Mâm cúng gia tiên rằm tháng Bảy ở nhiều gia đình đầy đặn hơn rằm thường: phía Bắc hay có xôi, gà luộc, giò, nem, canh măng hoặc canh miến, món xào; phía Nam hay có thịt kho, canh khổ qua, chả giò, gỏi; nhiều nhà chọn mâm chay vì gắn với mùa Vu lan. Đây là một trong ba ngày rằm được coi trọng nhất trong năm, cùng với rằm tháng Giêng và rằm tháng Mười.
Ngày này thường có hai lễ riêng: lễ gia tiên trong nhà và lễ cúng chúng sinh ngoài trời. Bài này chỉ nói về mâm gia tiên: món thường có ở ba miền, chọn chay hay mặn, thứ tự các lễ trong ngày theo tập quán, cách bày, và những trường hợp đặc biệt như nhà có tang mới, con cháu ở xa. Phần lễ chúng sinh và văn khấn không nằm trong bài này.
Rằm tháng Bảy trong nếp nhà: nhiều lớp ý nghĩa trong một ngày
Rằm tháng Bảy âm lịch mang nhiều lớp ý nghĩa chồng lên nhau. Trong Phật giáo, đây là mùa Vu lan, gắn với tích Mục Kiền Liên cứu mẹ và tinh thần báo hiếu cha mẹ. Trong tín ngưỡng dân gian chịu ảnh hưởng Đạo giáo, đây là Tết Trung nguyên, một trong ba ngày rằm lớn của năm. Dân gian còn gọi là ngày xá tội vong nhân, khi người ta cúng thêm cho những vong hồn không nơi nương tựa.
Ở cấp một gia đình, các lớp ý nghĩa đó gặp nhau ở mâm cúng gia tiên: con cháu tưởng nhớ ông bà, cha mẹ đã khuất, làm mâm chu đáo hơn ngày thường. Vì thế, ngay cả những nhà quanh năm chỉ thắp hương ngày rằm, đến rằm tháng Bảy cũng thường dọn mâm cơm và gọi con cháu về.
Phần ý nghĩa Vu lan theo nhà Phật, nếu muốn hiểu sâu, bạn nên hỏi chư tăng ở ngôi chùa gia đình hay lui tới. Bài này chỉ đi vào mâm cúng ở nhà, nơi mỗi gia đình có nếp riêng và không cần làm giống ai. Rằm tháng Bảy cũng không phải dịp để lo lắng; với phần đông gia đình, đó trước hết là bữa cơm sum họp nhớ ông bà.
Mâm gia tiên rằm tháng Bảy thường có gì ở ba miền
Bảng dưới gom các món hay gặp trên mâm gia tiên rằm tháng Bảy theo vùng. Đây là gợi ý theo tập quán, mỗi nhà mỗi khác; bạn chọn vài món, không cần đủ cả cột.
| Nhóm món | Miền Bắc | Miền Trung | Miền Nam |
|---|---|---|---|
| Tinh bột | Xôi gấc, xôi đỗ, cơm trắng | Xôi, cơm trắng, bánh ít | Xôi, cơm trắng |
| Món chính | Gà luộc, giò lụa, thịt luộc | Gà luộc, thịt heo luộc, chả | Thịt kho trứng, gà luộc |
| Món cuốn, chiên | Nem rán | Nem, ram | Chả giò |
| Canh | Canh măng, canh miến, canh bóng | Canh rau, canh măng | Canh khổ qua, canh rau củ |
| Món xào, gỏi | Rau củ xào, su hào xào | Món xào, nộm | Gỏi, rau củ xào |
| Ngọt | Chè đỗ xanh, chè trôi nước | Chè đậu, chè bột lọc | Chè trôi nước, chè đậu |
| Hoa quả | Nhãn, na, bưởi đầu vụ | Na, ổi, chuối | Bưởi, nhãn, mãng cầu |
Mâm rằm tháng Bảy của nhiều nhà gần giống mâm giỗ, nhưng thường gọn hơn đôi chút. Nếu nhà đông người về ăn, có thể bày hai mâm; nếu chỉ vài người, một mâm năm đến bảy món là đủ đầy.
Mâm rằm tháng Bảy khác mâm rằm thường ở chỗ nào
Khác biệt dễ thấy nhất là kích cỡ. Rằm thường, nhiều nhà chỉ đặt hoa quả, xôi chè; đến rằm tháng Bảy, phần đông gia đình dọn hẳn một mâm cơm như ngày giỗ, có món chính, món canh, món xào, có cơm hoặc xôi. Con cháu ở gần thường về ăn cùng, nên mâm cũng tính theo số người ngồi ăn sau lễ.
Khác biệt thứ hai là thời gian. Rằm thường chỉ là một buổi thắp hương. Rằm tháng Bảy kéo dài cả ngày với nhiều lễ: dâng lễ ở ban Phật nếu nhà có thờ, lễ gia tiên, rồi lễ cúng chúng sinh ngoài trời. Một số nhà còn bắt đầu thắp hương đều từ mùng một tháng Bảy, coi cả tháng là mùa nhớ ông bà.
Khác biệt thứ ba là tâm thế. Rằm thường là nếp đều đặn, ít ai để ý. Rằm tháng Bảy là dịp nhiều người nghĩ về cha mẹ, kể cả cha mẹ còn sống; tục cài bông hồng ở chùa trong mùa Vu lan là một ví dụ. Mâm cúng vì thế thường được chuẩn bị kỹ hơn, có nhà dọn món ông bà thích khi còn sống.
Cúng chay hay mặn ngày rằm tháng Bảy
Nhiều nhà chọn chay vì gắn với mùa Vu lan. Rằm tháng Bảy là dịp nhiều người đi chùa, ăn chay, nên mâm gia tiên cũng nghiêng về chay. Mâm chay thường có xôi, canh nấm, đậu phụ, nem chay, rau xào, chè.
Nhiều nhà vẫn cúng mặn ở ban gia tiên. Theo cách nghĩ phổ biến, mâm gia tiên là bữa cơm mời ông bà, nên dọn những món ông bà quen ăn khi còn sống. Những nhà này thường dâng chay ở ban Phật (nếu có) và cúng mặn ở ban gia tiên.
Mâm mặn nên tránh gì theo tập quán. Nhiều nhà tránh đặt món tanh như mắm, cá có mùi nồng, món quá cay lên mâm gia tiên; món đặt lên mâm thường là món nấu trọn vẹn, chưa ai ăn trước.
Chay hay mặn không quyết định lễ đúng sai. Không có tài liệu phổ thông nào nói mâm chay đúng hơn mâm mặn hay ngược lại cho ban gia tiên. Đó là nếp nhà. Khi trong nhà có ý kiến khác nhau, người lớn tuổi nhất thường là người quyết.
Một phương án dung hoà. Mâm có phần lớn món chay, thêm một đĩa gà luộc hoặc giò cho những người quen mâm mặn. Nhiều nhà làm như vậy để ai cũng thấy phải. Bữa cơm sau lễ vì thế cũng hợp với cả người đang giữ chay trong mùa Vu lan lẫn người ăn mặn, không ai phải ngồi riêng một mâm, và người nấu không phải chuẩn bị hai bữa song song trong một ngày vốn đã nhiều việc.
Thứ tự các lễ trong ngày theo tập quán
Ở nhiều gia đình, rằm tháng Bảy có hai đến ba lễ trong một ngày. Thứ tự dưới đây là cách thường gặp, có nhiều dị bản theo vùng và theo nếp nhà.
- Nhà có thờ Phật: dâng lễ chay ở ban Phật trước, thường vào buổi sáng.
- Lễ gia tiên: dọn mâm cơm vào buổi trưa hoặc chiều, có nhà làm từ ngày 14, có nhà đúng ngày rằm.
- Lễ cúng chúng sinh ngoài trời: thường làm sau cùng, vào buổi chiều hoặc chập tối, ngoài sân hoặc trước cửa.
- Nhiều nhà làm lễ gia tiên từ ngày mùng 2 đến trước rằm, chọn hôm cả nhà có mặt; nếp này phổ biến ở một số vùng phía Bắc.
- Sau lễ gia tiên, hạ mâm, cả nhà ăn cơm. Mâm chúng sinh xử lý riêng, không mang vào ăn cùng mâm gia tiên theo nếp nhiều nhà.
Nếu nhà bạn không làm lễ chúng sinh hay không có ban Phật, chỉ còn lễ gia tiên là đủ. Không có quy định bắt buộc mọi nhà phải làm đủ cả ba lễ.
Bày mâm gia tiên rằm tháng Bảy
Bàn thờ gia đình thường không đủ chỗ cho cả mâm cơm, nên nhiều nhà kê thêm một chiếc bàn hoặc đặt mâm trên chiếu trải trước ban thờ. Đĩa xôi hoặc bát cơm ở hàng trong, gần ban thờ; gà luộc thường đặt trên đĩa riêng, nhiều nhà miền Bắc đặt đầu gà hướng về phía bát hương; canh ở giữa; các món khác xung quanh.
Số bát cơm, đôi đũa trên mâm theo nếp nhà: có nhà đặt theo số người được thờ, có nhà đặt số lẻ, có nhà chỉ đặt vài đôi tượng trưng. Chén rượu, chén nước đặt hàng ngoài. Hoa tươi và đĩa quả giữ nguyên trên ban thờ như những ngày rằm khác, có nhà thay hoa mới cho dịp này.
Mâm rằm tháng Bảy rơi vào cuối hè, đầu thu, trời thường nóng ẩm. Món ăn bày ra nên cúng trong khoảng thời gian vừa phải, hương gần tàn thì hạ mâm. Mâm mặn để quá lâu ngoài trời nóng dễ ôi thiu; các món có nước dùng như canh cũng nên hâm lại trước khi cả nhà ăn.
Một chi tiết nhỏ mà nhiều người mới hay quên: mâm gia tiên dọn xong thì nên đậy lồng bàn hoặc che nhẹ cho đến lúc thắp hương, tránh ruồi muỗi mùa hè. Khi thắp hương thì mở ra. Nhà có mèo, có chó cũng cần để ý, vì mâm đặt thấp trên chiếu rất dễ bị vật nuôi lại gần. Những việc nhỏ như vậy giữ cho mâm sạch đến lúc cả nhà ngồi ăn, đúng với ý nghĩa đồ cúng là lộc chia cho con cháu.
Giữ lễ vừa sức trong những năm khó
Rằm tháng Bảy không đòi hỏi mâm cỗ to. Một số tình huống đặc biệt và cách nhiều gia đình đang làm:
- Nhà có người mới mất trong năm: nhiều nhà vẫn làm lễ gia tiên nhưng giản dị, kết hợp thắp hương ở ban thờ người mới mất; nghi lễ chi tiết theo hướng dẫn của người lo việc tang trong họ hoặc nhà chùa.
- Con cháu ở xa không về được: người ở nhà làm mâm gọn, người ở xa thắp hương ở chỗ mình, gọi điện về cùng giờ cho ấm lòng nhau.
- Gia đình đang khó khăn về tiền bạc: mâm chay đơn giản hoặc chỉ hương, hoa, quả, xôi chè vẫn là lễ trọn vẹn.
- Người lớn tuổi sức khoẻ yếu: con cháu chia nhau mỗi người một món, hoặc mua sẵn một phần, không để người lớn tự làm cả mâm.
- Nhiều lễ trùng nhau trong tháng: một mâm cho lễ gia tiên rằm tháng Bảy, không cần làm riêng nhiều mâm cho từng ngày.
Tinh thần báo hiếu của mùa Vu lan, theo cách hiểu phổ biến, hướng nhiều hơn tới việc thương yêu, chăm sóc cha mẹ còn sống. Một mâm gọn với cả nhà ngồi quanh có khi trọn ý hơn một mâm to mà người nấu kiệt sức.
Câu hỏi thường gặp
Mâm cúng gia tiên rằm tháng Bảy gồm những món gì?
Tuỳ vùng. Phía Bắc hay có xôi, gà luộc, giò, nem rán, canh măng hoặc canh miến, món xào, chè; phía Nam hay có thịt kho, canh khổ qua, chả giò, gỏi. Nhiều nhà cúng mâm chay. Chọn năm đến bảy món theo sức ăn của nhà là đủ.
Rằm tháng Bảy nên cúng gia tiên vào ngày nào?
Nhiều nhà cúng vào ngày 14 hoặc ngày rằm, có nhà cúng sớm hơn, trong khoảng từ mùng 2 đến trước rằm, chọn hôm cả nhà có mặt. Không có ngày bắt buộc chung; nếp nhà bạn quen thế nào thì giữ thế ấy.
Rằm tháng Bảy cúng chay hay cúng mặn?
Nhiều nhà chọn chay vì gắn với mùa Vu lan; nhiều nhà khác dâng chay ở ban Phật và cúng mặn ở ban gia tiên vì coi đó là bữa cơm mời ông bà. Cả hai đều là tập quán phổ biến, không có cách nào đúng hơn.
Lễ gia tiên và lễ cúng chúng sinh làm trước hay sau?
Theo tập quán nhiều nhà, lễ gia tiên làm trước, vào buổi trưa hoặc chiều; lễ cúng chúng sinh ngoài trời làm sau, vào chiều tối. Nhà có ban Phật thường dâng lễ chay ở đó từ buổi sáng. Thứ tự có dị bản theo vùng.
Nhà có tang trong năm thì rằm tháng Bảy cúng thế nào?
Nhiều gia đình vẫn làm lễ gia tiên nhưng giản dị, kết hợp thắp hương ở ban thờ người mới mất. Nghi lễ cụ thể nên theo hướng dẫn của người lo việc tang trong họ hoặc nhà chùa gia đình quen, không cần làm mâm to.
Ở xa không về được thì lo lễ rằm tháng Bảy thế nào?
Người ở nhà làm mâm gọn, người ở xa thắp hương ở nơi mình sống nếu có điều kiện, hoặc góp phần lo lễ và gọi điện về cùng giờ. Nhiều gia đình thấy cách này đủ ấm lòng mà không ai phải bỏ việc về quê.