Hương (người miền Nam quen gọi là nhang) là lễ vật mở đầu gần như mọi lễ cúng của người Việt: mâm đã bày, nến đã thắp, nén hương cháy lên là lúc lễ bắt đầu. Theo cách hiểu phổ biến, làn khói và mùi thơm là cầu nối giữa người đang sống với ông bà, thần linh; nén hương cũng là thước đo thời gian của buổi lễ, hương gần tàn thì hạ lễ.
Bài này nói về chính nén hương như một lễ vật: vì sao có tục thắp hương, các loại hương thường gặp ngoài chợ, hương làm từ gì, cách nhìn và ngửi để chọn hương đỡ khói, và cách dùng an toàn trong nhà ở hôm nay. Chuyện thắp mấy nén, cắm vào bát hương nào là nếp riêng của từng nhà, ở đây chỉ nhắc qua.
Vì sao lễ cúng nào cũng có nén hương
Đốt vật có mùi thơm để dâng lên trời đất, thần linh là tập tục có ở rất nhiều nền văn hoá châu Á, từ Ấn Độ sang Trung Hoa rồi tới Việt Nam. Ở nhà người Việt, nén hương đã gắn với bàn thờ gia tiên từ lâu đến mức "thắp hương" trở thành cách nói chung cho việc thờ cúng: "về quê thắp hương cho ông bà", "nhà ấy còn người hương khói".
Theo quan niệm dân gian, mùi hương thơm sạch là thứ thanh khiết nhất người sống có thể dâng, vì nó không ai ăn được, không ai giữ lại được, cháy hết là tan vào không khí. Làn khói bay lên được hiểu như lời mời, lời báo của con cháu. Nhiều người lớn tuổi giải thích giản dị hơn: thắp nén hương là để mình đứng lại vài phút, lặng người, nhớ tới người đã khuất.
Nén hương còn có một vai trò rất thực tế mà ít ai nói ra: nó đo thời gian. Thời xưa không có đồng hồ treo tường trong mọi nhà, người ta chờ một tuần hương, tức là lúc hương cháy gần hết, rồi mới vái tạ, hạ lễ. Tới nay nhiều nhà vẫn giữ cách tính này, nên cỡ hương to hay nhỏ, dài hay ngắn quyết định buổi cúng kéo dài bao lâu.
Về số nén, tập quán phổ biến là thắp số lẻ, một hoặc ba nén cho ngày thường và ngày lễ; có nơi, có dịp thắp năm, bảy hay chín nén. Mỗi vùng, mỗi nhà giải thích con số theo một kiểu và có dị bản rõ ràng, nên bạn cứ theo cách bố mẹ, ông bà trong nhà vẫn làm là ổn nhất.
Các loại hương thường gặp ngoài chợ
Tên gọi dưới đây là cách người bán và người mua hay dùng. Cùng một tên, mỗi làng nghề làm mỗi khác; bảng chỉ để bạn nhận ra mình đang cầm loại gì.
| Loại hương | Hình dạng | Thường làm từ | Hay dùng khi nào |
|---|---|---|---|
| Hương nén (hương que) | Que tre nhỏ, phần bột bọc ở trên, chân que để trần, thường nhuộm đỏ | Bột gỗ, bột vỏ cây, keo dính từ thực vật, có loại pha hương liệu | Hằng ngày, rằm, mùng một, giỗ, Tết; loại phổ biến nhất |
| Hương không tăm | Thanh bột đặc, không có que tre ở giữa | Bột trầm, bột gỗ thơm ép thành thanh | Đốt trong lư nhỏ, đặt nằm hoặc cắm vào đế riêng |
| Hương vòng | Cuộn tròn như lò xo, treo lên móc | Bột gỗ ép dẹt | Đền chùa, nhà có lễ dài, cần khói thơm suốt nhiều giờ |
| Hương nụ (hương búp) | Hình chóp nhỏ, đặt trên đĩa | Bột trầm hoặc bột gỗ thơm | Xông phòng trước khi cúng, đặt trên đĩa sứ hay lư nhỏ |
| Hương trầm | Có thể ở dạng nén, nụ hoặc không tăm | Bột gỗ trầm hoặc bột gỗ dó có trầm | Dịp trang trọng; mùi ấm, dịu, giá cao hơn hẳn hương thường |
| Hương bài | Nén dài, màu nâu sẫm | Theo cách làm cổ truyền ở Bắc Bộ, có rễ cỏ hương bài nghiền | Nhiều nhà miền Bắc quen mùi hương bài trong ngày Tết |
Tên loại hương không nói lên chất lượng. Một nén "hương trầm" rẻ bất thường có thể chỉ có chút trầm hoặc chỉ có tinh dầu tạo mùi; một nén hương thường làm cẩn thận từ bột gỗ sạch vẫn cháy êm, ít khói cay. Phần sau nói cách tự nhận ra.
Nhận ra hương sạch, hương nhiều hoá chất bằng mắt và mũi
Nhìn màu bột. Hương làm từ bột gỗ, bột vỏ cây thường có màu nâu, nâu xám, nâu vàng tự nhiên. Bột có màu quá tươi, quá đều, hoặc ánh màu lạ thì nên dè dặt, vì màu đó thường đến từ phẩm nhuộm. Que tre nhuộm đỏ là tập quán lâu đời, riêng phần chân đỏ không nói lên chất lượng bột.
Ngửi khi chưa đốt. Hương chưa đốt đã thơm nức, mùi gắt như nước hoa xịt phòng thường được tẩm tinh dầu tổng hợp. Hương bột gỗ thật có mùi nhẹ, thoang thoảng mùi gỗ khô, phải đốt lên mới dậy mùi rõ.
Xem khói khi cháy. Khói của hương sạch thường mảnh, nhạt, bay lên đều, ngửi không xộc lên mũi. Khói dày, đặc, có vị cay nồng làm cay mắt, ho, nhất là trong phòng nhỏ, là dấu hiệu bạn nên đổi loại khác.
Xem tàn hương. Nhiều người làm hương lâu năm nói tàn của hương bột gỗ thường cong, giữ hình một lúc rồi mới rơi, màu xám trắng. Đây là kinh nghiệm nghề để tham khảo, không phải phép thử chắc chắn, vì cách làm mỗi nơi một khác.
Đọc bao bì. Hương bán trong túi kín có ghi cơ sở sản xuất, nơi làm, ngày làm vẫn đáng tin hơn hương bó trần không rõ gốc. Bạn để ý thêm bao bì có ghi thành phần hay không, và đừng tin những dòng hứa hẹn công dụng.
Hương ở các vùng và các làng nghề
Ở miền Bắc, nhiều gia đình quen dùng hương que chân đỏ và hương bài vào dịp Tết. Làng Quảng Phú Cầu ở ngoại thành Hà Nội là nơi làm tăm hương và hương lâu năm, những tháng cuối năm cả làng phơi hương đỏ rực các ngõ, nay thành nơi nhiều người đến chụp ảnh. Ở Huế, làng hương Thuỷ Xuân nổi tiếng với những bó hương nhiều màu xoè hình hoa trên sân phơi.
Người miền Nam gọi nén hương là cây nhang, và nhiều nhà quen dùng nhang dài, cháy lâu, cắm trên bàn thờ trong nhà lẫn bàn thiên ngoài hiên. Trong các dịp lễ lớn ở chùa, ở đình, người ta hay treo nhang vòng cỡ lớn cháy suốt ngày. Mùi nhang ở mỗi vùng cũng khác, có nơi thơm mùi gỗ, có nơi thơm mùi quế, mùi hồi.
Sự khác biệt này không có đúng sai. Một người con dâu miền Nam về nhà chồng ở miền Bắc có thể thấy nén hương bên chồng ngắn quá, mùi lạ quá, và ngược lại. Cách dễ chịu nhất là giữ loại hương của bàn thờ nhà chồng khi cúng ở đó, còn khi tự lo ở nhà riêng thì chọn loại mà cả hai bên thấy dễ thở, miễn sạch và đều.
Ngày nay hương trầm được nhiều gia đình thành thị chuộng hơn vì mùi dịu, ít khói. Cần biết rằng trầm thật hiếm và đắt, nên phần lớn hương trầm phổ thông là bột gỗ pha một phần trầm hoặc chỉ có mùi giống trầm. Mua để thắp thì không cần loại đắt nhất, chỉ cần loại cháy êm, mùi không gắt.
Chọn hương cho từng hoàn cảnh trong nhà
Cùng một nén hương, nhà phố nhiều cửa sổ dùng thoải mái nhưng căn hộ đóng kín lại thấy ngột. Một vài gợi ý theo hoàn cảnh hay gặp:
- Căn hộ chung cư, phòng thờ nhỏ: chọn hương ngắn, que mảnh, ít khói; thắp một nén cho mỗi bát hương vào ngày thường; mở hé cửa sổ khi thắp.
- Nhà có trẻ sơ sinh, người già, người hen suyễn: đặt bàn thờ xa phòng ngủ nếu được, thắp ít, thắp xong mở thông gió; ngày thường có thể chỉ dâng nước, hoa mà không thắp hương.
- Ngày giỗ, ngày Tết khách đông: chuẩn bị đủ hương cho khách tới thắp, đặt sẵn bật lửa và một khay nhỏ hứng tàn để khách không phải lúng túng.
- Lễ ngoài trời (cúng giao thừa, cúng đất đai, cúng ở mộ): chọn hương dài, chân chắc, cắm sâu vào bát cát hay chậu đất để gió không quật đổ.
- Người làm việc ca kíp, về khuya mới cúng: chọn hương cỡ nhỏ để không phải chờ quá lâu, hoặc chỉ thắp và vái rồi để hương cháy tự nhiên ở chỗ an toàn.
- Người không muốn khói trong nhà: nhiều gia đình đã chuyển sang dâng hoa, nước, quả và chỉ thắp hương vào ngày giỗ, Tết; đây là lựa chọn của từng nhà, không ai có quyền chê.
Với người muốn xem thêm các loại hương, bát hương, đồ thờ có mô tả chất liệu rõ ràng, có thể tham khảo mục đồ thờ trên Vật Phẩm Phong Thủy, đọc kỹ phần mô tả trước khi chọn.
Thắp hương an toàn: lửa, tàn và khói
Đa số vụ cháy bàn thờ trong nhà bắt đầu từ những việc nhỏ: hương đổ, tàn rơi vào giấy, nến cháy sát rèm. Vài thói quen dưới đây giúp tránh rủi ro mà không ảnh hưởng gì tới nghi lễ.
- Trước khi thắp, dọn giấy, vàng mã, khăn, túi ni lông ra khỏi khu vực quanh bát hương và đèn nến.
- Châm hương bằng bật lửa hoặc từ ngọn nến, để lửa bén đều rồi phẩy nhẹ cho tắt ngọn lửa, không thổi bằng miệng (nhiều nhà kiêng, và thổi cũng dễ làm tàn bay).
- Cắm hương thẳng, đủ sâu trong bát hương có cát hoặc tro; nếu bát hương đã quá đầy chân hương, tỉa bớt vào một dịp phù hợp theo nếp nhà.
- Không để hương đang cháy khi cả nhà ra ngoài hoặc đi ngủ; nếu cần, chọn hương ngắn để hương tàn trước giờ ngủ.
- Đặt bàn thờ, bát hương xa rèm vải, quạt thổi thẳng và chỗ trẻ nhỏ với tới; nhà có mèo thì để ý mèo hay nhảy lên kệ.
- Gom tàn hương nguội vào túi riêng, không đổ chung với giấy vụn; nhiều nhà rắc tàn hương vào gốc cây, chậu cây trong nhà.
Khói hương là khói đốt, nên dù nén hương có sạch tới đâu, phòng kín ngập khói vẫn không tốt cho đường thở. Thông gió và thắp vừa đủ là cách giữ lễ mà vẫn giữ sức khoẻ cho cả nhà.
Những câu hỏi người mới hay băn khoăn khi thắp hương
Hương tắt giữa chừng thì sao? Hương ẩm, hương kém hoặc gió lùa đều làm hương tắt. Theo cách nhìn tỉnh táo, đây là chuyện của nén hương, không phải điềm gì. Bạn rút nén tắt ra, thắp nén khác là xong.
Hương cháy lệch, cháy nhanh một bên? Thường do gió từ cửa sổ, quạt hoặc do que hương cong. Dời bàn thờ khỏi luồng gió, chọn bó hương thẳng que là đủ. Một số người hay đọc "điềm" từ hình tàn hương; trang này không diễn giải những chuyện đó.
Có cần thắp hương mỗi ngày không? Nhiều nhà thắp sáng hoặc tối mỗi ngày như một thói quen nhớ ông bà; nhiều nhà khác chỉ thắp ngày rằm, mùng một và ngày giỗ. Cả hai cách đều là nếp nhà, quan trọng là đều đặn theo cách mình làm được.
Dùng hương điện thay hương thật được không? Một số gia đình ở chung cư, ở nước ngoài, nơi cấm lửa, đã dùng đèn hình nén hương. Đây là lựa chọn thực tế; người lớn trong nhà có thể chưa quen, nên bàn với họ trước, có thể vẫn thắp hương thật vào ngày giỗ, Tết.
Câu hỏi thường gặp
Thắp hương bao nhiêu nén là đúng?
Tập quán phổ biến là thắp số lẻ, thường một hoặc ba nén vào ngày thường, ngày rằm và ngày giỗ, có dịp thắp năm, bảy hoặc chín nén. Mỗi vùng, mỗi nhà một nếp và đều có cách giải thích riêng, bạn nên hỏi người lớn trong nhà để làm thống nhất.
Hương trầm có tốt hơn hương thường không?
Hương trầm được chuộng vì mùi ấm, dịu và thường ít khói cay. Nhưng trầm thật hiếm, nhiều sản phẩm chỉ pha một phần trầm hoặc chỉ có mùi giống trầm. Để thắp hằng ngày, một loại hương bột gỗ sạch, cháy êm là đủ, không cần loại đắt nhất.
Làm sao biết hương có nhiều hoá chất?
Bạn để ý ba dấu hiệu: bột màu quá tươi hoặc quá đều, hương chưa đốt đã thơm nồng như nước hoa, và khi đốt thì khói dày, cay mắt, làm ho. Gặp loại như vậy nên đổi sang hương có nguồn gốc rõ, mùi nhẹ, khói mảnh.
Nhà có trẻ sơ sinh có nên thắp hương không?
Nhiều gia đình vẫn thắp nhưng thắp ít, ở phòng xa chỗ bé ngủ và mở cửa cho thoáng ngay sau đó. Trong những tháng đầu, không ít nhà chỉ dâng nước, hoa và quả vào ngày thường, để dành việc thắp hương cho ngày rằm, ngày giỗ.
Nhang và hương có khác nhau không?
Không khác. Người miền Bắc quen gọi là hương, người miền Nam quen gọi là nhang, có nơi gọi là nhang đèn khi nói chung cả hương và nến. Cỡ hương, màu chân que và mùi thơm thì có khác nhau giữa các vùng và các làng nghề.
Tàn hương và chân hương nên xử lý thế nào?
Tàn hương nguội có thể gom vào túi giấy riêng rồi rắc vào gốc cây hoặc chậu cây, nhiều nhà làm vậy cho gọn. Chân hương trong bát hương thường được tỉa vào cuối năm hoặc dịp riêng theo nếp nhà; tỉa xong nên để chỗ khô, không vứt lẫn rác ướt.