Đặt mâm cúng làm sẵn là cách nhiều gia đình bận rộn chọn cho rằm, ngày giỗ, ngày Tết; để mâm vừa đúng nếp vừa an toàn, bạn cần hỏi kỹ thành phần và giờ giao khi đặt, kiểm độ chín, độ tươi, cách đóng gói khi nhận, và tính trước thời gian mâm nằm ngoài tủ lạnh từ lúc nấu tới lúc ăn.
Mâm cúng làm sẵn không làm lễ kém đi. Trong nhiều gia đình, người lo việc là người con đi làm cả ngày, và đặt mâm giúp họ có thời gian đứng trước bàn thờ thay vì đứng trong bếp. Nhưng mâm cúng có đặc điểm riêng: nấu sớm, chở đi xa, bày ra rồi chờ hương tàn, sau đó cả nhà mới ăn. Mỗi khâu đó là một khoảng thời gian thức ăn nằm ở nhiệt độ thường. Bài này đi qua từng khâu, không nhắc tới cửa hàng hay giá cụ thể nào.
Mâm cúng làm sẵn khác bữa ăn gọi về ở đâu
Một bữa ăn gọi về thường được ăn ngay khi nhận. Mâm cúng thì khác: nhiều nơi nấu từ sáng sớm hoặc đêm hôm trước để kịp giao đúng giờ, rồi mâm được bày lên, thắp hương, chờ tàn một tuần hương, có khi khấn vái lâu hơn vì đông người. Từ lúc nấu tới lúc ăn có thể là vài tiếng.
Nguyên tắc an toàn thực phẩm được nhiều cơ quan y tế khuyến cáo là đồ ăn đã nấu chín không nên để ở nhiệt độ phòng quá khoảng hai tiếng, trời nóng thì càng ngắn. Mâm cúng ngày hè, đặt trong phòng không điều hoà, là trường hợp dễ vượt ngưỡng này nhất.
Mâm cúng còn có một khác biệt nữa: nó được nhìn trước khi được ăn. Nơi nấu thường chăm cho mâm đẹp — gà vàng óng, xôi đỏ tươi, giò cắt hoa — và có khi phải đánh đổi một chút độ chín hay độ tươi để giữ dáng món. Người đặt mâm cần biết điều này để hỏi, chứ không mặc định món đẹp là món ổn.
Hiểu điều này giúp bạn đặt câu hỏi đúng: không chỉ hỏi mâm có những món gì, mà hỏi nấu lúc nào, giao lúc nào, đóng gói ra sao, và nhà mình sẽ cúng lúc nào để rút ngắn khoảng chờ.
Những câu nên hỏi khi đặt mâm
Trước khi đặt, hỏi rõ những điều dưới đây. Một nơi làm cẩn thận thường trả lời được ngay, và sẵn lòng điều chỉnh theo nếp nhà bạn.
- Mâm gồm những món gì, mỗi món bao nhiêu, có thay được món theo nếp nhà mình không (ví dụ bỏ món cay, thêm món chay).
- Gà luộc là gà nguyên con hay nửa con, luộc chín kỹ hay để "vừa tới" cho đẹp da; có thể yêu cầu luộc chín kỹ không.
- Món nào nấu trong ngày, món nào làm từ hôm trước (giò, chả, nem rán, xôi).
- Giao lúc mấy giờ, giao bằng xe gì, mâm có nắp đậy và khay giữ nhiệt hay không.
- Có giao kèm hoa, quả, hương, nến không, hay gia đình tự chuẩn bị.
- Nếu mâm tới trễ hoặc có món hỏng thì xử lý thế nào.
- Có ghi rõ thành phần cho người dị ứng (lạc, hải sản, trứng) không.
Ghi lại thoả thuận trong tin nhắn. Khi mâm tới, bạn có cái để đối chiếu thay vì dựa vào trí nhớ.
Kiểm từng món khi nhận mâm
Khi mâm tới, dành vài phút mở nắp kiểm trước khi bày. Bảng dưới gom những chỗ nên nhìn ở các món hay có trên mâm cúng.
| Món | Nên thấy | Nên lưu ý |
|---|---|---|
| Gà luộc | Thịt chín, nước ở khớp đùi trong, không còn đỏ hồng ở xương | Da vàng óng nhưng khớp đùi còn đỏ: chín chưa tới, nên luộc hoặc hấp lại kỹ trước khi ăn |
| Xôi | Hạt mềm đều, mùi thơm, còn ấm | Xôi chua, nhớt hoặc có mùi lạ là dấu hiệu đã để lâu |
| Giò, chả | Mặt cắt mịn, mùi thơm thịt, không nhớt | Mặt cắt nhớt, mùi chua, đổi màu thì không dùng |
| Nem rán, món chiên | Giòn, không ỉu dầu | Ỉu, có mùi dầu cũ; món chiên để lâu dễ ôi |
| Canh, món nước | Nóng, đậy kín, không tràn | Canh nguội lâu nên đun sôi lại trước khi ăn |
| Nộm, gỏi, món sống | Rau tươi, làm gần giờ giao | Món sống, món tái, hải sản tái là nhóm rủi ro nhất trên mâm cúng; nhiều nhà bỏ hẳn |
Bạn không cần là đầu bếp để kiểm; mắt, mũi và một con dao cắt thử là đủ. Món nào nghi ngờ, cứ bày cúng như bình thường nhưng không dùng để ăn, hoặc nấu lại cho chín kỹ.
Món sống, món tái và món dễ hỏng
Gà luộc "vừa tới". Nhiều nơi luộc gà vừa chín tới cho da căng, thịt mềm, có khi xương còn đỏ. Với mâm sẽ nằm ngoài vài tiếng rồi mới ăn, nhiều gia đình yêu cầu luộc chín kỹ, hoặc hấp lại trước khi chặt.
Nộm, gỏi trộn sẵn. Rau sống trộn nước mắm, giấm để lâu sẽ ra nước và dễ hỏng. Nếu muốn có trên mâm, đặt riêng phần rau và phần nước trộn, trộn sau lễ.
Hải sản. Tôm, mực, cua để ngoài lâu rất dễ hỏng. Nhiều nếp nhà vốn không đặt đồ tanh lên mâm gia tiên; nếu nhà bạn có, nên cúng xong cất tủ lạnh ngay.
Món trứng, món có sốt kem. Bánh có kem tươi, món sốt trứng nhạy với nhiệt độ. Mâm cúng ngày hè nên ưu tiên bánh khô, bánh nếp.
Xôi và chè. Bền hơn trong vài tiếng đầu nhưng vẫn chua nếu để từ sáng tới tối trong phòng nóng.
Đồ uống và nước chấm. Rượu, nước, trà ít khi có vấn đề, nhưng bát nước chấm pha sẵn, nước mắm tỏi ớt để ngoài lâu dễ lên men. Nhiều nhà pha nước chấm sau lễ, lúc dọn mâm ra ăn, thay vì bày sẵn lên mâm cúng.
Rút ngắn thời gian mâm nằm ngoài
Phần nhà bạn làm được để mâm làm sẵn an toàn hơn, theo đúng thứ tự trong ngày:
- Hẹn giờ giao sát giờ cúng, không nhận mâm từ sáng sớm rồi để tới chiều.
- Nếu buộc phải nhận sớm, cất các món mặn vào tủ lạnh, chỉ bày hoa, quả, xôi trước; món mặn hâm nóng rồi mới bày.
- Bày mâm, thắp hương và khấn ngay khi cả nhà có mặt, không để mâm chờ người.
- Chờ hương tàn trong khoảng một tuần hương theo nếp nhà; tránh để mâm qua nhiều tuần hương liên tiếp ngày nóng.
- Hạ lễ, hâm nóng canh và món mặn, rồi mới ăn.
- Thức ăn thừa cất tủ lạnh ngay sau bữa, dùng trong một hai ngày; món nghi ngờ thì bỏ.
Phần lớn sự cố đau bụng sau ngày giỗ không do một món cụ thể, mà do chuỗi chờ đợi dài từ lúc nấu tới lúc ăn. Rút ngắn chuỗi đó là việc của cả người nấu lẫn người cúng.
Ngày hè nóng và những ngày Tết đông đơn
Hai thời điểm khó nhất với mâm làm sẵn là những ngày hè nóng và những ngày cận Tết. Ngày hè, mâm chở trên xe máy giữa trưa, rồi bày trong căn phòng ba mươi mấy độ, là điều kiện thức ăn hỏng nhanh nhất. Nếu cúng ngày hè, nhiều nhà chọn cúng buổi sáng sớm hoặc chiều muộn, bật quạt hoặc điều hoà trong phòng cúng, và ăn ngay sau lễ.
Những ngày cận Tết, ông Công ông Táo, tất niên, chiều ba mươi, các nơi nấu nhận rất nhiều đơn cùng lúc. Món có thể phải làm từ rất sớm, giao trễ giờ hẹn. Đặt sớm, hỏi rõ nơi đó giới hạn bao nhiêu mâm mỗi ngày, và chuẩn bị phương án dự phòng — một đĩa xôi, một con gà tự luộc — nếu mâm không tới đúng giờ.
Mâm Tết còn có đặc điểm là cúng nhiều bữa liên tiếp, có nhà cúng cơm cả ba ngày Tết. Món đặt sẵn cho bữa sau nên cất tủ lạnh ngay khi nhận, đến bữa mới lấy ra hâm, không bày nguyên mâm từ chiều ba mươi tới sáng mùng hai.
Giữ nếp nhà khi đặt mâm
Một băn khoăn hay gặp: đặt mâm thì có "thiếu lòng" so với tự nấu không. Trong nhiều gia đình, người lớn từng tự nấu cả mâm và có thể thấy lạ ở lần đầu. Cách nhiều người con làm là vẫn tự nấu một món — món người mất thích, hoặc món riêng của nếp nhà — đặt cạnh các món đặt sẵn. Món đó giữ được dấu tay của gia đình trên mâm.
Cũng nên chọn mâm theo nếp nhà chứ không theo mâm mẫu. Có nhà ngày rằm cúng chay, có nhà ngày giỗ không có món cay, có nhà không đặt thịt chó, thịt vịt lên mâm gia tiên. Nói rõ với nơi nấu để mâm đến tay đã đúng ý nhà, khỏi phải gạt món ra lúc bày.
Về phần lễ, mâm làm sẵn chỉ thay phần nấu nướng; việc bày mâm, thắp hương, khấn theo bản của gia đình và mời cả nhà cùng ngồi ăn vẫn là của người trong nhà.
Không lãng phí khi đặt mâm
Mâm làm sẵn thường đi theo cỡ chuẩn, có khi nhiều hơn số người ăn thật. Đặt mâm to cho đẹp mắt rồi đổ bỏ một nửa sau lễ là điều nhiều người lớn tuổi không vui, và cũng đi ngược ý của việc cúng là nhớ ơn, quý trọng của ăn.
Trước khi đặt, đếm số người sẽ ngồi ăn, rồi chọn cỡ mâm theo đó. Nếu nơi nấu cho tách món, có thể bỏ bớt món nhà ít ăn. Phần dư sau lễ có thể chia cho hàng xóm, người giúp việc, bảo vệ toà nhà, theo nếp "chia lộc" quen thuộc.
Nếu trong nhà có trẻ nhỏ, người già hay phụ nữ mang thai, càng nên chọn mâm vừa đủ và ăn ngay sau lễ, vì đây là những người dễ bị ảnh hưởng nhất khi thức ăn để lâu. Phần thừa không chắc còn tươi thì mạnh dạn bỏ, đừng tiếc mà cất đi ăn tiếp nhiều ngày.
Một số gia đình chọn cách lai: đặt sẵn những món khó và tốn công như gà, xôi, giò, còn tự nấu canh và rau trong ngày. Mâm vừa gọn công, vừa tươi, vừa đúng khẩu vị nhà.
Câu hỏi thường gặp
Mâm cúng làm sẵn có được coi là đủ lễ không?
Với phần lớn gia đình hiện nay, có. Theo tập quán, lễ cúng coi trọng sự sạch sẽ, đầy đủ theo nếp nhà và lòng thành của người cúng; người nấu là ai không phải điều cốt lõi. Nếu người lớn trong nhà còn băn khoăn, có thể tự nấu thêm một món.
Gà luộc cúng có cần luộc chín kỹ không?
Nên chín kỹ, nhất là khi mâm đặt sẵn và sẽ chờ vài tiếng mới ăn. Gà chín tới cho da đẹp nhưng nếu khớp đùi còn đỏ thì cần luộc hoặc hấp lại trước khi chặt và ăn.
Nhận mâm từ sáng nhưng chiều mới cúng thì làm gì?
Cất các món mặn vào tủ lạnh, chỉ để hoa quả ngoài. Trước giờ cúng, hâm nóng các món nấu rồi mới bày. Lần sau hẹn giờ giao sát giờ cúng hơn.
Mâm cúng để bao lâu thì nên hạ?
Nhiều nhà hạ lễ khi hương tàn, khoảng một tuần hương. Ngày nóng không nên để mâm quá lâu; hạ xuống, hâm nóng rồi ăn. Thời gian cụ thể theo nếp nhà, nhưng an toàn thực phẩm vẫn là điều cần giữ.
Có nên đặt mâm cúng qua mạng từ nơi chưa từng mua?
Nên hỏi kỹ thành phần, giờ giao, cách đóng gói và cách xử lý khi có sự cố trước khi chuyển tiền. Lần đầu có thể đặt mâm nhỏ cho ngày rằm để thử trước khi đặt mâm lớn cho ngày giỗ, ngày Tết.
Người già trong nhà muốn tự nấu, con cháu muốn đặt sẵn thì sao?
Có thể chia: người lớn nấu một hai món quen tay, phần nặng công như gà, xôi, giò thì đặt sẵn. Cách này giữ được niềm vui của người lớn mà con cháu không quá mệt.