Khi hai lễ rơi vào cùng một ngày — ngày giỗ trùng rằm hay mùng một, mùng một trùng tiết Thanh minh hay Đông chí, hay giỗ trùng ngày Tết — nhiều gia đình làm một mâm chính cho lễ lớn hơn, thêm những lễ vật riêng của lễ kia, và khấn gộp cả hai việc trong một lần. Một số nhà vẫn giữ tách hai lễ ra hai buổi; cả hai cách đều có trong tập quán.
Lịch âm của người Việt dày lễ: rằm, mùng một mỗi tháng, các tết, các tiết, cộng thêm ngày giỗ của từng người trong nhà. Trùng ngày là chuyện năm nào cũng gặp. Bài đi qua những trường hợp trùng phổ biến nhất, cách nhiều nhà xử lý, cách bày một mâm cho hai việc và cách tránh làm hai mâm to rồi bỏ phí. Mọi gợi ý ở đây là theo tập quán phổ biến; nếu người lớn trong nhà có cách riêng, hãy theo cách đó.
Vì sao trùng ngày lại khiến nhiều nhà băn khoăn
Mỗi lễ có lễ vật riêng và lời khấn riêng. Ngày rằm thường có hoa quả, có nhà cúng chay; ngày giỗ có mâm cơm mặn, món người mất thích; Đoan ngọ có rượu nếp, hoa quả đầu mùa; rằm tháng Bảy có mâm chúng sinh. Khi hai lễ trùng nhau, người lo việc phân vân: làm hai mâm hay một mâm, cúng chay hay mặn, khấn một lần hay hai lần.
Băn khoăn còn đến từ nỗi lo "gộp là thiếu". Người lớn có khi sợ gộp lễ là bớt lễ, là coi nhẹ người được giỗ. Thật ra trong tập quán nhiều vùng, việc gộp khi trùng ngày đã có từ lâu, vì nhà nông ngày xưa cũng không đủ sức làm hai mâm lớn trong một ngày.
Hiểu như vậy, câu hỏi đúng không phải là gộp có được không, mà là gộp thế nào để mỗi việc vẫn được nhắc tới đầy đủ trong lời khấn, và lễ vật riêng của từng việc vẫn có mặt trên bàn thờ.
Những trường hợp trùng ngày hay gặp và cách nhiều nhà làm
Bảng dưới gom các trường hợp trùng phổ biến. Cột "cách thường gặp" là cách nhiều gia đình đang làm, không phải quy định; mỗi nhà có thể khác.
| Trường hợp | Cách thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Ngày giỗ trùng rằm hoặc mùng một | Một mâm giỗ là mâm chính, thêm hoa quả của ngày rằm; khấn cả hai việc | Nếu nhà cúng rằm chay, có thể đặt mâm chay riêng lên ban Phật hoặc bỏ qua tuỳ nếp |
| Ngày giỗ trùng ngày Tết | Nhiều nhà cúng giỗ ngay trong mâm cơm ngày Tết, có nhà dời giỗ sang ngày khác gần đó | Hỏi người lớn trong họ, vì đây là trường hợp mỗi nhà một cách rõ nhất |
| Mùng một hoặc rằm trùng Thanh minh, Đông chí | Một mâm của tiết đó, thêm lễ vật thường lệ ngày rằm, mùng một | Hai tiết này tính theo dương lịch nên ngày âm thay đổi từng năm, có năm rơi đúng rằm hoặc mùng một |
| Ngày giỗ trùng Đoan ngọ hoặc Trung thu | Mâm giỗ là mâm chính, thêm rượu nếp, bánh tro hoặc bánh trung thu, bưởi | Hai tết này cố định theo âm lịch nên ngày giỗ nào trùng thì năm nào cũng trùng |
| Rằm tháng Bảy trùng ngày giỗ | Mâm gia tiên chung cho cả rằm và giỗ, mâm chúng sinh ngoài trời vẫn riêng | Mâm chúng sinh không gộp vào mâm gia tiên |
| Hai ngày giỗ cách nhau vài hôm | Phần lớn vẫn cúng riêng từng ngày; một số nhà làm mâm lớn cho giỗ gần hơn, giỗ kia mâm nhỏ | Không nên tự ý gộp hai giỗ thành một ngày mà không hỏi người lớn |
| Ngày ông Công ông Táo trùng ngày giỗ | Cúng ông Táo trước, mâm giỗ sau; có nhà dùng chung một số món | Mâm ông Táo theo nếp nhà, có nhà cúng ở bếp |
Đoan ngọ cố định mùng 5 tháng 5 nên không bao giờ trùng mùng một hay rằm; Trung thu chính là rằm tháng Tám nên luôn đi cùng lễ rằm. Thanh minh và Đông chí là tiết khí, tính theo dương lịch, nên ngày âm lịch thay đổi từng năm.
Bày một mâm cho hai việc
Chọn lễ chính. Thường lễ chính là lễ có mâm lớn hơn: ngày giỗ lớn hơn ngày rằm, ngày Tết lớn hơn ngày giỗ. Mâm chính đi theo lễ đó, với số bát, số đũa và cách bày quen thuộc của nhà.
Thêm lễ vật riêng của lễ phụ. Rằm thêm đĩa quả, bình hoa; giỗ trùng Đoan ngọ thêm rượu nếp, bánh tro; giỗ trùng Trung thu thêm bánh trung thu, bưởi. Những thứ này đặt cạnh mâm chính, giúp người nhìn biết hôm nay là hai việc.
Một lần thắp hương, một lần khấn. Nhiều nhà khấn một lần, trong lời khấn nhắc cả hai việc. Bố cục và lời theo bản khấn của gia đình; người đứng lễ chỉ cần nêu rõ hôm nay là ngày gì, giỗ của ai.
Mâm thần linh và mâm gia tiên. Nếu nhà cúng thần linh vào ngày rằm, mùng một, thì phần cúng thần linh vẫn làm theo nếp, thường trước mâm gia tiên. Việc trùng ngày không thay đổi thứ tự này.
Chay hay mặn khi hai lễ khác nhau. Khi rằm chay trùng giỗ mặn, phần lớn nhà chọn mâm mặn cho giỗ, và đặt riêng một đĩa chay hoặc hoa quả cho rằm, nhất là nếu nhà có ban Phật.
Ngày giỗ trùng ngày Tết: trường hợp cần bàn nhiều nhất
Người mất vào những ngày Tết thì ngày giỗ rơi đúng vào lúc cả nhà đang đón năm mới. Một số gia đình giữ đúng ngày, làm mâm giỗ trong mâm cơm Tết, khấn thêm phần giỗ; họ coi đó là dịp đông đủ con cháu nhất. Một số gia đình khác dời giỗ sang ngày khác gần đó, sau khi hỏi ý người lớn trong họ, để ngày Tết giữ không khí vui và ngày giỗ được làm trọn vẹn.
Không có cách nào được coi là đúng hơn. Điều đáng lưu ý là tránh tự quyết trong năm đầu sau khi người thân mất, khi gia đình còn đang làm các lễ sau tang theo nếp của thầy, của chùa hay của họ tộc. Từ những năm sau, cả nhà bàn và chọn một cách rồi giữ đều.
Một chi tiết hay bị quên: nếu dời ngày giỗ, nên báo cho họ hàng và con cháu ở xa biết từ đầu năm, để không ai về nhầm ngày, và để lịch giỗ của gia đình được ghi lại rõ ràng cho thế hệ sau.
Lên lịch lễ cả năm để thấy trước ngày trùng
Cách đơn giản nhất để không bị động khi trùng ngày là nhìn trước cả năm. Nhiều gia đình làm việc này một lần vào dịp sau Tết:
- Liệt kê các ngày giỗ trong nhà theo âm lịch, hỏi lại bố mẹ cho chắc.
- Thêm các dịp nhà vẫn cúng: rằm, mùng một, các tết, các tiết mà nhà giữ.
- Đổi tất cả sang ngày dương của năm đó theo lịch âm Việt Nam, ghi vào lịch chung của gia đình.
- Đánh dấu những ngày trùng hoặc sát nhau, bàn trước với người lớn cách làm từng ngày.
- Phân công người lo từng dịp, nhất là những dịp trùng cần mâm lớn hơn.
- Đặt nhắc trước hai ba ngày để kịp mua lễ vật.
Việc tính ngày âm lịch chính xác cho từng năm có công cụ riêng; điều quan trọng là có danh sách gốc đúng, không nhầm ngày giỗ của người này sang người khác.
Ngày giỗ trùng việc vui trong nhà
Một kiểu trùng khác cũng hay gặp: ngày giỗ trùng hoặc sát ngày cưới, ngày đầy tháng, thôi nôi của một đứa trẻ trong nhà. Người lo việc băn khoăn có nên làm cỗ vui ngay sau ngày giỗ, có nên báo việc vui trong lời khấn. Mỗi vùng, mỗi nhà có quan niệm riêng, và nhiều gia đình đơn giản là làm cả hai việc, mỗi việc một buổi.
Theo nếp nhiều nhà, trong lời khấn ngày giỗ, người đứng lễ có thể báo với ông bà rằng trong nhà sắp có việc vui, như một cách để người đã khuất cùng biết. Lễ báo gia tiên trước ngày cưới, lễ cúng đầy tháng vẫn làm riêng theo nếp của từng lễ. Khi ngày trùng hẳn, nhiều nhà làm lễ giỗ vào buổi sáng, việc vui vào buổi trưa hay chiều, để không khí của từng việc được giữ.
Nếu chỉ còn một lựa chọn là dời một trong hai việc, thường việc vui dễ dời hơn ngày giỗ, nhưng đây vẫn là chuyện gia đình bàn với nhau. Không có lý do gì để coi sự trùng ngày là điềm xấu hay tốt; đó chỉ là chuyện lịch.
Gộp mà không bỏ phí
Gộp lễ một phần là để đỡ công, một phần để đỡ phí. Vài cách nhiều nhà dùng để một mâm cho hai việc vẫn vừa đủ ăn:
- Tính số người ngồi ăn trước, nấu theo số đó, không nấu gấp đôi chỉ vì có hai lễ.
- Lễ vật riêng của lễ phụ chọn thứ để được lâu: quả, bánh khô, rượu.
- Món ngọt (xôi, chè) dùng chung cho cả hai việc, không làm hai loại.
- Sau lễ chia bớt đồ cúng cho hàng xóm, họ hàng, người giúp việc.
- Đồ cúng ngày rằm như hoa quả có thể giữ lại trên bàn thờ vài ngày, mâm cơm thì hạ ngay.
Tinh thần chung của tập quán là dâng cái sạch, cái ngon, rồi con cháu cùng thụ lộc. Mâm vừa đủ ăn hết đúng với tinh thần đó hơn mâm to rồi đổ bỏ.
Một lưu ý nữa về thời gian: mâm gộp thường lớn hơn và cúng lâu hơn vì khấn nhiều việc, nên món mặn dễ bị để ngoài lâu. Bày món mặn sau cùng, ngay trước lúc thắp hương, và hạ lễ ngay khi hương tàn.
Khi người lớn trong nhà không muốn gộp
Có gia đình mà ông bà, bố mẹ muốn giữ riêng từng lễ, dù trùng ngày: sáng cúng rằm, trưa cúng giỗ, hoặc hai mâm riêng. Với người lớn, đó là cách bày tỏ rằng không việc nào bị coi nhẹ. Con cháu nên hiểu và giúp, thay vì cố thuyết phục gộp lễ.
Một cách dung hoà là giữ hai lần thắp hương, hai lần khấn, nhưng dùng chung phần lớn món ăn: mâm rằm buổi sáng chỉ hoa quả, chè, xôi; mâm giỗ buổi trưa là mâm cơm đầy đủ. Như vậy người lớn thấy đủ lễ, còn người nấu không phải làm hai mâm cỗ.
Cũng nên nhớ rằng với người lớn tuổi, đứng lễ là một việc có ý nghĩa riêng: được chuẩn bị, được khấn, được thấy con cháu quây quần. Hai buổi lễ trong một ngày có khi lại là niềm vui với họ, chứ không phải gánh nặng như người trẻ nghĩ.
Theo thời gian, khi người lo việc chính chuyển sang thế hệ sau, cách làm có thể thay đổi. Điều nên tránh là thay đổi đột ngột khi người lớn còn khoẻ và còn muốn tự mình đứng lễ.
Câu hỏi thường gặp
Ngày giỗ trùng ngày rằm thì cúng chay hay mặn?
Phần lớn gia đình cúng mặn theo ngày giỗ, thêm hoa quả hoặc một đĩa chay cho ngày rằm. Nhà nào cúng rằm chay nghiêm và có ban Phật thì đặt lễ chay riêng ở ban Phật, mâm giỗ mặn ở ban gia tiên.
Có nên gộp hai ngày giỗ gần nhau thành một ngày?
Phần lớn gia đình vẫn cúng riêng từng ngày giỗ. Một số nhà làm mâm lớn cho một ngày và mâm nhỏ cho ngày kia. Việc gộp hẳn hai giỗ thành một ngày nên hỏi người lớn trong nhà, trong họ trước.
Khi trùng ngày, khấn một lần có đủ không?
Nhiều gia đình khấn một lần, trong đó nêu rõ cả hai việc của ngày hôm đó. Bố cục bài khấn theo bản gia đình dùng. Nếu người đứng lễ muốn khấn hai lần thì cũng không có gì sai.
Ngày giỗ rơi vào mùng một Tết thì nên làm thế nào?
Có nhà cúng giỗ trong mâm cơm Tết, có nhà dời sang một ngày gần đó. Đây là trường hợp mỗi gia đình một cách, nên bàn với người lớn và họ hàng, chọn một cách rồi giữ đều các năm sau.
Rằm tháng Bảy trùng ngày giỗ có gộp mâm chúng sinh vào mâm giỗ không?
Theo tập quán phổ biến thì không. Mâm gia tiên có thể dùng chung cho rằm và giỗ, còn mâm chúng sinh vẫn bày riêng ngoài trời hoặc ở chỗ phù hợp, rồi thu dọn sau lễ.
Thanh minh có trùng ngày cố định nào trong âm lịch không?
Không. Thanh minh là tiết khí, tính theo vị trí Mặt Trời, thường rơi vào đầu tháng Tư dương lịch, nên ngày âm lịch thay đổi từng năm. Mỗi năm cần xem lịch để biết có trùng rằm, mùng một hay ngày giỗ không.