Bốc đồ thôi nôi là tục bày một số đồ vật trước mặt bé tròn một tuổi để bé tự với lấy, rồi cả nhà vui vẻ đoán xem sau này bé thích gì. Đồ hay bày gồm bút, sách nhỏ, bàn tính, ống nghe đồ chơi, cây đàn nhỏ, quả bóng, cái thước, bó lúa, và tuỳ nhà thêm thứ khác. Đây là cuộc vui của gia đình, không phải phép đoán số phận.
Bé một tuổi với lấy thứ có màu sáng, đặt gần tay, phát ra tiếng hoặc giống đồ bé hay thấy hằng ngày. Hiểu như vậy, bố mẹ sẽ thấy thoải mái hơn: bày đồ an toàn, chụp vài tấm ảnh đẹp, cười một trận, rồi cất đồ đi. Bài dưới đây nói nguồn gốc tục này, đồ nên bày, đồ không nên bày, và cách bày cho bé an toàn.
Tục bốc đồ từ đâu mà có
Tục cho trẻ một tuổi chọn đồ có lịch sử lâu ở Đông Á. Sách Nhan thị gia huấn của Nhan Chi Thôi, viết vào khoảng thế kỷ sáu ở Trung Hoa, đã ghi phong tục vùng Giang Nam: khi trẻ tròn một năm, gia đình may áo mới, tắm rửa cho trẻ, bày cung tên, giấy bút với bé trai, dao, thước, kim chỉ với bé gái, cùng đồ ăn và đồ quý, rồi xem trẻ chọn gì. Tục ấy được gọi là "thử trẻ". Người Việt có tục tương tự, gắn với lễ thôi nôi.
Đáng chú ý là ngay trong ghi chép cổ, việc bày đồ đã khác nhau theo giới, phản ánh quan niệm thời đó về việc của nam và nữ. Ngày nay, nhiều gia đình không còn chia như vậy, bày một mâm chung cho mọi bé. Tục bốc đồ ở Việt Nam cũng khác nhau giữa các vùng: theo nhiều người lớn tuổi kể, trước kia tục này gặp ở miền Nam nhiều hơn, nay đã thành phần quen thuộc của lễ thôi nôi ở khắp nơi, nhiều khi đi cùng tiệc sinh nhật.
Hiểu nguồn gốc giúp bạn đặt tục này đúng chỗ: đó là một phong tục vui có từ lâu, mang mong ước của người lớn, chứ không phải một phương pháp đánh giá trẻ. Những cuốn sách cổ ghi lại nó như một nếp sinh hoạt, không phải như một lời tiên tri.
Đồ thường bày và nghĩa người ta hay gán
Bảng dưới gom những đồ vật hay gặp trên mâm bốc đồ, nghĩa mà gia đình thường đùa vui gán cho chúng, và điều cần để ý khi chọn. Nghĩa gán chỉ là theo cách nói dân gian.
| Đồ vật | Nghĩa hay được gán | Lưu ý khi chọn |
|---|---|---|
| Bút | Học hành, viết lách | Dùng bút sáp to hoặc bút gỗ đồ chơi, không có nắp nhỏ |
| Sách | Ham đọc, học giỏi | Sách vải hoặc sách bìa cứng góc tròn |
| Bàn tính, máy tính đồ chơi | Buôn bán, làm kinh doanh | Không có pin cúc áo, hạt không rời |
| Ống nghe đồ chơi | Làm nghề y | Loại nhựa an toàn cho trẻ, không dây quá dài |
| Đàn, trống nhỏ | Thích âm nhạc | Không có chi tiết nhỏ dễ gãy |
| Quả bóng | Thích thể thao | Bóng mềm, đủ to |
| Thước gỗ | Kỹ thuật, xây dựng | Cạnh mài tròn, không dằm |
| Bó lúa, nắm gạo trong túi | Không lo cái ăn | Gạo đựng túi buộc chặt, bé không bốc được hạt |
| Tiền đồ chơi | Khá giả | Không dùng đồng xu thật vì dễ hóc |
Không cần bày đủ chín món. Năm đến bảy món là vừa, bé không bị rối mắt và người lớn dễ trông. Mỗi nhà có thể thay bằng đồ có nghĩa với gia đình mình, như cây cọ vẽ nếu bố mẹ làm hoạ sĩ, miễn là đồ an toàn.
Đừng đọc tương lai từ tay bé
Ở tuổi một năm, bé chọn đồ theo những gì mắt thấy và tay quen. Đồ có màu đỏ, vàng tươi, có tiếng kêu, có bề mặt bóng hay đặt gần tay phải của bé thường được với tới trước. Đồ bé hay thấy ở nhà, như chiếc điện thoại của mẹ hay cái muỗng ăn bột, cũng dễ được chọn. Đó là chuyện phát triển bình thường của trẻ, không nói lên năng khiếu.
Vì vậy, kết quả bốc đồ không nên trở thành lời "phán" về con. Một câu đùa kiểu "sau này làm bác sĩ nhé" thì vui, nhưng nhắc đi nhắc lại "con bốc cái bàn tính nên phải học kinh tế" thì thành áp lực mà đứa trẻ không hề chọn. Nhiều người lớn đã từng nghe kể mình bốc được gì hồi thôi nôi, và hầu hết cuộc đời họ không đi theo món đồ ấy.
Cách nhìn nhẹ nhàng hơn là coi món bé chọn như một kỷ niệm: chụp ảnh, ghi lại trong sổ tay của con, để sau này kể cho con nghe như một chuyện vui. Bé có thể bốc nhiều lần và mỗi lần một món khác, điều đó càng cho thấy đây là cuộc vui chứ không phải phép thử.
Chọn đồ an toàn cho mâm bốc đồ
Bé một tuổi đưa mọi thứ lên miệng. Khi chọn đồ, ưu tiên an toàn hơn ý nghĩa:
- Đủ to để không lọt miệng: một cách kiểm nhanh mà nhiều bố mẹ dùng là đồ nào lọt qua lõi cuộn giấy vệ sinh thì quá nhỏ, không bày.
- Không đồng xu, hạt, cúc áo, viên bi, nắp bút: đây là nhóm dị vật dễ gây hóc nhất ở trẻ nhỏ.
- Không pin cúc áo: đồ chơi có pin phải có nắp vặn vít chắc; pin cúc áo nuốt vào rất nguy hiểm.
- Không vật sắc nhọn thật: kéo, dao, kim chỉ, dụng cụ y tế thật thay bằng đồ chơi nhựa mềm.
- Không dây dài: dây quá dài có thể quấn cổ; cắt ngắn hoặc bỏ.
- Sạch: rửa hoặc lau đồ trước khi bày, vì bé sẽ ngậm.
- Không đồ có hoá chất: son phấn thật, nước hoa, mỹ phẩm không bày vào mâm của bé.
Nếu bé có dấu hiệu hóc như ho sặc liên tục, khó thở, tím tái, người lớn cần sơ cứu theo đúng hướng dẫn và gọi cấp cứu 115 ngay. Cẩn thận ngay từ khâu chọn đồ là cách tốt nhất để ngày vui không có chuyện đáng tiếc.
Cách bày mâm bốc đồ
Mâm bốc đồ nên tách riêng khỏi bàn cúng có nến và hương. Một cách bày đơn giản:
- Trải chiếu, thảm hoặc tấm khăn lớn sạch trên sàn, ở chỗ thoáng, có ánh sáng tự nhiên cho ảnh đẹp.
- Đặt đồ thành vòng cung trước mặt chỗ bé sẽ ngồi, khoảng cách đều, mỗi món cách nhau một gang tay.
- Đổi chỗ các món có màu sặc sỡ sang hai bên, để món nào cũng có cơ hội như nhau.
- Để bé ngồi giữa vòng cung, một người lớn ngồi ngay sau lưng bé, đỡ khi bé nghiêng ngã.
- Những người khác ngồi lùi lại, không gọi tên món này món kia để bé chọn.
- Cho bé tự với lấy, chụp ảnh khoảnh khắc bé cầm món đầu tiên.
- Xong thì cất toàn bộ đồ, kiểm lại không sót món nhỏ nào trên sàn.
Cả phần này chỉ mất vài phút. Đừng để bé ngồi giữa mâm đồ quá lâu, nhất là khi bé đã mệt sau phần lễ cúng.
Cho bé bốc mấy lần, chọn món đầu hay món cuối
Nhiều nhà lấy món đầu tiên. Món bé cầm lên đầu tiên được coi là "kết quả". Đây là cách phổ biến, đơn giản, đỡ mất thời gian.
Có nhà cho bốc ba lần. Bé bốc lần lượt ba món, cả nhà vui vẻ đoán theo từng món. Cách này giúp không ai quá để tâm vào một món duy nhất.
Có nhà để bé chơi tự do. Bé cầm gì, bỏ gì cũng được, cả nhà ngồi xem và chụp ảnh, không chốt món nào. Đây là cách nhẹ nhàng nhất với bé dễ quấy.
Không ép bé. Không cầm tay bé đặt vào món người lớn thích, không giật món bé đang cầm để bé chọn lại. Bé khóc thì dừng, dỗ bé, phần bốc đồ không còn quan trọng nữa.
Không tranh luận về kết quả. Trong nhà đôi khi có người muốn bé bốc lại vì món đầu "không đẹp ý". Cách êm nhất là coi lần đầu là kết quả để chụp ảnh, những lần sau để bé chơi, và không ai bình luận nặng nhẹ về món bé cầm. Bé một tuổi đã cảm nhận được không khí căng hay vui của người lớn xung quanh.
Lưu kỷ niệm ngày bốc đồ
Phần bốc đồ diễn ra rất nhanh, nhiều khi chỉ vài giây là bé đã cầm một món và đưa lên miệng. Muốn có ảnh đẹp, nên cử một người chuyên chụp, ngồi thấp ngang tầm mắt bé, chụp liên tục thay vì chờ khoảnh khắc. Ánh sáng tự nhiên từ cửa sổ cho ảnh dịu hơn đèn trần, và bé không bị chói mắt như khi dùng đèn chớp.
Ngoài ảnh, một số gia đình giữ lại chính món đồ bé đã chọn, cất vào hộp kỷ niệm cùng đôi tất đầu tiên, lọn tóc máu hay chiếc vòng tay ở bệnh viện. Ghi lên hộp ngày thôi nôi và vài dòng về buổi hôm đó: ai có mặt, bé mặc gì, bé bốc gì và cả nhà đã cười thế nào. Khi con lớn, đó là câu chuyện con thích nghe, và nó được kể như một kỷ niệm vui, không phải một lời tiên đoán.
Bé không chịu bốc, chỉ ngồi nhìn hoặc khóc thì sao
Không phải bé nào cũng hào hứng trước mâm đồ. Có bé lạ chỗ, lạ người, chỉ ngồi nhìn; có bé vừa thức dậy còn ngái ngủ; có bé thấy đông người thì khóc đòi mẹ. Tất cả đều bình thường. Ngày thôi nôi bé vốn đã gặp nhiều người lạ và nhiều tiếng ồn hơn thường lệ.
Cách xử lý đơn giản nhất là cho bé nghỉ, cho bé bú hoặc ăn nhẹ, rồi thử lại sau khi khách bớt đông. Có nhà để mẹ ngồi trước mặt bé, phía sau mâm đồ, vì bé hay bò về phía mẹ và tiện tay cầm đồ trên đường. Nếu bé vẫn không chịu, cứ bỏ qua; nhiều gia đình bốc đồ lại vào một buổi tối yên tĩnh sau đó, chỉ có bố mẹ và ông bà, ảnh vẫn đẹp.
Không nên coi chuyện bé không bốc là "điềm" gì. Bé không bốc đồ cũng giống bé không chịu thổi nến sinh nhật: chỉ là bé chưa sẵn sàng vào lúc đó.
Câu hỏi thường gặp
Bốc đồ thôi nôi có nói lên tương lai của bé không?
Không. Bé một tuổi chọn đồ theo màu sắc, âm thanh, vị trí gần tay và sự quen thuộc. Bốc đồ là cuộc vui của gia đình, kết quả chỉ nên coi là kỷ niệm, không nên gán cho bé một nghề hay một tính cách.
Bé trai và bé gái có bày đồ khác nhau không?
Ngày xưa có nơi bày khác nhau theo giới. Ngày nay nhiều gia đình bày một mâm chung như nhau cho mọi bé, để bé tự do với lấy thứ mình thích. Bạn có thể làm như vậy.
Nên bày bao nhiêu món?
Khoảng năm đến bảy món là vừa. Ít quá thì không vui, nhiều quá bé bị rối và người lớn khó trông. Mỗi món phải đủ to, sạch và không có chi tiết nhỏ có thể tháo rời.
Có nên dùng tiền thật, vàng thật trong mâm bốc đồ không?
Không nên. Đồng xu dễ gây hóc, đồ trang sức nhỏ cũng vậy. Nếu muốn có món tượng trưng cho tiền bạc, dùng tiền đồ chơi bằng giấy to hoặc một chiếc ví vải không có khoá kim loại nhỏ.
Mâm bốc đồ đặt chung với mâm cúng được không?
Không nên. Mâm cúng có nến và hương, bé bò tới gần dễ bị bỏng hoặc kéo đổ. Đặt mâm bốc đồ riêng trên sàn, xa bàn cúng, và chỉ cho bé lại gần sau khi đã tắt nến.
Nếu bé ngậm một món đồ thì xử lý thế nào?
Bé một tuổi ngậm đồ là chuyện bình thường, nên mọi món phải sạch và đủ to. Người lớn ngồi sát bé để lấy ra kịp. Nếu bé ho sặc, khó thở, cần sơ cứu đúng cách và gọi 115 ngay.