Khi bé sinh non còn nằm viện, sinh đôi sinh ba, hay đang ốm đúng ngày tròn tháng, tròn năm, nguyên tắc nhiều gia đình giữ là sức khoẻ của bé đi trước, lễ cúng đi sau. Lễ có thể lùi, làm gọn chỉ có người nhà, hoặc để ông bà làm thay ở nhà trong khi bố mẹ ở cạnh con. Theo tập quán, không có lễ nào buộc phải làm đúng ngày bằng mọi giá.
Những trường hợp này thường kèm nhiều lo lắng, và cũng là lúc gia đình dễ nghe những lời khuyên phải làm lễ thế này thế kia mới yên. Bài dưới đây gom các tình huống hay gặp, gợi ý cách giữ nếp cho phải mà không làm khó mẹ và bé, và nói rõ chỗ nào là việc của bác sĩ, chỗ nào là việc của gia đình.
Nguyên tắc chung: lễ vì con, nên con là trên hết
Lễ cúng mụ, đầy tháng, thôi nôi sinh ra để mừng đứa trẻ đã qua những chặng đầu đời. Khi chính đứa trẻ đang cần chăm sóc đặc biệt, làm lễ đúng ngày mà bắt bé chịu đông người, khói hương, đi lại là đi ngược ý của lễ. Hầu hết các cụ hiểu chuyện đều đồng ý rằng lễ có thể dời, còn sức khoẻ của cháu thì không chờ được.
Ba câu hỏi giúp gia đình quyết nhanh: bé hiện có khoẻ để gặp nhiều người không; mẹ có đủ sức tham gia không; bác sĩ có dặn gì về việc tiếp xúc, đi lại không. Nếu câu trả lời nào là "chưa", thì chọn một trong ba hướng: lùi lễ, làm lễ gọn chỉ có người trong nhà, hoặc để người khác làm lễ ở nơi khác.
Không có phương án nào trong ba hướng ấy là "thiếu lễ". Theo tập quán, việc dời lễ vì người trong nhà đau ốm, có việc lớn là chuyện bình thường, xảy ra với cả giỗ chạp lẫn cưới hỏi. Lễ của trẻ nhỏ càng nên linh hoạt, vì nhân vật chính là một em bé chưa thể tự lên tiếng.
Bé sinh non: tính ngày và làm lễ ra sao
Tính đầy tháng theo ngày sinh thật. Phần lớn gia đình vẫn tính đầy tháng, thôi nôi theo ngày bé chào đời, không theo ngày dự sinh. Đó là ngày bé thật sự có mặt trên đời, cũng là mốc ghi trong giấy tờ.
Tuổi hiệu chỉnh là chuyện của bác sĩ. Với trẻ sinh non, bác sĩ thường dùng tuổi hiệu chỉnh, tức tuổi tính từ ngày dự sinh, để theo dõi phát triển. Đây là công cụ y khoa, không liên quan tới ngày làm lễ; gia đình không cần đổi ngày cúng theo tuổi hiệu chỉnh.
Bé còn nằm viện đúng ngày tròn tháng. Ông bà hoặc người thân làm lễ gọn ở nhà, thắp hương báo gia tiên, dâng xôi chè cho các bà Mụ. Bố mẹ ở viện với con, không cần về. Khi bé về nhà khoẻ mạnh, nhiều nhà làm thêm một mâm nhỏ mừng bé xuất viện.
Bé đã về nhà nhưng còn yếu. Làm lễ thật gọn, không mời khách ngoài, bé không cần ra mắt trước mâm. Hỏi bác sĩ về việc tiếp xúc với người ngoài, đặc biệt trong mùa dịch bệnh đường hô hấp.
Bé sinh non về nhà: khách đến mừng thế nào cho an toàn
Trẻ sinh non thường dễ nhiễm bệnh hơn trẻ đủ tháng, và nhiều bác sĩ nhi dặn hạn chế người đến thăm trong những tháng đầu. Với lễ đầy tháng, điều này có nghĩa là danh sách khách nên rất ngắn, chỉ người sống cùng nhà và vài người thân thật gần. Họ hàng xa có thể gửi lời chúc, quà mừng, và hẹn tới thôi nôi.
Những người đến thăm cần rửa tay khi vào nhà, không bế bé nếu đang ho, sốt, sổ mũi, không hôn lên mặt, tay bé. Nhà có trẻ lớn hơn đi học về thì nên thay quần áo, rửa tay trước khi lại gần em. Những lời dặn này không phải kiêng cữ dân gian, mà là điều bác sĩ vẫn nhắc với gia đình có trẻ sinh non.
Để người thân không thấy bị từ chối, bố mẹ có thể chủ động nhắn trước: bé sinh non, bác sĩ dặn hạn chế khách, nhà xin phép làm lễ nhỏ, sẽ gửi ảnh và mời mọi người vào dịp thôi nôi. Phần lớn họ hàng hiểu và còn thấy yên tâm khi bố mẹ cẩn thận như vậy.
Sinh đôi, sinh ba: một mâm hay nhiều mâm
Gia đình có hai, ba bé cùng lúc thường băn khoăn chuyện số mâm và số phần. Theo tập quán, mỗi nhà xử lý một kiểu; bảng gom các cách hay gặp:
| Cách làm | Mâm và phần cho các bà Mụ | Lời khấn | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Chung một mâm | Mười hai phần như thường, có nhà làm to hơn | Xưng tên, ngày sinh của tất cả các bé | Phần lớn gia đình, nhà nhỏ |
| Một mâm, nhân đôi phần | Hai mươi bốn phần nhỏ cho hai bé | Như trên | Nhà muốn mỗi bé có phần riêng |
| Hai mâm đặt cạnh nhau | Mỗi mâm mười hai phần | Khấn một lần cho cả hai | Nhà rộng, giữ nếp kỹ |
| Sinh đôi trai gái, theo tục gà trống mái | Bày hai con gà hoặc một con cho cả lễ | Như trên | Nhà có giữ tục chọn gà theo giới |
Không có cách nào là bắt buộc. Điều nhiều gia đình lưu ý là lời khấn nhắc đủ tên các bé, và trong ảnh chụp ngày lễ, bé nào cũng có mặt. Với tục bốc đồ khi thôi nôi, nên cho từng bé bốc lần lượt trên cùng một mâm đồ, không so bé nào bốc món "tốt" hơn.
Trẻ sinh đôi, sinh ba nhiều khi cũng là trẻ sinh non, nên những lưu ý về khách và sức khoẻ ở phần trên vẫn áp dụng.
Bé ốm đúng ngày tròn tháng, tròn năm
Bé ốm vào đúng ngày lễ là chuyện rất thường, nhất là quanh tuổi thôi nôi khi bé hay sốt mọc răng, cảm lạnh. Cách làm theo thứ tự:
- Đưa bé đi khám hoặc gọi bác sĩ theo dõi bé; làm theo hướng dẫn điều trị.
- Báo ngay cho người thân, khách đã mời rằng lễ sẽ làm gọn hoặc dời ngày.
- Nếu bé chỉ hơi mệt, bác sĩ nói không sao, có thể làm lễ gọn chỉ người nhà, bé ở trong phòng.
- Nếu bé ốm nặng hơn hoặc đang nằm viện, ông bà làm lễ báo gia tiên ở nhà, phần mâm cho các bà Mụ để tới khi bé khoẻ.
- Đặt lại ngày mới khi bé đã khoẻ hẳn; tục lệ ở nhiều nơi chấp nhận dời vài ngày đến vài tuần.
- Huỷ hoặc đổi đặt mâm, đặt tiệc càng sớm càng tốt để đỡ lãng phí.
Đừng vì lễ đã mời khách mà bế bé đang sốt ra chỗ đông người. Người thân sẽ quên một ngày lễ bị dời, nhưng một lần bé ốm nặng hơn vì đông người thì cả nhà nhớ lâu.
Lễ tạ khi bé xuất viện sau đợt điều trị dài
Với bé sinh non hay bé phải điều trị dài ngày, ngày về nhà nhiều khi còn ý nghĩa hơn cả ngày đầy tháng. Một số gia đình làm mâm nhỏ mừng bé về: xôi, chè, hoa quả, thắp hương báo gia tiên, cảm ơn các bà Mụ theo cách nói dân gian. Có nhà gộp luôn lễ này với lễ đầy tháng đã lỡ.
Bên cạnh mâm lễ, nhiều bố mẹ muốn cảm ơn những người đã chăm bé trong viện. Một lời cảm ơn chân thành, một tấm thiệp viết tay thường được trân trọng hơn mọi thứ khác. Mỗi bệnh viện có quy định riêng về quà tặng; nếu chưa rõ, chỉ cần lời cảm ơn là đủ.
Lễ tạ không cần to. Ý của nó là đánh dấu một chặng khó đã qua, để cả nhà cùng thở phào và bắt đầu nếp sống bình thường với bé. Những lần tái khám sau đó vẫn là việc chính, lễ chỉ là phần tình cảm đi kèm.
Khi mẹ chưa khoẻ sau sinh
Không chỉ bé, người mẹ cũng có thể chưa sẵn sàng cho ngày lễ: vết mổ còn đau, mất máu nhiều khi sinh, phải điều trị thêm, hoặc đơn giản là kiệt sức sau nhiều đêm thức trông con trong viện. Lễ đầy tháng ngày xưa vốn là lúc người mẹ ra khỏi tháng ở cữ; nếu mẹ chưa hồi phục, việc kéo mẹ ra tiếp khách, đứng lễ là trái với ý ấy.
Gia đình có thể làm lễ mà mẹ chỉ cần ngồi trong phòng nghỉ, hoặc đợi mẹ khoẻ hơn rồi mới mời họ hàng. Người lớn trong nhà nên đỡ toàn bộ phần chuẩn bị, để mẹ chỉ lo cho con bú và ngủ đủ. Một vài lời hỏi han nhẹ nhàng thường giúp mẹ nhiều hơn một mâm lễ thật đầy.
Nếu người mẹ buồn bã, lo âu, mất ngủ kéo dài, không thấy vui khi ở bên con, gia đình nên khuyến khích mẹ đi gặp bác sĩ. Đó có thể là dấu hiệu của rối loạn cảm xúc sau sinh, một tình trạng có thể điều trị và cần được quan tâm đúng cách. Lễ cúng không thay cho việc này, và lời "ráng lên cho qua ngày lễ" có khi làm mẹ thấy cô đơn hơn.
Lời khuyên nên nghe và lời doạ nên bỏ qua
"Bé sinh non là do thiếu lễ, phải cúng giải." Không có căn cứ. Sinh non có nhiều nguyên nhân y khoa, và bác sĩ sản khoa là người giải thích được. Gia đình không cần, và không nên, chi tiền cho những lễ "giải" như vậy.
"Sinh đôi phải làm hai lễ riêng, không thì một bé yếu." Đây là lời đồn. Theo tập quán phổ biến, sinh đôi làm chung một lễ là chuyện bình thường. Sức khoẻ của từng bé phụ thuộc chăm sóc, dinh dưỡng và theo dõi y tế.
"Lùi lễ là xui." Không có cơ sở. Dời lễ vì người trong nhà đau ốm là chuyện được chấp nhận ở hầu hết các nếp nhà. Lễ làm khi bé khoẻ, cả nhà vui, mới đúng ý mừng.
Lời khuyên nên nghe. Những lời dặn về vệ sinh, hạn chế khách, giữ bé xa khói, theo đúng lịch tái khám và tiêm chủng. Đây là những điều vừa hợp với ý của lễ, vừa trùng với hướng dẫn của bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Bé sinh non thì tính ngày đầy tháng theo ngày sinh hay ngày dự sinh?
Phần lớn gia đình tính theo ngày sinh thật của bé. Tuổi hiệu chỉnh tính từ ngày dự sinh là công cụ bác sĩ dùng để theo dõi phát triển, không liên quan tới ngày làm lễ.
Bé còn nằm viện thì có cần làm lễ đầy tháng không?
Không bắt buộc. Ông bà có thể làm lễ gọn ở nhà, bố mẹ ở viện với con. Nhiều gia đình đợi bé về nhà khoẻ mạnh rồi mới làm mâm mừng, gộp với lễ đầy tháng đã lỡ.
Sinh đôi có phải làm hai mâm không?
Không bắt buộc. Phần lớn gia đình làm chung một mâm, khấn tên cả hai bé. Có nhà nhân đôi số phần cho các bà Mụ hoặc bày hai mâm cạnh nhau, tuỳ nếp nhà và chỗ rộng hẹp.
Lùi lễ đầy tháng bao lâu thì được?
Không có giới hạn chung. Nhiều nhà dời vài ngày đến vài tuần cho tới khi bé khoẻ. Nếu đã gần tới tuổi ba tháng, có nhà làm luôn một lễ mừng gọn thay cho đầy tháng.
Có nên mời thầy làm lễ riêng cho bé sinh non không?
Không cần. Lễ cho trẻ nhỏ gia đình tự làm được. Việc quan trọng với bé sinh non là theo dõi y tế đều đặn. Nên cảnh giác với lời khuyên phải làm lễ giải, lễ cầu tốn kém.
Thôi nôi của bé sinh đôi có bốc đồ chung được không?
Được. Bày một mâm đồ, cho từng bé bốc lần lượt, hoặc để hai bé cùng ngồi với lấy. Đồ phải đủ to, sạch, và mỗi bé có một người lớn ngồi sát phía sau.