Lễ cầu an đầu năm của xóm (hay của ngõ, tổ dân phố, khu tập thể) là một mâm lễ chung do các hộ góp, bày ở đầu ngõ, sân chung hoặc miếu xóm vào khoảng tháng Giêng âm lịch, để cầu cho cả xóm năm mới bình yên. Mâm thường có xôi, gà luộc, trái cây, hoa, hương, rượu; sau lễ, cả xóm ăn chung hoặc chia lộc về từng nhà.
Bài này viết cho người được giao lo lễ — thường là tổ trưởng, một bác hưu trí nhiệt tình hoặc một nhóm hàng xóm. Phần khó nhất của lễ chung không nằm ở mâm cúng mà ở chuyện góp tiền, chia việc, giữ sổ sách rõ ràng và tôn trọng những nhà có nếp khác. Văn khấn, ngày giờ thì theo người lớn trong xóm; bài không chọn ngày.
Lễ cầu an của xóm có từ đâu và ngày nay ra sao
Ở làng quê ngày trước, mỗi xóm, mỗi giáp thường có một ngôi miếu nhỏ hoặc một gốc đa, nơi người trong xóm thắp hương chung. Đầu năm, xóm góp lễ cúng ở đó, cầu cho xóm không có dịch bệnh, cháy nhà, trộm cướp, cho người đi làm ăn xa được bình yên. Lễ của xóm nhỏ hơn lễ của làng ở đình, và gần gũi hơn: ai cũng biết mặt nhau, mâm lễ do chính các bà, các mẹ trong xóm nấu.
Khi người dân lên phố, lễ này theo về các khu tập thể, ngõ nhỏ, chung cư cũ. Nhiều ngõ ở Hà Nội, nhiều hẻm ở Sài Gòn vẫn có lệ cúng đầu năm chung; có nơi gắn với một ngôi miếu nhỏ đầu ngõ, có nơi chỉ kê bàn trên vỉa hè. Một số khu dân cư mời nhà chùa gần đó về tụng kinh cầu an, một số chỉ thắp hương và đọc văn khấn theo bản quen dùng.
Ý nghĩa thực tế của lễ hiện nay, nhiều người thừa nhận, nằm nhiều ở chỗ gắn kết hàng xóm: một buổi sáng đầu năm, các nhà ra đầu ngõ, chúc nhau năm mới, ăn một bữa chung. Ở khu phố mà hàng xóm ít khi chào nhau, đó là dịp hiếm hoi để quen mặt.
Lên kế hoạch lễ chung: việc của người được giao lo
Một lễ cầu an của xóm diễn ra trơn tru thường bắt đầu từ vài tuần trước. Trình tự nhiều nơi áp dụng:
- Họp ngắn hoặc nhắn tin nhóm xóm: thống nhất có làm năm nay không, làm ngày nào trong tháng Giêng, quy mô thế nào. Hỏi ý các cụ trong xóm về nếp cũ.
- Lập dự trù: mâm lễ gồm những gì, bữa ăn chung cho bao nhiêu người, bàn ghế, rạp (nếu cần). Ghi ra giấy, chia thành từng khoản.
- Thống nhất mức góp tự nguyện, có mức gợi ý cho dễ, nhưng nói rõ nhà nào khó khăn hoặc không tham gia thì không sao.
- Phân việc: người đi chợ, người nấu xôi luộc gà, người bày mâm, người lo bàn ghế, người dọn dẹp. Ghi tên cụ thể để không ai phải làm hết.
- Hỏi tổ dân phố hoặc ban quản lý về việc sử dụng vỉa hè, sân chung trong một buổi, nhất là nếu có dựng rạp.
- Báo lịch cho cả xóm trước vài ngày, ghi rõ giờ cúng, giờ ăn chung, chỗ tập trung.
Năm đầu tiên làm có thể vất vả; ghi lại mọi thứ vào một cuốn sổ hoặc một tệp chung, năm sau người khác nhận việc sẽ nhẹ hơn rất nhiều.
Mâm lễ cầu an chung thường có những gì
Mâm lễ của xóm không cần cầu kỳ, nhưng nên tươm tất vì là lễ chung. Những thứ hay gặp ở nhiều nơi:
- Hương, đèn hoặc nến, hoa tươi: một bát hương chung, hai cây nến hoặc đèn điện, một hai bình hoa.
- Xôi và gà luộc: một hoặc vài mâm xôi, vài con gà luộc tuỳ số hộ. Có nơi thay gà bằng thịt luộc hoặc làm mâm chay.
- Trái cây: một mâm ngũ quả hoặc vài đĩa quả các nhà góp.
- Trầu cau, rượu, nước, bánh kẹo: trầu cau một đĩa, rượu ba chén, nước sạch, bánh kẹo đầu năm.
- Gạo, muối: một đĩa nhỏ, có nơi rắc quanh khu vực sau lễ.
- Vàng mã (nếu xóm quen dùng): ít thôi, hoá ở chỗ an toàn, có người trông.
Nếu xóm có miếu, ban thờ trong miếu là nơi đặt lễ chính; nếu không, kê một bàn dài phủ khăn đỏ ở chỗ thoáng, quay ra đường hoặc theo hướng các cụ chỉ.
Tiền góp và sổ sách: giữ rõ để năm sau còn làm
Chuyện tiền là chỗ dễ làm mất lòng nhau nhất trong lễ chung. Bảng dưới là cách ghi chép đơn giản nhiều xóm dùng; số tiền trong ví dụ là ví dụ giả định.
| Mục | Ghi gì | Ví dụ giả định | Công khai thế nào |
|---|---|---|---|
| Thu | Tên hộ, số tiền hoặc hiện vật góp | Hộ số 5 góp tiền, hộ số 8 góp hai nải chuối | Dán bảng ở chỗ chung hoặc gửi nhóm tin nhắn |
| Chi đồ lễ | Từng khoản mua, có hoá đơn hoặc ghi chú | Gà, nếp, hoa, hương | Ghi cạnh bảng thu |
| Chi bữa ăn | Thực phẩm, gas, bát đĩa dùng một lần | Thịt, rau, nước uống | Như trên |
| Chi thuê | Bàn ghế, rạp, loa nếu có | Thuê bàn ghế một buổi | Như trên |
| Dư hoặc thiếu | Số dư chuyển năm sau hoặc dùng việc chung | Dư một khoản nhỏ, giữ làm quỹ | Thông báo rõ quyết định |
Hai người giữ sổ thay vì một, chụp ảnh hoá đơn, công khai ngay sau lễ — ba việc nhỏ này giúp tránh hầu hết những lời ra tiếng vào.
Chia lộc và bữa ăn chung sau lễ
Ăn chung tại chỗ. Nhiều xóm hạ lễ rồi bày luôn bữa ăn trên những bàn kê dọc ngõ. Mỗi nhà một hai người ra ngồi, chúc nhau năm mới. Đây thường là phần vui nhất của buổi lễ.
Chia lộc về từng nhà. Có xóm chia xôi, gà, quả thành từng phần nhỏ gói lá hoặc hộp giấy, mang đến từng hộ đã góp và cả những hộ không góp. Phần cho nhà người già, người ốm thường được mang tận nơi.
Không để đồ thừa phải bỏ. Nấu theo số người đăng ký, chia ngay trong buổi. Thức ăn chín để ngoài trời quá vài giờ, nhất là ở miền Nam, không nên dùng tiếp.
Dọn sạch đường đi. Thu rác, quét tro hương, trả lại vỉa hè thông thoáng trước giờ trưa. Một xóm dọn sạch sau lễ là xóm được hàng xóm xung quanh quý. Bát đĩa nên dùng loại rửa được của các nhà gom lại, đỡ rác hơn đồ dùng một lần.
Xóm có miếu nhỏ: lễ đầu năm ở miếu và chăm miếu quanh năm
Nhiều xóm ở nông thôn và cả ở phố cũ có một ngôi miếu nhỏ đầu ngõ, gốc cây hay bờ sông. Miếu có thể thờ thổ thần của xóm, thờ bà, thờ ông, hoặc không ai còn nhớ rõ thờ vị nào, chỉ biết từ đời ông bà đã có. Với những xóm như vậy, lễ cầu an đầu năm thường làm ngay tại miếu: lau dọn, thay khăn đỏ, thay tro bát hương, rồi đặt mâm lễ chung lên ban thờ.
Chăm miếu quanh năm thường do một hai người trong xóm tự nguyện nhận: thắp hương rằm, mùng một, quét dọn, báo cho xóm khi mái dột, tường nứt. Lễ đầu năm là dịp để cả xóm cảm ơn người trông miếu và góp một khoản nhỏ cho việc sửa sang trong năm. Phần ghi chép tiền sửa miếu nên tách riêng với tiền mâm lễ, để người góp biết rõ khoản nào dùng vào việc gì và năm sau đối chiếu được.
Việc sửa lớn, xây lại miếu, đổi chỗ miếu là chuyện cần bàn kỹ với cả xóm và với chính quyền địa phương, nhất là nếu miếu nằm trên đất công, vỉa hè, hành lang giao thông. Miếu có tượng, có đồ thờ cổ thì nên giữ nguyên trạng và chụp ảnh lưu lại trước khi làm bất cứ việc gì.
Vài tình huống hay gặp khi lo lễ chung
Hai nhóm trong xóm muốn làm hai kiểu. Nhóm thì muốn mời nhà chùa, nhóm muốn làm theo nếp cũ tự khấn. Một cách êm là luân phiên theo năm, hoặc làm phần lễ theo nếp cũ và để ai muốn thì đi chùa cầu an riêng.
Người lo lễ năm trước không muốn làm nữa. Đó là chuyện bình thường. Xin họ bàn giao sổ sách, danh sách việc, số điện thoại các nhà cung cấp quen, rồi mời một người khác cùng làm với người mới năm đầu.
Hàng xóm phàn nàn về khói, tiếng ồn. Dùng hương ít khói, không đốt vàng mã, không mở loa to, kết thúc trước giờ trưa. Mời luôn nhà phàn nàn ra ăn chung thường hiệu quả hơn tranh luận.
Năm đó xóm có nhiều chuyện buồn. Có xóm vẫn làm lễ nhưng thu gọn, bỏ phần ăn uống ồn ào, chỉ giữ mâm lễ và thăm hỏi những nhà có tang. Lễ cầu an vốn là để cầu bình yên; làm nhẹ đi trong năm buồn là hợp tinh thần đó.
Tôn trọng những nhà có nếp khác
Trong một ngõ phố hôm nay có thể có nhà theo đạo Phật, nhà Công giáo, nhà Tin Lành, nhà không theo tôn giáo nào, nhà mới chuyển đến chưa quen ai. Lễ cầu an của xóm chỉ thật sự là lễ của xóm khi không ai thấy bị ép. Cách nhiều nơi làm: mời tất cả tham gia phần ăn chung và phần gặp gỡ, còn phần lễ cúng thì ai muốn thắp hương thì thắp.
Không nên đi thu tiền từng nhà kèm câu “cả xóm đều góp”, cũng không nên ghi danh sách hộ không góp. Nhà không góp vẫn được mời ăn, được chia lộc như mọi nhà. Ngược lại, nhà không tham gia phần cúng cũng thường được mời góp một món ăn hoặc phụ dọn dẹp, và nhiều nhà vui vẻ nhận.
Khi trong xóm có người mới mất trong năm, hoặc có nhà đang có việc buồn, người lo lễ nên hỏi han, có thể dời chỗ đặt mâm ra xa cửa nhà đó, giữ âm thanh nhỏ. Những chi tiết tế nhị như vậy làm nên một cộng đồng dễ sống hơn mọi mâm lễ. Một phần lộc mang sang thăm nhà đó sau buổi lễ cũng là cách hỏi han kín đáo mà nhiều xóm vẫn làm.
Câu hỏi thường gặp
Lễ cầu an của xóm có cần mời thầy cúng không?
Không cần. Phần lớn xóm để một cụ cao tuổi hoặc tổ trưởng thắp hương, khấn theo bản quen dùng. Có nơi mời nhà chùa gần đó về tụng kinh cầu an theo nếp đã có. Đây là lựa chọn của từng xóm, không phải điều bắt buộc.
Ở chung cư có làm lễ cầu an chung được không?
Được, nhưng cần hỏi ban quản lý về chỗ bày, giờ giấc và quy định về lửa. Nhiều toà nhà cho bày ở sảnh hoặc sân dưới trong một buổi sáng, chỉ dùng hương ít khói, không đốt vàng mã.
Nhà không muốn góp tiền lễ có bị coi là lạ không?
Không nên. Lễ chung là tự nguyện, mỗi nhà có hoàn cảnh và niềm tin riêng. Người lo lễ nên nói rõ điều này ngay từ đầu, và vẫn mời mọi nhà dự phần ăn chung, nhận lộc.
Tiền góp còn dư sau lễ thì làm gì?
Thường xóm giữ làm quỹ cho lễ năm sau, hoặc dùng vào việc chung như sửa đèn ngõ, thăm người ốm. Quyết định nên được thông báo công khai cho cả xóm, có người cùng giữ sổ.
Lễ cầu an đầu năm nên làm vào ngày nào?
Mỗi xóm một lệ. Nhiều nơi làm vào một ngày cuối tuần trong tháng Giêng âm lịch để các nhà có mặt đông; có nơi làm vào rằm tháng Giêng. Bài không chọn ngày; theo thoả thuận của xóm.
Có nên đốt vàng mã khi làm lễ chung ở ngõ không?
Nhiều xóm đã bỏ hoặc giảm vàng mã vì ngõ hẹp, nhiều dây điện, xe cộ. Nếu xóm vẫn muốn đốt, dùng thùng sắt, đặt ở chỗ thoáng, có người trông, dập kỹ sau khi đốt và quét tro sạch.