Mâm cúng rằm tháng Chạp, rằm cuối cùng của năm âm lịch, ở nhiều gia đình được làm chu đáo hơn rằm thường: đĩa xôi, mâm cơm hoặc mâm chay, hoa quả đầu xuân như cam, quýt, bưởi, có nhà thêm chè. Đây là lần cúng rằm cuối trước chuỗi lễ Tết bắt đầu từ ngày ông Công ông Táo, nên nhiều nhà coi như lời tạ một năm đã qua.
Bài này không bàn các mâm ngày Tết. Phần dưới nói về chính ngày rằm tháng Chạp: mâm thường có, chuyện lau dọn bàn thờ cuối năm làm trước hay sau rằm, tục đi thăm và dọn mộ trong tháng Chạp mà miền Trung, miền Nam gọi là chạp mả, cách gom việc để tháng cuối năm không quá tải, và những trường hợp như năm có tháng nhuận, nhà có tang.
Rằm cuối cùng của một năm
Tháng Chạp là tháng thứ mười hai, tháng cuối của năm âm lịch. Ngày rằm của tháng này không thuộc nhóm Tam nguyên như rằm tháng Giêng, tháng Bảy, tháng Mười, nhưng nhiều gia đình vẫn coi trọng vì đó là lần cúng rằm cuối cùng trong năm. Sau rằm là một chuỗi việc dồn dập: lễ ông Công ông Táo ngày 23, dọn nhà, sắm Tết, tất niên, giao thừa.
Theo cách nghĩ của nhiều nhà, mâm rằm tháng Chạp là dịp báo với tổ tiên rằng năm sắp hết, cảm ơn một năm gia đình bình an, và chuẩn bị đón ông bà về ăn Tết. Vì vậy mâm thường được làm chu đáo hơn rằm thường, nhưng không đến mức như mâm cỗ Tết.
Với gia đình bận rộn, rằm tháng Chạp còn có ý nghĩa thực tế: đó là mốc để kiểm lại việc chuẩn bị Tết. Nhiều người dùng ngày này để liệt kê việc còn lại, chia việc cho các thành viên, đặt mua những thứ cần đặt sớm. Một mâm rằm gọn gàng cũng là cách để gia đình ngồi lại với nhau trước khi cuốn vào guồng cuối năm.
Nhiều gia đình cũng dùng mâm rằm tháng Chạp để mời những người thân ít gặp trong năm: cô chú ở xa về sớm, anh chị em đi làm ăn nơi khác vừa nghỉ việc cuối năm. Bữa cơm sau lễ vì thế thường đông hơn rằm thường, có khi là bữa cơm sum họp đầu tiên của mùa Tết. Khi đã biết sẽ có khách, người nấu tính lượng món theo số người ăn thật, không cần theo khuôn mâm cỗ nào cả.
Mâm rằm tháng Chạp thường có gì
Bảng dưới gom các món hay gặp, chia theo ba mức. Đây là gợi ý theo tập quán, có nhiều dị bản theo vùng và theo nếp nhà.
| Mức mâm | Thường gồm | Ghi chú |
|---|---|---|
| Gọn | Hương, hoa, nước, đĩa quả, xôi hoặc chè | Hợp với gia đình đang bận dồn việc cuối năm |
| Vừa | Đĩa xôi, gà luộc hoặc đĩa thịt, canh, món xào, quả, hoa | Mức nhiều gia đình miền Bắc chọn |
| Chay | Xôi, canh nấm, đậu phụ, nem chay, rau xào, chè | Hợp với nhà ăn chay ngày rằm |
| Hoa quả | Cam, quýt, bưởi, chuối, phật thủ nếu đã có | Quả vào vụ cuối năm, màu vàng cam ấm |
| Hoa | Cúc vàng, hoa ly, đào hoặc mai nếu đã có cành nụ | Có nhà bắt đầu cắm hoa Tết từ rằm |
Nhiều gia đình tránh làm mâm rằm tháng Chạp quá to, vì chỉ hơn một tuần sau là lễ ông Công ông Táo và hai tuần sau là Tết. Đồ ăn làm nhiều lúc này dễ thừa, trong khi tủ lạnh cần chỗ cho đồ Tết. Một mâm vừa phải, ăn hết trong ngày, giúp gian bếp gọn gàng để bắt đầu những mẻ giò, mẻ dưa hành, nồi bánh chưng của tuần sau.
Lau dọn bàn thờ cuối năm: trước hay sau rằm tháng Chạp
Có nhiều nếp khác nhau. Việc lau dọn bàn thờ, bát hương cuối năm (nhiều nơi gọi là bao sái) được các gia đình làm vào những thời điểm khác nhau: có nhà làm sau rằm tháng Chạp, có nhà làm sau lễ ông Công ông Táo ngày 23, có nhà làm vào ngày cuối năm trước tất niên.
Lý do hay được nêu cho từng cách. Nhà làm sau ngày 23 thường giải thích rằng lúc đó Táo quân đã về trời, việc dọn dẹp trong nhà thuận hơn. Nhà làm sau rằm thì muốn xong sớm để không dồn việc. Cả hai đều là cách nghĩ dân gian, không có một ngày đúng duy nhất.
Ai làm việc này. Theo nếp nhiều nhà, việc rút chân hương, lau bát hương thường do người lớn trong nhà hoặc người con trưởng làm, có nhà mời người quen việc giúp. Người trẻ lần đầu làm nên hỏi người lớn và làm nhẹ tay.
Làm gọn mà cẩn thận. Lau bàn thờ bằng khăn sạch, nước sạch, có nhà dùng nước thơm đun từ lá, vỏ bưởi. Đồ thờ bằng đồng, gỗ, sứ mỗi loại một cách lau, tránh hoá chất mạnh làm mờ, nứt.
An toàn khi leo trèo. Bàn thờ thường đặt cao, nhiều người trèo ghế để lau. Dùng thang chắc chắn, có người giữ, nhất là với người lớn tuổi. Một cú ngã cuối năm gây hậu quả lớn hơn rất nhiều so với chuyện bàn thờ chưa sạch bóng.
Đi thăm và dọn mộ trong tháng Chạp
Ở miền Trung và miền Nam, nhiều nơi có tục chạp mả: trong tháng Chạp, con cháu về quê dọn cỏ, sửa sang, thắp hương trên mộ ông bà, tổ tiên, có nơi sơn quét lại. Ở miền Bắc, nhiều gia đình cũng đi thăm mộ cuối năm, có nơi gọi là đi tảo mộ, mời ông bà về ăn Tết. Nhiều nhà chọn đi vào khoảng trước hoặc sau rằm tháng Chạp.
Mâm cúng ở mộ thường gọn: hương, hoa, quả, có nhà thêm xôi, gà, rượu. Sau đó về nhà làm mâm gia tiên. Gia đình có nhiều mộ ở nhiều nơi thường chia nhau đi, hẹn nhau về một ngày để ăn cơm chung. Ngày đi thăm mộ nhiều khi trở thành ngày họp mặt anh em, họ hàng đầu tiên của mùa Tết.
Chi tiết về tảo mộ, lễ ở nghĩa trang thuộc nếp từng vùng, từng dòng họ. Ở đây chỉ nhắc vì nó hay trùng với dịp rằm tháng Chạp. Ở nghĩa trang, nên chú ý an toàn khi thắp hương trên đồi cỏ khô, mang nước dập tàn, và thu dọn vỏ hộp, túi ni-lông mang về. Người lớn tuổi đi đường đồng, đường đồi ngày rét nên mặc ấm, mang giày đế bám, có con cháu đi kèm.
Rằm tháng Chạp ở ba miền
Ở miền Bắc, rằm tháng Chạp thường rơi vào những ngày rét, nhiều nhà làm mâm cơm có xôi, gà luộc, canh măng hoặc canh bóng, giò, như một bản nhỏ của mâm Tết. Đây cũng là lúc chợ quê bắt đầu có lá dong, gạo nếp, đỗ xanh cho bánh chưng, nên mâm rằm hay được nhắc đến cùng những câu chuyện chuẩn bị Tết.
Ở miền Trung, đặc biệt là những vùng mưa dầm cuối năm, nhiều gia đình kết hợp rằm tháng Chạp với dịp chạp mả, làm mâm cúng ở nhà sau khi đi dọn mộ về. Mâm thường có xôi, gà, món kho, chè, tuỳ vùng. Nhiều làng còn giữ nếp các nhà trong họ cùng về một ngày để thăm mộ chung.
Ở miền Nam, nắng ấm cuối năm, rằm tháng Chạp hay được làm gọn với mâm chay hoặc mâm cơm nhỏ, đĩa quả có mãng cầu, đu đủ, dừa, xoài, những quả mà nhiều nhà Nam Bộ cũng đặt trên mâm ngũ quả ngày Tết. Các gia đình buôn bán thường bận rộn nhất năm vào lúc này, nên mâm rằm thường giản dị, để dồn sức cho Tết.
Gom việc cuối năm quanh ngày rằm tháng Chạp
Tháng Chạp dễ khiến người lo việc nhà kiệt sức. Dùng ngày rằm làm mốc, việc chia việc có thể theo các bước dưới đây.
- Trước rằm vài ngày: cả nhà ngồi lại, viết danh sách việc còn lại đến Tết, phân công ai làm gì.
- Ngày rằm: làm mâm rằm vừa sức, sau lễ ăn cơm chung, chốt danh sách.
- Sau rằm: đặt trước những thứ cần đặt như bánh chưng, giò, hoa Tết, tránh dồn vào mấy ngày cuối.
- Trước ngày 23: chuẩn bị lễ ông Công ông Táo; nếu nhà làm bao sái sau 23 thì chuẩn bị khăn, nước lá, thang.
- Từ 23 đến tất niên: dọn nhà theo từng khu, mỗi ngày một khu, không dọn tất cả trong một ngày.
- Mấy ngày cuối: chỉ còn mua đồ tươi, cắm hoa, bày mâm ngũ quả, nghỉ ngơi trước giao thừa.
Danh sách như trên không có gì bắt buộc, chỉ là cách để việc cúng lễ cuối năm không biến thành gánh nặng dồn lên một người. Người nấu chính trong nhà cũng cần được nghỉ để đón Tết vui.
Những trường hợp đặc biệt
Rằm tháng Chạp có vài tình huống làm người mới lúng túng. Dưới đây là cách nhiều gia đình xử lý, tuỳ nếp nhà:
- Năm có tháng Chạp nhuận: nhiều gia đình cúng rằm ở tháng Chạp chính, tháng nhuận chỉ thắp hương như rằm thường. Năm như vậy khá hiếm; hỏi người lớn trong họ khi gặp.
- Nhà có tang trong năm: nhiều nhà vẫn làm mâm rằm gọn, thắp hương ở ban thờ người mới mất; mâm cỗ Tết năm đó cũng thường giản dị hơn theo nếp nhà.
- Cả nhà về quê ăn Tết sớm: có thể cúng rằm ở quê cùng ông bà, căn hộ thành phố chỉ thắp hương trước khi đi và rút điện, khoá gas.
- Con cháu ở nước ngoài: người ở nhà làm mâm, người ở xa gọi về cùng giờ; ngày âm lịch quy đổi theo nơi đang sống thì tra thêm lịch.
- Rằm rơi vào ngày làm việc bận nhất: làm mâm gọn tối 14 hoặc tối rằm, để dành công sức cho những việc lớn sau đó.
Điểm chung của mọi trường hợp là không để lễ rằm tháng Chạp lấn át những thứ quan trọng hơn: sức khoẻ của người già, việc đi lại an toàn ngày cuối năm, và không khí vui vẻ trong nhà trước Tết.
Câu hỏi thường gặp
Rằm tháng Chạp có phải làm mâm to không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình làm chu đáo hơn rằm thường một chút vì đây là rằm cuối năm, nhưng tránh làm quá to vì chỉ hơn một tuần sau là lễ ông Công ông Táo và Tết. Mâm vừa sức ăn của nhà là đủ.
Mâm cúng rằm tháng Chạp gồm những gì?
Thường có đĩa xôi, mâm cơm như gà luộc, canh, món xào, hoặc mâm chay, kèm hoa và quả cuối năm như cam, quýt, bưởi, chuối. Mâm gọn chỉ cần hương, hoa, quả, nước và một đĩa xôi hoặc vài bát chè.
Nên lau dọn bàn thờ trước hay sau rằm tháng Chạp?
Các gia đình có nếp khác nhau: có nhà làm sau rằm, có nhà làm sau lễ ông Công ông Táo ngày 23, có nhà làm vào ngày cuối năm. Không có một ngày đúng duy nhất; theo nếp nhà và hỏi người lớn là cách chắc nhất.
Chạp mả là gì?
Chạp mả là tục ở nhiều nơi miền Trung và miền Nam, khi con cháu về quê dọn cỏ, sửa sang, thắp hương trên mộ tổ tiên trong tháng Chạp. Miền Bắc cũng có tục đi thăm mộ cuối năm. Nhiều nhà đi vào khoảng trước hoặc sau rằm tháng Chạp.
Năm có tháng Chạp nhuận thì cúng rằm thế nào?
Nhiều gia đình làm mâm rằm chính ở tháng Chạp chính, còn tháng nhuận chỉ thắp hương như rằm thường. Tháng Chạp nhuận khá hiếm nên mỗi nơi có thể xử lý khác nhau; khi gặp nên hỏi người lớn trong họ.
Cả nhà về quê sớm thì rằm tháng Chạp ở thành phố làm sao?
Nhiều gia đình cúng rằm ở quê cùng ông bà. Ở căn hộ thành phố, có thể thắp hương báo trước khi đi, đợi hương tàn, rồi rút điện, khoá gas, không để nến hay hương cháy khi nhà vắng người.