ chỗ nấu cơm cho cả nhà, không phải thờ ngọn lửa.
Ở căn hộ, nhiều gia đình thu gọn kệ thờ bếp thành một khung nhỏ, một chén nước, một bình bông; ngày rằm thì đặt thêm đĩa quả. Có nhà dùng nhang điện, có nhà không thắp nhang mà chỉ thay nước. Có nhà chuyển hẳn việc thờ Táo về bàn thờ gia tiên và chỉ cúng lễ 23 tháng Chạp. Những cách đó đều được nhiều gia đình chấp nhận.
Nếu nhà có trẻ nhỏ hay vào bếp, kệ thờ đặt cao và không có lửa là ưu tiên. Nếu bố mẹ lớn tuổi muốn giữ lửa nhang hằng ngày, có thể thoả thuận thắp vào lúc có người ở bếp và để nhang tàn hẳn trước khi ra ngoài.
Câu hỏi thường gặp
Nhà không có bàn thờ Táo trong bếp thì cúng rằm ở đâu?
Phần lớn nhà như vậy chỉ cúng rằm ở bàn thờ gia tiên, không cúng riêng ở bếp. Táo quân được cúng vào ngày 23 tháng Chạp. Nếu muốn, có thể đặt một chén nước, một bông hoa ở góc bếp vào ngày rằm, nhưng đây không phải điều bắt buộc.
Có nên lập bàn thờ Táo trong bếp khi nhà chưa từng thờ?
Tuỳ gia đình. Nhiều nhà gốc Bắc không lập và vẫn giữ lễ 23 tháng Chạp đầy đủ. Nếu vợ hoặc chồng xuất thân từ nhà có thờ bếp và muốn giữ, hai bên có thể bàn rồi lập một kệ nhỏ, gọn, an toàn.
Kệ thờ bếp có cần quay hướng nào không?
Nhiều nhà đặt kệ quay ra phía cửa bếp hoặc nhìn về phía bếp nấu, nhưng không có hướng bắt buộc chung. Điều cần ưu tiên là cao, xa lửa, xa hơi nước và dễ lau. Hướng theo nếp nhà là được.
Cúng bếp hằng tháng có cần mũ áo, cá chép không?
Không. Mũ áo và cá chép gắn với lễ tiễn Táo quân ngày 23 tháng Chạp, chủ yếu theo nếp miền Bắc. Lễ cúng bếp rằm, mùng một chỉ cần nhang, nước, bông và trái cây.
Thắp nhang trong bếp có an toàn không?
Có rủi ro nếu kệ đặt gần bếp gas, rèm, giấy hoặc ổ điện. Nên đặt kệ cao, xa nguồn lửa, dùng lư nhang sâu lòng và không để nhang cháy khi không có người ở nhà. Nhiều nhà ở căn hộ chuyển sang chỉ thay nước, không đốt nhang hằng ngày.
Chuyển nhà thì mang kệ thờ bếp theo thế nào?
Nhiều nhà thắp nhang báo ở nhà cũ, cất lư nhang và bài vị vào hộp sạch, mang theo và đặt lên kệ mới ở bếp nhà mới. Có nhà thay lư mới, mang theo một ít tro cũ. Chi tiết thì theo nếp của gia đình.