Rằm tháng Mười âm lịch là Tết Hạ nguyên, ngày cuối trong ba ngày rằm lớn của năm (Thượng nguyên tháng Giêng, Trung nguyên tháng Bảy, Hạ nguyên tháng Mười). Ở nhiều vùng trồng lúa phía Bắc, ngày này rơi vào sau vụ gặt mùa, nên mâm cúng hay có xôi nếp mới, cơm gạo mới, bánh dày, kèm gà luộc hoặc mâm cơm, hoa quả đầu đông như cam, quýt, bưởi.
Ngày nay ở thành phố, nhiều gia đình không còn biết rằm tháng Mười có gì khác các rằm khác. Bài này nói gốc của ngày Tết Hạ nguyên ở mức phổ thông, những món thường có trên mâm, nếp mỗi vùng, cách làm mâm khi nhà không có ruộng, và những chỗ hay nhầm với lễ cơm mới, Tết Trùng thập. Văn khấn đọc theo bản của gia đình.
Rằm tháng Mười trong ba ngày rằm lớn
Ba ngày rằm tháng Giêng, tháng Bảy, tháng Mười được gọi chung là Tam nguyên. Quan niệm này có gốc từ Đạo giáo Trung Hoa, gắn mỗi ngày với một vị quan trời, đất, nước. Khi vào Việt Nam, nó hoà vào tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt; phần lớn gia đình hôm nay không thờ các vị quan đó mà chỉ giữ lại thói quen coi ba ngày rằm này là rằm lớn, làm mâm chu đáo hơn.
Trong ba ngày, rằm tháng Giêng đông vui nhất vì là rằm đầu năm, rằm tháng Bảy gắn với Vu lan và lễ cúng chúng sinh, còn rằm tháng Mười lặng lẽ hơn cả. Ở thành phố, nhiều người trẻ không biết có Tết Hạ nguyên; ở nông thôn, các cụ vẫn nhắc như một mốc khép lại mùa màng trong năm.
Chính vì lặng lẽ, rằm tháng Mười là dịp hợp để giữ nếp mà không áp lực. Không có đám đông đi lễ, không có chuỗi lễ kéo dài, chỉ là một mâm chu đáo hơn rằm thường một chút, với hạt gạo của vụ mùa vừa xong. Với nhiều gia đình, đó là bữa cơm ấm cúng đầu mùa lạnh. Ở miền Bắc, rằm tháng Mười thường rơi vào lúc trời bắt đầu hanh và se lạnh, cúc vàng nở rộ ngoài chợ, nên bình hoa cúc trên bàn thờ ngày này gần như là hình ảnh quen của nhiều nhà.
Gắn với mùa gặt: hạt gạo mới lên mâm
Ở đồng bằng Bắc Bộ, vụ lúa mùa thường gặt vào khoảng tháng Chín, tháng Mười âm lịch. Gạo mới, nếp mới thơm hơn gạo cũ, nên nhiều nhà nấu xôi nếp mới, cơm gạo mới đặt lên bàn thờ trước khi cả nhà ăn. Tục này nhiều nơi gọi là lễ cơm mới hay Tết Thường tân, ý là "nếm cái mới", dâng tổ tiên hạt gạo đầu tiên của vụ.
Lễ cơm mới không có ngày cố định chung cho mọi nơi. Có làng làm vào một ngày riêng trong tháng Mười, có nhà gộp luôn vào rằm tháng Mười, có nơi làm vào mùng mười tháng Mười, có nơi làm theo ngày gặt xong của nhà mình. Vì vậy, nói rằm tháng Mười là Tết cơm mới ở mọi nơi là không chính xác; đúng hơn là ở nhiều nơi, hai dịp này gần nhau và hay được làm chung.
Ở Nam Bộ, mùa vụ khác, có nơi làm nhiều vụ một năm, nên mốc mùa gặt không trùng tháng Mười. Lễ cúng gắn với mùa vụ ở đó có nếp riêng của từng xóm làng. Bạn ở vùng nào thì hỏi người lớn trong xóm xem nơi mình thường làm gì vào rằm tháng Mười.
Ở Tây Nguyên và vùng núi phía Bắc, nhiều dân tộc có lễ mừng lúa mới của riêng mình, với nghi thức và thời điểm khác hẳn người Kinh. Những lễ đó thuộc về văn hoá từng cộng đồng, có ý nghĩa riêng và nên được tìm hiểu từ chính người trong cộng đồng. Ở đây chỉ nhắc để thấy rằng việc dâng hạt gạo mới lên tổ tiên, thần linh là một nếp chung của nhiều tộc người sống bằng nghề lúa, mỗi nơi một cách thể hiện.
Mâm rằm tháng Mười thường có gì
Bảng dưới gom những món hay gặp trên mâm rằm tháng Mười ở nhiều gia đình, chia theo mức mâm. Đây là gợi ý theo tập quán, có nhiều dị bản.
| Phần mâm | Món thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Gạo nếp mới | Xôi nếp mới, xôi gấc, xôi đỗ | Nhiều nhà miền Bắc coi đĩa xôi nếp mới là món chính của ngày |
| Bánh làm từ gạo | Bánh dày, bánh giầy đỗ, có nơi có cốm nếu còn mùa | Bánh dày trắng, tròn, có nhà làm cặp đôi |
| Mâm cơm | Cơm gạo mới, gà luộc, canh, món xào, giò | Mâm mặn ở mức như rằm tháng Bảy hoặc gọn hơn |
| Mâm chay | Xôi, canh rau củ, đậu phụ, nấm, chè | Hợp với nhà ăn chay ngày rằm |
| Hoa quả | Cam, quýt, bưởi, chuối, hồng cuối mùa | Quả đầu đông, nhiều màu vàng cam |
| Hoa | Cúc vàng, hoa huệ, hoa ly | Cúc vào mùa, dễ mua |
| Nước, rượu, hương | Chén nước, chén rượu nếp, hương nến | Có nhà dùng rượu nếp mới |
Không cần đủ các phần trên. Một đĩa xôi nếp mới, đĩa quả, bình hoa cúc vàng và chén nước đã nói đủ tinh thần của ngày rằm cuối mùa.
Nếp cúng từng vùng trong dịp rằm tháng Mười
Đồng bằng Bắc Bộ. Nhiều nhà giữ mâm xôi nếp mới, có làng làm bánh dày cúng đình rồi chia cho các nhà. Rằm tháng Mười ở đây hay gắn với không khí sau gặt, lúa phơi đầy sân.
Bắc Trung Bộ và miền Trung. Mùa vụ, mùa mưa bão khác Bắc Bộ nên rằm tháng Mười có nơi giữ, có nơi không đặc biệt hơn rằm thường. Gia đình có nếp riêng thường làm mâm cơm nhỏ, xôi, chè.
Nam Bộ. Nhiều gia đình người Kinh coi rằm tháng Mười như một rằm thường, mâm chay hoặc mặn gọn. Đồng bào Khmer có lễ cúng trăng Ok Om Bok vào khoảng rằm tháng Mười âm lịch, với cốm dẹp, khoai, chuối, dừa; đó là lễ của cộng đồng Khmer với nếp riêng.
Thành phố. Phần đông gia đình làm như rằm thường, có nhà làm chu đáo hơn một chút vì biết đây là rằm lớn. Không có gì sai khi làm gọn.
Gia đình có gốc nông thôn. Nhiều người con xa quê vẫn nhận được bao gạo mới bố mẹ gửi lên vào dịp này. Nấu một nồi cơm gạo mới đặt lên bàn thờ là cách nhỏ để giữ sợi dây với quê.
Chay hay mặn và lượng vừa đủ cho ngày Hạ nguyên
Không có tập quán chung nào bắt rằm tháng Mười phải chay hay mặn. Nhà ăn chay ngày rằm thì làm mâm chay với xôi nếp mới, canh rau củ đầu đông như bí, su hào, cải bắp, đậu phụ, nấm. Nhà quen mâm mặn thì làm mâm cơm với gà luộc, giò, canh, món xào, giống một mâm rằm tháng Bảy thu nhỏ.
Điều đáng chú ý là lượng. Rằm tháng Mười thường không có con cháu đông đủ như rằm tháng Bảy hay ngày giỗ, vì rơi vào giữa tháng làm việc bận rộn cuối năm. Mâm to trong khi chỉ hai ba người ăn rất dễ thừa. Nhiều nhà vì vậy chọn mâm vừa phải: một đĩa xôi nếp mới, một đĩa gà hoặc đĩa đậu, một bát canh, đĩa quả.
Nếu nhà có giỗ rơi vào gần rằm tháng Mười, nhiều gia đình gộp hai việc vào một ngày cho đỡ vất vả, hoặc làm giỗ chu đáo và rằm thì gọn. Đây là cách sắp xếp hợp lý mà người lớn trong nhà thường đồng ý, miễn là được bàn trước.
Bày mâm rằm tháng Mười cho nhà không có ruộng
Không có ruộng không có nghĩa là không làm được mâm gạo mới. Vài bước dưới đây giúp gia đình thành phố giữ được tinh thần ngày Hạ nguyên mà không phức tạp.
- Đầu tháng Mười, hỏi mua gạo nếp mới ở chợ hoặc nhờ người nhà ở quê gửi lên một ít.
- Chiều 14 hoặc sáng rằm, đồ một đĩa xôi nếp mới; nếu bận, mua xôi ở hàng quen và hỏi có phải nếp mới không.
- Mua một bó cúc vàng và vài loại quả đầu đông: cam, quýt, bưởi.
- Lau bàn thờ, thay nước, cắm hoa, xếp đĩa quả.
- Đặt đĩa xôi ở giữa, phía trước bát hương; nếu có mâm cơm thì đặt ở bàn dưới.
- Thắp hương, khấn theo bản gia đình vẫn dùng, nhắc rằng đây là rằm tháng Mười, cúng hạt gạo mới.
- Sau lễ, cả nhà ăn xôi, ăn cơm gạo mới; kể cho trẻ con nghe về mùa gặt.
Bước cuối là bước nhiều gia đình thấy quý nhất. Một đứa trẻ thành phố có thể chưa từng thấy ruộng lúa, nhưng biết vì sao hôm nay nhà ăn xôi nếp mới là đã nhận được một phần nếp nhà.
Những chỗ hay nhầm về rằm tháng Mười
Rằm tháng Mười ít được nhắc nên thông tin trên mạng hay lẫn lộn. Vài điểm cần phân biệt:
- Tết Hạ nguyên (rằm tháng Mười) khác Tết Trùng thập (mùng mười tháng Mười). Hai ngày cùng tháng nhưng khác ngày và khác nguồn gốc.
- Lễ cơm mới không cố định vào rằm tháng Mười ở mọi nơi; mỗi làng, mỗi nhà làm một ngày.
- Tam nguyên có gốc Đạo giáo, nhưng gia đình cúng rằm tháng Mười không cần thờ thêm vị nào; phần lớn chỉ cúng gia tiên như các rằm khác.
- Ngày dương lịch của rằm tháng Mười mỗi năm một khác, thường rơi vào khoảng tháng Mười Một dương lịch; tra lịch âm cho đúng năm.
- Không có mâm "bắt buộc" cho rằm tháng Mười; xôi nếp mới là món được nhắc nhiều nhất, nhưng không phải điều kiện.
- Rằm tháng Mười không phải ngày để làm lễ giải hạn hay cầu tài; đó là rằm của mùa màng và nhớ ông bà.
Biết những điểm này giúp bạn trả lời được khi con cháu hỏi, và không bị cuốn vào những lời khuyên làm lễ to mà không có cơ sở. Khi gặp một thông tin lạ về ngày này, cách kiểm đơn giản là hỏi các cụ trong họ, những người đã giữ nếp rằm tháng Mười suốt nhiều chục năm.
Câu hỏi thường gặp
Rằm tháng Mười là ngày gì?
Rằm tháng Mười âm lịch là Tết Hạ nguyên, ngày cuối trong ba ngày rằm lớn của năm gọi chung là Tam nguyên. Ở nhiều vùng phía Bắc, ngày này rơi vào sau vụ gặt mùa nên mâm cúng hay có xôi nếp mới, cơm gạo mới.
Mâm cúng rằm tháng Mười gồm những gì?
Nhiều gia đình đặt xôi nếp mới, bánh dày, mâm cơm gạo mới hoặc mâm chay, kèm hoa cúc vàng và quả đầu đông như cam, quýt, bưởi. Không có mâm bắt buộc; một đĩa xôi, đĩa quả, bình hoa và chén nước cũng là lễ trọn.
Rằm tháng Mười có phải Tết cơm mới không?
Không hẳn. Lễ cơm mới hay Tết Thường tân là dịp dâng gạo mới đầu vụ, mỗi làng mỗi nhà làm vào một ngày khác nhau trong mùa gặt. Ở nhiều nơi, lễ này gần với rằm tháng Mười nên hay được làm chung, nhưng không phải nơi nào cũng vậy.
Tết Hạ nguyên khác Tết Trùng thập thế nào?
Tết Hạ nguyên là ngày rằm tháng Mười âm lịch, còn Tết Trùng thập là ngày mùng mười tháng Mười âm lịch. Hai ngày cùng tháng nhưng khác ngày và khác nguồn gốc. Phần lớn gia đình thành phố hiện nay chỉ làm lễ vào ngày rằm.
Ở thành phố không có gạo mới thì cúng rằm tháng Mười thế nào?
Bạn có thể hỏi mua nếp mới ở chợ, nhờ người nhà ở quê gửi lên, hoặc mua xôi ở hàng quen. Nếu không có, mâm rằm thường với hoa cúc, quả đầu đông và đĩa xôi vẫn là lễ đầy đủ theo tập quán của nhiều nhà.
Rằm tháng Mười có cần làm mâm to như rằm tháng Bảy không?
Không cần. Rằm tháng Mười là rằm lớn nhưng thường được làm lặng lẽ hơn rằm tháng Bảy. Nhiều nhà chỉ làm chu đáo hơn rằm thường một chút. Mâm vừa sức ăn của nhà mình là cách giữ nếp được lâu.