Cúng đầy tháng tại nhà thường diễn ra trong khoảng nửa giờ: bày mâm, thắp hương, người đứng lễ khấn, bế bé ra mắt trong chốc lát, chờ hương tàn rồi hạ lễ và mời mọi người thụ lộc. Phần mất công nhất không nằm ở buổi lễ mà ở khâu chuẩn bị: chốt ngày, chia việc, đặt hoặc nấu mâm, mời khách vừa phải.
Bài này đi theo dòng thời gian, từ một tuần trước đến lúc dọn dẹp, để người lần đầu lo lễ như bố mẹ trẻ hay con dâu mới biết việc nào làm lúc nào. Lễ vật chi tiết đã có ở bài về mâm cúng đầy tháng; lời khấn bạn đọc theo bản của gia đình hoặc sách văn khấn cổ truyền mà nhà vẫn dùng.
Một tuần trước: những việc cần chốt
Một tuần là đủ để chuẩn bị lễ đầy tháng gọn. Những việc nên xong trong khoảng này:
- Chốt ngày làm lễ với ông bà hai bên: đúng ngày tròn tháng hay ngày cuối tuần gần nhất.
- Chốt quy mô: chỉ người trong nhà, hay mời thêm họ hàng gần; số người quyết định cỡ mâm và bữa cơm.
- Quyết làm hay đặt: tự nấu toàn bộ, đặt mâm làm sẵn, hay kết hợp; nếu đặt thì gọi trước và nói rõ giờ giao.
- Hỏi người đứng lễ: thường là bà nội, bà ngoại hoặc bố bé; xin trước bản khấn nhà vẫn dùng.
- Kiểm đồ thờ: bát hương, chân nến, đĩa, chén nhỏ đủ mười hai cái chưa; thiếu thì mượn hoặc mua bổ sung.
- Báo khách: nhắn họ hàng giờ đến, kèm lời dặn nhẹ nhàng người đang ho sốt xin hẹn dịp khác.
- Hỏi bác sĩ nếu bé có vấn đề sức khoẻ: bé sinh non, đang theo dõi bệnh thì hỏi xem có nên đón nhiều khách không.
Ghi những việc này ra một danh sách và chia cho từng người. Lễ đầy tháng thường hỏng không phải vì thiếu món mà vì mọi việc dồn vào người mẹ trong phút cuối.
Tối hôm trước
Tối trước ngày lễ là lúc làm những việc chuẩn bị không nấu nướng, để sáng hôm sau chỉ còn bày và nấu:
- Lau dọn chỗ đặt mâm, bàn thờ gia tiên; thay nước, lau bát hương nếu nhà có lệ lau trước ngày lễ.
- Kê bàn cúng, trải khăn, chuẩn bị đĩa chén, kiểm tra chân nến đứng vững.
- Ngâm gạo nếp cho xôi, chuẩn bị đỗ, bột cho chè nếu tự nấu.
- Têm trầu nếu nhà làm trầu têm; trầu têm sẵn để qua đêm trong hộp kín, phủ khăn ẩm cho khỏi héo.
- Rửa, lau khô hoa quả; cắm hoa vào bình để sáng mai hoa nở đều.
- Chuẩn bị quần áo sạch cho bé mặc lúc ra mắt, khăn quấn mỏng, khăn lau.
- Nhắc lại giờ giao mâm, giờ khách đến cho cả nhà.
Xong những việc này, người mẹ có thể đi ngủ sớm. Sáng hôm sau, việc của mẹ chỉ là cho bé ăn ngủ đúng giờ để bé tỉnh táo, dễ chịu lúc làm lễ.
Sáng ngày lễ: nấu, bày mâm, đón khách
Nếu tự nấu, xôi và chè nên nấu trong buổi sáng, gà luộc xong để nguội bớt rồi mới đặt lên đĩa cho da không bị nứt. Nếu đặt mâm làm sẵn, hẹn giao trước giờ cúng khoảng nửa tiếng, đủ để bày và kiểm lại mà đồ ăn không phải nằm ngoài lâu. Khi nhận mâm, mở nắp kiểm từng món: gà chín, xôi chè còn ấm, không có món bị đổ hay thiếu.
Bày mâm theo cách nhà bạn quen; phần lớn nhà đặt phần của Đức Ông ở giữa, mười hai phần cho các bà Mụ xếp hai bên, hoa quả phía trong, đồ mặn phía trước. Đặt nến sau cùng và chưa thắp cho tới khi bắt đầu lễ. Một người lớn đi một vòng nhìn tổng thể: lối đi có thông, khăn trải bàn có buông dài dễ vướng chân không, quạt có thổi thẳng vào nến không.
Khách đến thì mời ngồi ở phòng ngoài, chưa vào phòng bé. Nhiều nhà để sẵn chỗ rửa tay hoặc nước sát khuẩn ở cửa, kèm lời mời nhẹ nhàng. Nếu khách mang quà cho bé, nhận và cảm ơn, để quà sang một bên mở sau. Khi đủ người, người đứng lễ chuẩn bị bắt đầu; không cần chờ quá lâu những ai đến muộn.
Các bước làm lễ
Thứ tự dưới đây là cách nhiều gia đình làm. Nhà bạn có thể đảo một vài bước theo nếp riêng:
- Người đứng lễ rửa tay, chỉnh lại trang phục gọn gàng, đứng trước mâm.
- Thắp nến, rồi thắp hương; số nén theo thói quen của gia đình, thường là một hoặc ba nén.
- Khấn theo bản của gia đình: xưng ngày tháng, tên người khấn, báo việc cháu tròn tháng, dâng lễ, cầu mẹ con khoẻ mạnh.
- Bố hoặc mẹ bế bé ra đứng cạnh, cách mâm một khoảng an toàn, trong chốc lát; nhiều nhà gọi đây là lúc bé "ra mắt" các bà Mụ và gia tiên.
- Người đứng lễ vái, cắm hương; những người lớn khác lần lượt thắp hương nếu nhà có lệ đó, còn bé được đưa vào phòng.
- Thắp hương báo gia tiên trên bàn thờ tổ tiên, đặt đĩa xôi, đĩa gà nếu nhà làm phần này riêng.
- Chờ hương tàn khoảng hai phần ba, người đứng lễ vái tạ, xin hạ lễ.
- Hoá đồ giấy nếu có ở nơi an toàn ngoài trời; dọn mâm, chia lộc.
Cả quá trình không đòi hỏi động tác phức tạp. Điều quan trọng là có một người dẫn dắt, những người còn lại biết mình làm gì, và bé không phải đứng gần khói lâu.
Ai làm gì trong buổi lễ
Một bảng chia việc đơn giản giúp buổi lễ trôi chảy, nhất là khi trong nhà có nhiều người muốn giúp mà không biết bắt đầu từ đâu:
| Người | Việc chính | Lưu ý |
|---|---|---|
| Người đứng lễ | Thắp hương, khấn, hạ lễ | Nói rõ, ngắn; không cần thuộc lòng |
| Bố bé | Bế bé ra mắt, đón khách, hoá đồ giấy | Giữ bé cách nến, hương một khoảng |
| Mẹ bé | Cho bé ăn ngủ trước giờ lễ, đứng cạnh nếu khoẻ | Mệt thì ngồi trong phòng, không cần ra |
| Ông bà còn lại | Hướng dẫn nếp nhà, tiếp chuyện khách | Nhắc nhẹ khi thấy chi tiết lệch |
| Người trẻ trong họ | Bê mâm, dọn dẹp, cất đồ ăn | Cho đồ mặn, chè vào tủ lạnh ngay |
| Khách | Thắp hương nếu được mời, chúc mừng | Không bế bé khi đang ốm |
Bảng này chỉ là gợi ý. Nhà có ông bà khoẻ, quen việc thì để ông bà dẫn dắt hết; nhà chỉ có hai vợ chồng thì bố bé làm người đứng lễ, mẹ bé bế con.
Giữ bé an toàn trong lúc làm lễ
Khói hương. Thắp ít hương, mở cửa thoáng, bế bé đứng ở phía không có gió thổi khói tới. Bé chỉ cần ở cạnh mâm trong chốc lát, không cần đứng suốt buổi khấn.
Lửa nến. Nến đặt ở mép ngoài, xa rèm, khăn và áo người bế bé. Khăn quấn của bé thường dài và nhẹ, rất dễ vướng lửa nếu đứng quá gần.
Tiếng ồn, đông người. Trẻ một tháng tuổi dễ giật mình. Nhắc khách nói khẽ khi bế bé ra, và đưa bé vào ngay khi bé khóc hoặc tỏ ra khó chịu.
Tay người bế. Khách muốn bế bé thì rửa tay trước; người đang ho, sốt, sổ mũi không bế. Không hôn lên mặt, tay bé.
Đồ ăn chạm môi. Có nhà chấm chút xôi hay nước chè lên môi bé cho "có lộc". Bé một tháng tuổi chỉ bú sữa, nên nếu làm thì chạm rất nhẹ, lau sạch ngay, tuyệt đối không cho bé nuốt.
Những tình huống hay gặp trong buổi lễ
Khách đến muộn khi đã khấn xong. Không cần làm lại. Mời khách thắp một nén hương nếu muốn, rồi vào dự bữa cơm. Nếu khách là người lớn tuổi trong họ, người đứng lễ có thể kể lại ngắn gọn phần lễ đã làm để cụ yên lòng. Người lớn tuổi đến muộn thường chỉ cần được mời đúng chỗ, hỏi han vài câu là vui.
Hai bên nội ngoại góp ý trái nhau ngay trước mâm. Người đứng lễ quyết theo nếp của nhà đang làm lễ, chi tiết nhỏ bên kia nhắc thì thêm vào nếu dễ. Không nên tranh luận dài trước mâm cúng; ghi lại để bàn sau, lần thôi nôi làm cho vừa ý hai bên.
Mâm làm sẵn giao muộn. Bày trước những thứ đã có như hoa quả, trầu cau, rượu nước, hương nến; khi mâm tới thì đặt phần xôi chè, gà vào. Lễ có thể bắt đầu muộn một chút, không ảnh hưởng gì tới ý nghĩa.
Bé đang ngủ say đúng giờ làm lễ. Không cần đánh thức bé. Người đứng lễ khấn bình thường, phần bé ra mắt có thể bế nhẹ ra khi bé tỉnh, hoặc bỏ qua. Nhiều ông bà còn cho là bé ngủ ngoan trong ngày lễ là điều đáng mừng.
Trời mưa to, không hoá đồ giấy ngoài trời được. Để lại đồ giấy, hoá vào hôm khác khi trời tạnh, ở nơi an toàn; hoặc bỏ phần này. Không mang vào trong nhà, ban công kín để đốt.
Sau lễ: bữa cơm mừng và dọn dẹp
Sau khi hạ lễ, nhiều nhà mời khách dùng bữa cơm mừng đầy tháng. Bữa cơm có thể là chính đồ cúng thêm vài món, hoặc đặt ở nhà hàng gần nhà nếu khách đông. Người mẹ vừa xong tháng ở cữ nên được ngồi nghỉ, dùng những món hợp với chế độ ăn của mình, không cần đi mời từng bàn.
Đồ ăn còn lại chia làm hai: phần dùng ngay trong bữa và phần cất tủ lạnh. Xôi, chè dừa, gà luộc không nên để ngoài quá vài giờ, nhất là mùa nóng. Nhiều nhà gói một phần xôi chè biếu khách mang về hoặc biếu hàng xóm, coi như chia lộc.
Dọn dẹp xong, nhớ kiểm lại nến đã tắt hẳn, chân hương không còn tàn đỏ rơi xuống khăn trải bàn. Đồ thờ mượn của ai thì rửa sạch trả lại. Cuối cùng, ghi vài dòng về những gì nhà đã làm, món nào đặt ở đâu, ai đứng lễ, để tới lễ thôi nôi hoặc em bé sau khỏi phải hỏi lại.
Câu hỏi thường gặp
Cúng đầy tháng mất bao lâu?
Phần lễ thường chỉ khoảng hai mươi đến ba mươi phút, tính từ lúc thắp hương đến lúc hạ lễ. Thời gian chuẩn bị và bữa cơm mừng mới chiếm phần lớn buổi sáng. Nhà làm gọn có thể xong mọi việc trước giờ trưa.
Người không thuộc lời khấn có đứng lễ được không?
Được. Người đứng lễ có thể cầm bản khấn đọc, hoặc khấn nôm bằng lời của mình với đủ các ý chính: xưng ngày, xưng tên, báo việc, dâng lễ, cầu mẹ con khoẻ. Nhiều gia đình coi lời thành thật quan trọng hơn câu chữ.
Mẹ có cần ra đứng trước mâm không?
Không bắt buộc. Nếu mẹ khoẻ thì có thể đứng cạnh hoặc bế bé ra mắt. Nếu mẹ còn mệt, sinh mổ chưa hồi phục, thì bố hoặc bà bế bé, mẹ ngồi nghỉ trong phòng. Lễ vẫn trọn vẹn.
Có cần mời thầy cúng làm lễ đầy tháng không?
Phần lớn gia đình tự làm, người đứng lễ là ông bà hoặc bố mẹ bé. Lễ đầy tháng không đòi hỏi nghi thức phức tạp. Bạn nên cảnh giác với lời khuyên phải làm lễ lớn hay tốn kém mới đủ.
Bé khóc to lúc đang khấn thì có sao không?
Không sao. Trẻ một tháng tuổi khóc là chuyện bình thường. Người bế cứ đưa bé vào phòng dỗ, người đứng lễ khấn tiếp. Không cần làm lại lễ hay coi đó là điềm gì.
Hương bị tắt giữa chừng thì làm thế nào?
Hương tắt thường do ẩm hoặc gió. Bạn chỉ cần thắp lại nén khác, đóng bớt cửa nơi gió lùa, không cần lo lắng hay coi đó là điềm. Nên chọn hương khô, cất kín từ trước.