Mâm cúng đầy tháng theo tập quán phổ biến gồm hai phần: mười hai phần nhỏ giống nhau dâng Mười hai bà Mụ và một phần lớn hơn dâng Đức Ông. Mỗi phần thường có xôi, chè, trầu cau; mâm chung có thêm gà luộc hoặc heo quay, hoa, quả, rượu, nước, hương nến. Nhiều nhà miền Nam bày thêm mười hai đôi hài, mười hai bộ áo giấy nhỏ, gương lược và phấn son.
Con số và món cụ thể có nhiều dị bản giữa các vùng, các nhà. Bài này đi theo cấu trúc mâm: mâm gồm những phần nào, lễ vật thường có, bày ra sao, miền Bắc và miền Nam khác nhau ở đâu, rồi tới phương án gọn cho nhà bận rộn. Bạn không cần làm đủ mọi thứ được liệt kê; giữ đúng ý của từng phần là được.
Mâm cúng đầy tháng gồm mấy phần
Ở những nhà giữ nếp đầy đủ, ngày đầy tháng có thể có ba mâm. Mâm thứ nhất dâng Mười hai bà Mụ, gồm mười hai phần nhỏ, thường xếp thành hàng hoặc thành vòng. Mâm thứ hai dâng Đức Ông, một phần lớn hơn, đặt chính giữa hoặc phía trên mâm các bà. Mâm thứ ba là mâm báo gia tiên đặt trên bàn thờ tổ tiên, có thể dùng lại đồ mặn của mâm chung.
Phần lớn gia đình ngày nay gộp phần các bà Mụ và phần Đức Ông vào một mâm lớn, đặt trên bàn kê ở giữa nhà hoặc gần cửa chính. Phần báo gia tiên chỉ là thắp hương và đặt đĩa xôi, đĩa gà lên bàn thờ. Cách gộp này đủ ý và dễ làm trong nhà phố, căn hộ.
Điều cần nhớ là con số mười hai đi với các bà Mụ, còn "một" đi với Đức Ông. Từ đó suy ra cách chia đồ: thứ gì muốn dâng các bà thì chia mười hai phần nhỏ, thứ gì dâng Đức Ông thì để một phần lớn. Món dùng chung cho cả mâm như gà, hoa, quả, rượu thì không cần chia.
Lễ vật thường có trên mâm cúng đầy tháng
Bảng dưới gom các lễ vật hay gặp nhất. Cột "phần cho các bà Mụ" và "phần cho Đức Ông" là theo cách chia phổ biến; nhà bạn có thể khác.
| Lễ vật | Phần cho các bà Mụ | Phần cho Đức Ông | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Xôi | 12 đĩa hoặc 12 nắm nhỏ | 1 đĩa lớn | Xôi trắng, xôi gấc hoặc xôi đậu tuỳ nhà |
| Chè | 12 chén nhỏ | 1 chén lớn | Hay dùng chè trôi nước, chè đậu trắng, chè con ong |
| Trầu cau | 12 miếng trầu, 12 miếng cau | 1 quả cau, vài lá trầu | Trầu têm cánh phượng ở nhà làm kỹ |
| Hài, áo giấy | 12 đôi hài nhỏ, 12 bộ áo | 1 đôi hài, 1 bộ áo, có nhà thêm mũ | Phổ biến ở miền Nam; miền Bắc nhiều nhà bỏ |
| Gương, lược, phấn son | Mỗi thứ một bộ nhỏ | Không | Theo cách kể là đồ dâng các bà; tuỳ nhà |
| Gà luộc hoặc heo quay | Dùng chung | Dùng chung | Miền Nam hay có heo quay; miền Bắc hay gà |
| Hoa, quả | Dùng chung | Dùng chung | Một bình hoa, một đĩa quả |
| Rượu, nước, hương, nến | Dùng chung | Dùng chung | Ít hương, nến để xa chỗ bé |
Món nào trong bảng mà nhà bạn không quen thì cứ bỏ. Không có bản danh sách nào được coi là bắt buộc; những gì trên mâm là cách mỗi nhà thể hiện lòng biết ơn bằng thứ mình có.
Cách bày mâm cúng đầy tháng
Bày mâm là phần người lần đầu làm hay lúng túng nhất. Một cách bày phổ biến, dễ nhìn:
- Kê một bàn vững ở giữa nhà hoặc gần cửa chính, trải khăn sạch; nhà chật có thể dùng bàn thấp hoặc mâm đặt trên chiếu.
- Đặt bình hoa và đĩa quả ở phía trong cùng, sát tường hoặc phía trên mâm, để không che các món nhỏ.
- Đặt phần của Đức Ông ở chính giữa: đĩa xôi lớn, chén chè lớn, trầu cau, đôi hài và bộ áo nếu có.
- Xếp mười hai phần nhỏ của các bà Mụ thành hai hàng hai bên hoặc thành vòng quanh phần giữa, mỗi phần gồm xôi, chè, trầu cau.
- Gà luộc hoặc heo quay đặt phía trước phần giữa; rượu, nước đặt ở mép ngoài, cạnh bát hương hoặc lư nhỏ.
- Nến đặt hai bên ở mép ngoài, xa chỗ người bế bé sẽ đứng; kiểm tra rèm, khăn không chạm vào lửa.
- Đồ giấy như hài, áo đặt sau cùng, xếp gọn để khi hoá dễ gom.
Bày xong, đứng lùi lại nhìn tổng thể: mâm cân hai bên, không có món nào sắp đổ, lối đi cho người bế bé thông thoáng. Mâm gọn gàng quan trọng hơn mâm thật nhiều món.
Mâm cúng đầy tháng miền Bắc và miền Nam khác nhau ở đâu
Tên gọi. Miền Nam quen gọi "cúng mụ", "cúng đầy tháng"; miền Bắc hay nói "lễ đầy tháng", ít dùng chữ "cúng mụ" hơn dù trong lễ vẫn có phần dâng bà Mụ.
Món mặn. Nhiều nhà miền Nam dùng heo quay, có khi cả con heo sữa nhỏ ở nhà làm lớn; miền Bắc hay dùng gà luộc nguyên con. Cả hai đều có nhà chỉ cúng chay.
Đồ giấy và đồ dâng các bà. Hài, áo giấy, gương lược, phấn son xuất hiện nhiều ở mâm miền Nam. Miền Bắc phần đông bày mâm thức ăn, ít đồ giấy hơn.
Chè. Ở miền Nam hay có chè trôi nước, chè đậu trắng nấu nước cốt dừa; miền Bắc hay có chè con ong, chè kho hoặc xôi gấc đi kèm.
Miền Trung. Rất đa dạng, có nhà giống miền Bắc, có nhà giống miền Nam, phụ thuộc gốc gác của gia đình nhiều hơn là địa danh. Nói "mâm miền Trung" như một kiểu cố định là không chính xác.
Phương án mâm gọn cho nhà bận rộn
Nhà ít người, mẹ còn mệt, hoặc ở căn hộ nhỏ thì có thể làm mâm gọn mà vẫn đủ ý:
- Một đĩa xôi, một đĩa chè chia nhỏ: nặn mười hai viên xôi nhỏ và một viên to trên cùng một đĩa; chè trôi nước bày mười hai viên trong một bát lớn.
- Trầu cau gọn: mười hai miếng trầu xếp quanh một quả cau trên đĩa nhỏ.
- Bỏ đồ giấy: nhiều nhà chung cư không dùng hài áo giấy, chỉ dâng đồ ăn, hoa quả.
- Gà hoặc không: mâm chay hoàn toàn vẫn là lễ đầy tháng, hợp với nhà ăn chay hoặc muốn nhẹ nhàng.
- Một bình hoa nhỏ, một đĩa quả: đủ cho mâm đẹp mà không chiếm chỗ.
Mâm gọn như vậy làm trong một buổi sáng, dọn trong mười lăm phút. Phần sức lực còn lại dành cho mẹ và bé, cũng là ý chính của lễ đầy tháng.
Chọn xôi, chè và hoa quả cho mâm đầy tháng
Xôi trên mâm đầy tháng thường là xôi trắng, xôi đậu xanh hoặc xôi gấc. Xôi gấc được nhiều nhà ưa vì màu đỏ tươi trông vui mắt trong ngày mừng; xôi trắng thì dễ nặn thành mười hai viên nhỏ đều nhau. Xôi nên nấu sáng hôm cúng, dẻo nhưng không nhão, để nặn được và không bị khô cứng khi bày lâu.
Chè hay gặp nhất là chè trôi nước, vì viên tròn dễ chia thành mười hai phần và mang ý tròn đầy. Nhiều nhà miền Bắc nấu chè con ong bằng gạo nếp và mật, nhiều nhà miền Nam nấu chè đậu trắng với nước cốt dừa. Chè nấu càng gần giờ cúng càng tốt, nhất là chè có dừa, vì để lâu ngoài trời nóng rất nhanh chua.
Hoa quả chọn quả tươi, không dập, rửa sạch và lau khô trước khi bày. Không có loại quả nào bắt buộc cho lễ đầy tháng; nhiều nhà chọn quả theo mùa có sẵn ở chợ. Hoa thường là hoa tươi màu nhẹ, cắm gọn trong bình nhỏ. Nhà có người dị ứng phấn hoa thì chọn loại ít phấn hoặc đặt bình hoa xa chỗ bé nằm.
Đặt mâm làm sẵn: kiểm gì trước khi bày
Nhiều gia đình thành phố đặt mâm cúng đầy tháng làm sẵn. Cách này tiết kiệm sức, nhưng cần kiểm vài điều trước khi bày. Thứ nhất là giờ giao: nên nhận sát giờ cúng, tránh để xôi chè, heo quay ngoài trời từ sáng sớm. Thứ hai là danh sách món: so với nếp nhà mình, thiếu gì thì bổ sung, thừa gì không quen thì bỏ ra, không cần bày đúng như bên làm mâm gửi.
Thứ ba là vệ sinh: đồ ăn nên có nắp hoặc màng bọc khi giao, gà và thịt chín kỹ, không có món sống hay tái. Thứ tư là đồ giấy: nhiều mâm làm sẵn kèm khá nhiều đồ giấy, nhà ở căn hộ có thể nhờ bớt đi để khỏi phải tìm chỗ hoá. Những điều này nói trước khi đặt sẽ dễ hơn sửa vào sáng hôm cúng.
Nếu ông bà muốn tự làm một vài món như xôi hay chè để có hơi hướng nhà mình, bạn có thể đặt phần còn lại. Nhiều nhà làm cách kết hợp này: món ngọt ông bà nấu, món mặn và đồ giấy đặt sẵn, ai cũng thấy mình góp phần.
Sau lễ: thụ lộc, hoá đồ giấy và cất đồ ăn
Khi hương tàn khoảng hai phần ba, người đứng lễ vái tạ rồi xin hạ lễ. Theo tập quán, xôi chè được chia cho người trong nhà và khách cùng dùng, gọi là thụ lộc. Có nhà lấy một ít xôi chấm lên môi bé, coi như cho bé "ăn lộc" đầu đời; nếu bé chưa ăn dặm, chỉ chạm nhẹ vào môi rồi lau sạch, không cho bé nuốt.
Đồ giấy như hài, áo nếu có thì hoá ở ngoài trời, trong thùng kim loại, xa vật dễ cháy, có người trông đến khi tắt hẳn. Nhà chung cư không hoá trong căn hộ hay ban công kín; có thể bỏ phần đồ giấy hoặc mang về nơi được phép đốt. Thứ gì không hoá được thì gói gọn cho vào rác, không cần lo lắng.
Đồ ăn mặn và chè nước dừa nên cho vào tủ lạnh ngay nếu không dùng hết trong bữa. Trầu cau sau lễ có nhà để lại trên bàn thờ thêm một hôm, có nhà chia cho người lớn tuổi trong họ. Không có quy định nào; miễn là không để đồ ăn ôi rồi mới bỏ đi.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc phải đủ mười hai phần cho các bà Mụ không?
Không bắt buộc. Con số mười hai là theo tập quán phổ biến. Nhiều nhà làm đủ mười hai phần nhỏ, nhiều nhà gộp lại trên một đĩa và nặn mười hai viên. Cả hai cách đều thể hiện được ý dâng các bà.
Mâm cúng đầy tháng cúng mặn hay chay?
Cả hai đều có. Mâm phổ biến có gà luộc hoặc heo quay, nhưng mâm chay với xôi, chè, hoa quả, trầu cau cũng là lễ đầy tháng trọn vẹn. Nhà ăn chay hoặc muốn nhẹ nhàng có thể chọn mâm chay.
Cúng đầy tháng nên làm buổi sáng hay buổi chiều?
Phần lớn gia đình làm buổi sáng để kịp mời cơm trưa. Có nhà làm buổi chiều cho người đi làm về kịp. Bài này không xem giờ tốt xấu; chọn giờ mẹ và bé thoải mái, cả nhà có mặt đủ là hợp.
Hài và áo giấy cho các bà Mụ mua ở đâu, chọn màu nào?
Những đồ này có ở các cửa hàng đồ cúng, thường bán thành bộ mười hai món kèm một bộ cho Đức Ông. Màu sắc mỗi nơi một kiểu, không có quy định; nhà ở chung cư có thể bỏ hẳn phần đồ giấy.
Có cần đặt ảnh hoặc quần áo của bé lên mâm không?
Một số nhà đặt khăn hoặc áo của bé cạnh mâm, có nhà không. Đây là nếp riêng, không phổ biến khắp nơi. Nếu làm thì đặt xa nến và mang đi giặt sau lễ trước khi cho bé mặc.
Đồ cúng đầy tháng để được bao lâu?
Xôi, chè, gà, heo quay nên dùng trong ngày, phần thừa cho tủ lạnh và dùng trong một hai hôm. Chè có nước cốt dừa rất dễ chua khi trời nóng. Đừng để đồ cúng ngoài trời qua đêm.