Mâm cúng mùng một đầu tháng ở phần lớn gia đình gọn hơn mâm rằm: hương, hoa, nước, trầu cau, một đĩa quả, có nhà thêm chén trà hoặc đĩa xôi. Lễ này giống một lời chào đầu tháng hơn là một bữa cỗ. Nhiều nhà thắp hương từ tối hôm trước, tức tối ngày cuối tháng âm lịch, nhiều nhà khác thắp vào sáng sớm mùng một trước khi đi làm.
Phần dưới đi qua những câu hỏi người mới hay gặp: mùng một khác rằm ở đâu, cúng lúc nào cho tiện, mâm thần linh và mâm gia tiên khác nhau thế nào, khi nào thì nhiều nhà làm mâm mặn, và một lịch việc ngắn cho người phải ra khỏi nhà từ sáng sớm. Bài không đưa văn khấn; bạn đọc theo bản của gia đình hoặc khấn nôm bằng lời của mình.
Mùng một khác ngày rằm ở chỗ nào trong nếp cúng
Ngày mùng một là ngày sóc, lúc mặt trăng không nhìn thấy trên trời, mở đầu một tháng âm lịch mới. Ngày rằm là ngày vọng, trăng tròn ở giữa tháng. Hai ngày này đi thành cặp trong nếp thờ cúng của người Việt, nên ta hay nghe gọi chung là "ngày rằm, mùng một". Tuy vậy, cách nhiều nhà đối xử với hai ngày không hoàn toàn giống nhau.
Ngày rằm, nhất là các rằm lớn, thường gắn với mâm cúng gia tiên đầy đặn hơn. Ngày mùng một mang ý nghĩa mở đầu, nhiều gia đình coi đây là dịp thắp hương cho thần linh trong nhà (Thổ công, Táo quân theo tập quán) và gia tiên để xin một tháng làm ăn, học hành suôn sẻ. Vì là lễ mở đầu, mâm thường thanh đạm: hoa tươi, quả, nước, trầu cau.
Ở các cửa hàng, quán ăn, ngày mùng một còn gắn với lễ ở ban Thần Tài – Thổ Địa. Phần đó thuộc nếp buôn bán, không bàn ở đây. Bài này chỉ nói về mâm cúng của một gia đình ở nhà. Với tháng Giêng, mùng một trùng với ngày Tết Nguyên Đán nên có cả chuỗi lễ riêng, khác hẳn mùng một các tháng thường.
Cúng tối hôm trước hay sáng sớm mùng một
Tối hôm trước là lựa chọn của nhiều gia đình thành phố. Ngày cuối tháng âm lịch có thể là ngày 29 hoặc 30, tuỳ tháng thiếu hay đủ. Nhiều nhà thắp hương vào tối hôm đó để sáng mùng một không phải dậy quá sớm. Khi tra lịch, bạn chỉ cần nhìn ngày dương ứng với mùng một rồi lùi lại một ngày.
Sáng sớm mùng một là nếp quen của nhiều người lớn tuổi. Các cụ thường dậy sớm, lau bàn thờ, thay nước, thắp hương trước khi làm việc khác, coi đó là việc đầu tiên của tháng. Nếu nhà bạn có ông bà giữ nếp này, người trẻ chỉ cần chuẩn bị sẵn hoa quả từ tối hôm trước để sáng ra ông bà không phải đi chợ.
Cúng trưa hoặc chiều mùng một cũng có. Những nhà có mâm cơm thường dọn vào bữa trưa hoặc bữa tối mùng một. Mâm cơm cúng xong, cả nhà ăn luôn, đồ cúng không phải để lâu.
Không cần chọn giờ cho lễ mùng một thường. Sách phong tục phổ thông không đặt ra giờ bắt buộc. Lúc nào nhà có người, đồ cúng tươi, không phải vội là được. Nhà nào có thói quen chọn giờ riêng thì đó là nếp của nhà đó.
Tháng thiếu và tháng đủ dễ làm nhầm. Lịch âm có tháng 29 ngày và tháng 30 ngày. Người quen nghĩ "cuối tháng là ngày 30" hay cúng muộn mất một ngày ở tháng thiếu. Tra lịch hoặc đặt nhắc theo âm lịch là xong.
Mâm mùng một tối giản: hương, hoa, nước, quả
Dưới đây là mâm mùng một kiểu tối giản mà nhiều gia đình đi làm đang dùng. Mỗi thứ chỉ cần một ít, quan trọng là tươi và sạch:
- Một bình hoa tươi nhỏ. Nhiều nhà dùng cúc vàng, hoa huệ, hoa sen theo mùa, hoặc bất cứ hoa nào có sẵn ở chợ, miễn là còn tươi, cánh không dập.
- Một đĩa quả từ ba đến năm quả, chọn quả đang mùa, rửa sạch, lau khô. Chuối, cam, quýt, thanh long là những loại dễ mua quanh năm.
- Chén nước sạch thay mới, có nhà thêm chén trà.
- Một lá trầu, một quả cau, nếu nhà có nếp đặt trầu cau. Ở thành phố, nhiều chợ có bán sẵn bộ trầu cau nhỏ để cúng.
- Hương và đèn hoặc nến. Ở căn hộ, đèn điện trên bàn thờ là cách nhiều nhà dùng để giảm lửa trần.
- Có nhà thêm một đĩa bánh kẹo hoặc một ít xôi, nhưng đó là thêm vào chứ không bắt buộc.
Mâm như trên chỉ mất mười lăm phút chuẩn bị nếu bạn đã mua hoa quả từ chiều. Với người sống một mình hay gia đình trẻ ở thuê, đây là mức đủ để giữ nếp đầu tháng mà không phải xin nghỉ làm hay về muộn.
Khi nào nhiều nhà làm mâm mặn ngày mùng một
Có những gia đình cúng mâm cơm mặn vào mùng một mỗi tháng, thường là vì ông bà đã làm như vậy từ lâu, hoặc vì nhà buôn bán muốn làm lễ đầu tháng chu đáo. Một mâm như vậy thường có đĩa xôi hoặc bát cơm, con gà luộc hoặc đĩa thịt luộc, bát canh, một món xào, đĩa rau. Mâm cơm được dọn vào bữa chính, cúng xong cả nhà ăn.
Nhiều nhà khác chỉ làm mâm mặn vào mùng một của vài tháng nhất định: tháng có giỗ trùng gần ngày đầu tháng, tháng có con cháu đi xa về, hay mùng một tháng Chạp khi bắt đầu chuẩn bị Tết. Còn mùng một tháng Bảy thì một số gia đình bắt đầu thắp hương thường xuyên hơn trong tháng, coi như mở đầu mùa báo hiếu, nhưng mâm chính vẫn để vào ngày rằm.
Một số gia đình ở nông thôn còn giữ thói quen dọn mâm mặn mùng một vào những tháng nông nhàn, khi con cháu có thời gian quây quần, còn tháng mùa vụ bận rộn thì chỉ thắp hương và đặt đĩa quả. Cách linh hoạt theo nhịp sống như vậy cho thấy nếp cúng vốn được người xưa điều chỉnh theo sức nhà mình chứ không cố định cứng nhắc.
Nếu bạn đang phân vân có nên chuyển từ mâm mặn sang mâm gọn, thử nhìn lại vài tháng gần đây: mâm mặn hằng tháng có thật sự được ăn hết không, người nấu có quá vất vả không, có tháng nào phải bỏ bớt đồ ăn vì cả nhà về muộn không. Nói chuyện thẳng thắn với người lớn trong nhà thường dễ hơn người ta nghĩ, nhất là khi bạn đưa ra phương án cụ thể: giữ mâm mặn cho rằm lớn, mùng một các tháng thường làm gọn.
Mâm thần linh và mâm gia tiên ngày mùng một
Nhiều gia đình thắp hương ở cả hai nơi vào ngày mùng một: ban thờ thần linh (Thổ công, Táo quân hoặc thần linh nói chung theo tập quán) và ban thờ gia tiên. Nhà chỉ có một bàn thờ thì gộp chung. Bảng dưới là cách thường gặp, có nhiều dị bản.
| Ban thần linh | Ban gia tiên | |
|---|---|---|
| Thứ tự thắp hương | Nhiều nhà thắp trước, coi như báo với thần linh cai quản nơi ở | Thắp sau, hoặc cùng lúc nếu gộp một bàn |
| Mâm thường dùng | Hoa, quả, nước, trầu cau; có nhà thêm chén rượu | Hoa, quả, nước, trầu cau, có thể thêm xôi, chè hoặc mâm cơm |
| Mâm mặn | Nhiều nhà chỉ đặt lễ chay hoặc lễ khô ở ban này | Mâm cơm, nếu có, thường dành cho gia tiên |
| Vị trí | Theo cách nhà đã lập ban thờ, thường trang trọng ở nơi cao | Ban thờ chính của nhà |
| Khi không có ban riêng | Nhiều nhà khấn chung ở ban gia tiên | Như thường |
Chuyện có lập ban thần linh riêng hay không, đặt ở đâu, là việc của nếp nhà và của người giúp gia đình lập bàn thờ. Bài này không bàn vị trí bàn thờ; nếu nhà bạn chỉ có một ban, việc thắp hương mùng một ở đó là đủ.
Lịch việc gọn cho người đi làm sớm
Với gia đình cả hai vợ chồng đều phải ra khỏi nhà trước bảy giờ sáng, đây là một lịch việc nhiều người đang áp dụng. Bạn có thể điều chỉnh theo nhà mình.
- Đầu tuần, nhìn lịch xem mùng một rơi vào ngày nào, tháng đủ hay tháng thiếu, đặt nhắc lịch trước một ngày.
- Chiều hôm trước, trên đường đi làm về, mua một bó hoa nhỏ và vài quả. Nếu không kịp, hoa quả mua từ hai ngày trước vẫn dùng được nếu bảo quản mát.
- Tối hôm trước, rửa quả, cắm hoa, lau mặt bàn thờ, thay nước. Nếu nhà cúng tối hôm trước thì thắp hương luôn.
- Nếu nhà cúng sáng mùng một, sáng ra chỉ còn việc thắp đèn, thắp hương, khấn ngắn.
- Trước khi ra khỏi nhà, tắt nến hoặc kiểm tra nến đã đặt trong cốc thuỷ tinh an toàn. Đừng để lửa trần cháy khi nhà không có người.
- Tối mùng một, hạ đồ cúng nấu chín (nếu có), quả để lại vài ngày nếu còn tươi.
Lịch này giúp lễ đầu tháng không chiếm hết buổi sáng vốn đã bận rộn. Quan trọng nhất vẫn là bước cuối: không để lửa cháy khi đi vắng, việc mà rất nhiều gia đình chủ quan.
Mùng một của những tháng đặc biệt
Mùng một tháng Giêng là ngày đầu năm, nằm trong chuỗi lễ Tết với mâm cúng riêng, không đi theo kiểu mùng một thường. Mùng một tháng Bảy mở đầu tháng có lễ rằm tháng Bảy; có nhà bắt đầu thắp hương đều hơn trong tháng, nhưng mâm cúng chính vẫn dồn vào ngày rằm. Mùng một tháng Chạp là lúc nhiều gia đình bắt đầu tính việc cuối năm.
Năm có tháng nhuận, nhiều gia đình vẫn thắp hương ngày mùng một của tháng nhuận như tháng thường. Một số nhà ở nông thôn chỉ thắp hương đơn giản trong tháng nhuận, còn các lễ chính như giỗ thì tính theo tháng chính. Đây là chỗ các vùng có nếp khác nhau; khi chưa rõ, hỏi người lớn trong họ là cách chắc chắn.
Gia đình có tang trong năm thường thắp hương cho người mới mất vào ngày mùng một và ngày rằm, cùng với các lễ tuần riêng. Mâm ở ban thờ người mới mất, nếu có, thường theo hướng dẫn của người lo việc tang trong gia đình. Trong những tháng đó, điều cần nhất là giữ lễ vừa sức, không để người đang buồn phải lo thêm mâm cỗ lớn.
Câu hỏi thường gặp
Cúng mùng một vào tối hôm trước có được không?
Nhiều gia đình thắp hương vào tối ngày cuối tháng âm lịch, tức tối 29 hoặc 30 tuỳ tháng thiếu hay đủ, để sáng mùng một không vội. Nhiều nhà khác cúng sáng sớm mùng một. Cả hai đều là tập quán phổ biến, nhà bạn quen cách nào thì giữ cách đó.
Mâm cúng mùng một tối thiểu gồm những gì?
Theo tập quán phổ biến, mâm mùng một gọn chỉ cần hương, hoa tươi, chén nước sạch, một đĩa quả, có nhà thêm trầu cau và chén trà. Mâm cơm mặn là thêm vào tuỳ nếp nhà, không phải điều bắt buộc của lễ đầu tháng.
Ngày mùng một có phải cúng mặn không?
Không bắt buộc. Phần lớn gia đình làm lễ mùng một thanh đạm với hoa quả, nước. Một số nhà quen cúng mâm cơm mặn mỗi đầu tháng thì vẫn giữ. Nếu thấy vất vả, có thể giữ mâm mặn cho rằm lớn và làm gọn vào mùng một các tháng thường.
Có cần thắp hương ban thần linh trước ban gia tiên không?
Nhiều gia đình thắp hương ban thần linh trước, rồi đến ban gia tiên, theo quan niệm báo với thần linh cai quản nơi ở trước. Nhà chỉ có một bàn thờ thì khấn chung. Đây là tập quán phổ biến, không phải quy định cứng, mỗi vùng có thể khác.
Tháng nhuận có cúng mùng một không?
Nhiều gia đình vẫn thắp hương ngày mùng một và ngày rằm trong tháng nhuận như tháng thường. Một số nơi làm đơn giản hơn. Các lễ giỗ thì thường tính theo tháng chính. Khi chưa rõ nếp nhà mình, nên hỏi người lớn trong họ.
Đi làm sớm thì cúng mùng một thế nào cho kịp?
Mua hoa quả từ chiều hôm trước, chuẩn bị và lau bàn thờ buổi tối, sáng ra chỉ còn thắp hương và khấn ngắn. Nhiều nhà chọn luôn cách cúng tối hôm trước. Nhớ tắt nến, không để lửa cháy khi cả nhà đã ra ngoài.