Không về kịp ngày giỗ, người con ở xa vẫn giữ được phần của mình bằng ba việc: góp công hoặc góp phần chi phí để người ở nhà lo mâm chính, cúng vọng một mâm nhỏ đúng ngày ở nơi mình đang sống, và có mặt với gia đình qua cuộc gọi vào lúc làm lễ. Trong nếp nhiều nhà, ngày giỗ trước hết là ngày con cháu cùng nhớ về người đã khuất; khoảng cách địa lý không làm phần đó mất đi.
Bài này dành cho người đi làm ở thành phố khác, người làm ca không xin nghỉ được, người vừa sinh con, người đang ốm, hay đơn giản là năm đó không thu xếp được. Bài đi qua chuyện báo trước với nhà, chia việc giữa anh chị em, mâm cúng vọng, giờ cúng, cuộc gọi trong lễ và cách bù lại. Việc tính ngày giỗ theo âm lịch từng năm là phần khác; ở đây chỉ nhắc dùng lịch âm Việt Nam và hỏi lại bố mẹ.
Báo với nhà sớm, nói rõ lý do
Điều làm người ở nhà buồn nhất thường không phải việc con vắng mặt, mà là biết tin muộn, sát ngày mới nghe một câu "con bận". Báo sớm vài tuần, nói rõ vì sao không về được — ca trực, con nhỏ, sức khoẻ, chi phí đi lại — giúp bố mẹ, anh chị em có thời gian sắp xếp lại việc nấu nướng, đón khách.
Cùng lúc đó, hỏi luôn: năm nay nhà làm cỗ to hay nhỏ, mời những ai, cần thêm người phụ việc gì. Câu hỏi này cho thấy bạn vẫn đang đứng trong việc chung của gia đình, chỉ là đứng từ xa. Với những nhà mà người con trưởng hay con trai út theo nếp là người đứng lễ, việc vắng mặt càng cần được báo sớm để nhà chọn người thay.
Đừng hứa về rồi sát ngày lại huỷ. Nếu chưa chắc, hãy nói "chưa chắc" và báo kết quả ngay khi biết. Sự rõ ràng này giữ cho chuyện giỗ chạp không thành chuyện giận hờn giữa các thế hệ.
Góp phần vào mâm chính ở quê
Góp chi phí theo thoả thuận của anh chị em. Nhiều gia đình có quỹ chung cho các ngày giỗ trong năm, mỗi người con góp một phần tuỳ sức. Người ở xa góp phần mình đúng hạn là cách đỡ việc cụ thể nhất cho người ở nhà.
Đặt hoặc gửi một món người mất từng thích. Một hộp bánh, một loại trà, một món quà quê từ nơi bạn ở gửi về kịp trước ngày giỗ. Món đó được đặt lên mâm, và người ở nhà biết đó là phần của bạn.
Nhận một việc làm được từ xa. Đặt hoa giao tận nhà, gọi điện mời họ hàng, lo phần đặt cỗ nếu nhà thuê nấu, hay chuẩn bị danh sách khách. Có những việc không cần có mặt mà vẫn làm trọn.
Đừng chỉ chuyển tiền rồi im lặng. Tiền góp đỡ gánh, nhưng một cuộc gọi hỏi thăm bố mẹ chuẩn bị đến đâu, ai lo món gì, cho thấy bạn quan tâm tới ngày giỗ chứ không chỉ tới nghĩa vụ.
Ghi nhớ ai đã thay mình. Anh chị em ở gần thường gánh phần việc nhiều nhất. Ghi nhận công đó bằng lời, và nhận lại một phần việc khi đến lượt mình ở gần, là cách giữ hoà khí lâu dài.
Mâm cúng vọng nơi mình ở: ba cỡ
Cúng vọng là thắp hương, đặt lễ hướng về nơi thờ chính của gia đình. Nhiều người con ở xa làm một mâm nhỏ đúng ngày giỗ. Bảng dưới là các cỡ mâm theo tập quán phổ biến, chọn theo chỗ ở và thời gian của bạn.
| Cỡ mâm | Gồm những gì | Hợp với ai |
|---|---|---|
| Rất gọn | Hoa tươi, chén nước, đĩa quả, một nén hương nếu chỗ ở cho phép | Người ở trọ, làm ca, đi công tác |
| Vừa | Thêm đĩa xôi, một món mặn hoặc món người mất thích, ấm trà | Gia đình nhỏ có bếp, cúng xong ăn chung |
| Đủ | Mâm cơm vài món như nhà vẫn nấu ngày giỗ, có bát cơm, đôi đũa | Khi có người thân cùng ở xa, cùng ngồi ăn sau lễ |
| Chỉ tưởng nhớ | Ảnh người mất, một bình hoa, vài phút ngồi yên | Khi chỗ ở không cho thắp hương hoặc bạn theo tín ngưỡng khác |
Trong nếp nhiều nhà, cúng vọng không thay mâm chính mà đi cùng mâm chính. Vì vậy không cần cầu kỳ; mâm nhỏ, sạch và đúng ngày đã là đủ ý.
Giờ cúng: theo giờ ở nhà hay giờ của mình
Nhiều gia đình ở quê cúng giỗ vào buổi trưa, có nơi cúng sáng sớm, có nơi làm cả lễ tiên thường hôm trước. Người ở xa trong cùng nước thì cúng cùng buổi với nhà là gọn nhất: biết nhà cúng lúc nào, bạn thắp hương lúc đó, rồi gọi về.
Nếu giờ đó bạn đang làm việc, có thể cúng sớm hơn trong buổi sáng trước giờ đi làm, hoặc tối hôm trước ngày giỗ, tương tự cách nhiều nhà làm lễ tiên thường. Phần lớn các gia đình coi trọng ngày hơn giờ, và coi trọng lòng nhớ hơn cả ngày.
Có một chi tiết hay bị quên: nếu nhà ở quê làm lễ tiên thường vào chiều hôm trước, lễ đó thường là lúc đông người nhất, bà con tới thắp hương. Người ở xa có thể gọi vào buổi đó để chào họ hàng, còn mâm cúng vọng của mình thì làm vào sáng ngày chính, khi đã có thời gian bày biện chỉn chu. Hai mốc tách ra như vậy giúp bạn không phải vội vã trong một buổi.
Nếu bạn làm ca đêm, cúng ngay khi tan ca buổi sáng cũng là cách nhiều người chọn. Chỉ cần nhớ hạ lễ trước khi đi ngủ, không để hương, nến cháy khi không có ai thức trông.
Với người ở nước ngoài, chuyện múi giờ phức tạp hơn và có bài riêng. Điểm chung là nên hỏi bố mẹ ý muốn của nhà, rồi chọn cách vừa giữ được ý đó vừa hợp lịch sống của mình.
Có mặt với nhà qua cuộc gọi lúc làm lễ
Cuộc gọi video đã thành một phần quen thuộc của nhiều ngày giỗ. Làm cho nó trang trọng mà không vướng víu:
- Hẹn trước với một người ở nhà sẽ cầm máy, thường là em út hoặc cháu, để người đứng lễ không phải lo việc đó.
- Gọi vào lúc nhà đã bày xong mâm, trước khi thắp hương, chào ông bà, bố mẹ, họ hàng có mặt.
- Trong lúc người đứng lễ khấn, tắt tiếng phía mình, đứng hoặc ngồi trước mâm cúng vọng của bạn.
- Sau lễ, nói chuyện với người lớn vài phút, hỏi thăm từng người, rồi để nhà ăn uống tự nhiên.
- Không quay phim, chụp ảnh mâm và người khác để đăng lên mạng khi chưa hỏi cả nhà.
Với nhiều người lớn tuổi, nhìn thấy con cháu ở xa đứng trước một mâm nhỏ cùng lúc với nhà là điều an ủi. Một cuộc gọi chuẩn bị chu đáo có giá trị hơn nhiều lời hứa về sau.
Chia việc giỗ giữa anh chị em ở gần, ở xa
Khi bố mẹ đã già, việc lo giỗ thường dồn lên một hai người con ở gần. Theo năm tháng, người ở gần mệt, người ở xa áy náy, và chuyện nhỏ thành khoảng cách. Cách nhiều nhà làm là ngồi lại, hoặc họp qua điện thoại, một lần vào đầu năm để chia việc cho cả năm.
Một bảng phân công đơn giản: ngày giỗ nào do ai đứng lễ, ai lo đi chợ, ai lo khách, ai góp phần chi phí bao nhiêu, ai lo việc dọn dẹp. Người ở xa nhận những phần làm được từ xa, và nhận phần lớn hơn vào những dịp mình về được, như giỗ đầu năm hay giỗ trùng kỳ nghỉ.
Không nên lấy chuyện ai góp nhiều tiền hơn để thay cho việc ai có mặt nhiều hơn. Công và của là hai thứ khác nhau; gia đình nào thừa nhận cả hai thì người ở gần không thấy bị bỏ mặc, người ở xa không thấy bị coi là chỉ biết đưa tiền.
Bù lại vào lần về sau
Năm nay không về được, lần về sau là dịp để bù phần thiếu. Một số việc nhiều người con ở xa thường làm:
- Về thắp hương trên bàn thờ ở nhà ngay ngày đầu tiên về quê, kể lại chuyện mình cho ông bà theo cách nhà vẫn làm.
- Đi thăm mộ cùng bố mẹ, dọn dẹp, cắm hoa nếu nhà không có dịp đi Thanh minh cùng nhau.
- Nhận phần lo một ngày giỗ khác trong năm, nấu một mâm cho cả nhà.
- Hỏi bố mẹ về người đã mất, ghi lại những câu chuyện, món ăn người đó thích, để con cháu sau này còn biết.
- Mang về hoặc gửi biếu họ hàng đã giúp nhà mình lo giỗ trong lúc mình vắng.
Những việc này không phải lễ bù theo nghi thức, mà là cách người Việt vẫn giữ tình thân trong gia đình nhiều thế hệ, nhất là khi con cháu ngày càng ở xa nhau.
Khi người ở xa là người đứng lễ chính
Có trường hợp khó hơn: bố mẹ đã mất, người con trưởng hoặc người giữ bàn thờ lại sống xa quê. Lúc đó câu hỏi không chỉ là cúng vọng, mà là ai giữ bàn thờ, ai lo mâm ở quê. Mỗi gia đình, mỗi dòng họ giải quyết khác nhau: có nhà nhờ em ở quê lo và người trưởng về những ngày giỗ lớn, có nhà rước bát hương lên thành phố, có nhà thuê người trông nom.
Đây là quyết định của cả gia đình, thường cần hỏi thêm ý kiến người lớn trong họ, và không có một "cách đúng" chung. Điều đáng tránh là quyết định một mình rồi báo cho mọi người sau. Ngồi lại với anh chị em, nghe lý do của từng người, viết ra điều đã thống nhất, sẽ đỡ hiểu lầm cho nhiều năm sau.
Trong lúc chưa quyết, cách gọn nhất vẫn là người ở quê lo mâm chính, người ở xa cúng vọng và về những dịp lớn. Không cần vội vàng thay đổi trong năm đầu, khi cả nhà còn đang quen với việc thiếu người.
Câu hỏi thường gặp
Không về được ngày giỗ bố mẹ có phải là bất hiếu không?
Theo cách nghĩ của nhiều gia đình, hiếu được đo bằng tấm lòng và việc làm lâu dài, không chỉ bằng sự có mặt một ngày. Báo sớm, góp phần lo mâm, cúng vọng đúng ngày và về thăm khi có thể là cách giữ trọn phần của người con ở xa.
Cúng vọng có cần bàn thờ riêng ở nơi mình ở không?
Không cần. Nhiều người chỉ đặt mâm nhỏ trên một mặt bàn sạch, hướng về quê, có thể kèm ảnh người mất. Nếu đã có bàn thờ ở nhà riêng thì đặt mâm ở đó theo nếp gia đình.
Có được cúng giỗ sớm hơn ngày chính không?
Nhiều gia đình chấp nhận cúng sớm hơn một hai ngày khi không thu xếp được, ít khi cúng muộn hơn. Đây là quan niệm khác nhau giữa các nhà, nên hỏi bố mẹ hoặc người lớn trong họ trước khi chọn ngày.
Góp tiền giỗ bao nhiêu là phải giữa các anh chị em?
Không có mức chung. Nhiều nhà chia đều, nhiều nhà góp theo khả năng từng người, có nhà để người khá giả hơn góp nhiều hơn. Điều quan trọng là bàn công khai, thống nhất từ đầu năm và giữ đúng điều đã hứa.
Người ở xa nên khấn những gì khi cúng vọng?
Nội dung khấn theo bản của gia đình hoặc sách văn khấn phổ biến mà nhà bạn dùng. Thường gồm lời xưng tên, nơi ở, ngày giỗ của ai và lời nhớ ơn. Có thể hỏi bố mẹ để khấn giống ý ở nhà.
Có nên livestream lễ giỗ cho cả họ xem không?
Nên hỏi cả nhà trước. Một cuộc gọi riêng cho người thân ở xa thường được đón nhận, còn phát công khai lên mạng thì nhiều người lớn không thích, vì ngày giỗ là việc riêng của gia đình.