Cúng mụ là lễ cúng của gia đình dâng Mười hai bà Mụ, những vị mà theo quan niệm dân gian đã nặn hình hài và dạy đứa trẻ từng việc nhỏ như bú, cười, lẫy, bò, đi. Lễ thường làm vào các mốc đầu đời của bé: đầy cữ, đầy tháng và thôi nôi (tròn một năm). Ở nhiều nơi, mâm cúng mụ có mười hai phần nhỏ cho các bà Mụ và một phần lớn hơn dâng Đức Ông.
Đây là tục của gia đình, không phải nghi lễ của một tôn giáo nào, nên mỗi vùng, mỗi nhà làm một khác. Bài này giải thích tục thờ bà Mụ ở mức văn hoá, liệt kê các dịp cúng thường gặp, chỉ ra vài chỗ hay hiểu nhầm, và gợi ý cách giữ nếp mà không làm mẹ và bé mệt. Danh sách lễ vật chi tiết và cách bày mâm nằm ở các bài riêng trong cùng chuyên mục.
Mười hai bà Mụ và Đức Ông trong quan niệm dân gian
Trong cách kể của người Việt, Mười hai bà Mụ (có nơi gọi Mười hai Tiên nương) là các vị nữ thần lo việc sinh nở. Mỗi bà giữ một việc: bà nặn hình hài, bà dạy bú, bà dạy cười, bà dạy lẫy, dạy bò, dạy đứng, dạy đi, dạy nói… Danh sách việc của từng bà và tên gọi của các bà không thống nhất giữa các sách và các vùng; người lớn trong nhà kể theo cách mình được nghe, và không có bản nào được coi là duy nhất đúng.
Hình ảnh quen thuộc nhất gắn với tục này là đứa trẻ sơ sinh nằm ngủ tự nhiên mỉm cười, nhíu mày hay mếu máo. Ông bà thường bảo "bà Mụ đang dạy cháu". Đó là cách người xưa giải thích những cử động mà ngày nay y học gọi là phản xạ và giấc ngủ động của trẻ sơ sinh. Câu nói ấy giữ lại được vì nó dịu dàng, khiến người mẹ mệt mỏi nhìn con với con mắt vui hơn.
Bên cạnh các bà Mụ, nhiều bản sắm lễ có thêm một phần dâng Đức Ông. Cách hiểu về vị này mỗi nơi một khác: có nơi coi là vị đứng đầu trông coi các bà Mụ, có nơi gắn với thần linh trong nhà. Vì vậy trên mâm cúng mụ phổ biến, bạn sẽ thấy mười hai phần nhỏ giống nhau và một phần lớn đặt riêng. Một số nhà nghiên cứu văn hoá dân gian cho rằng tục thờ bà Mụ có giao thoa với tín ngưỡng sinh sản của người Hoa, sau đó được người Việt địa phương hoá theo nếp riêng; điểm này còn nhiều cách lý giải.
Cúng mụ vào những dịp nào
Không phải nhà nào cũng làm đủ các lễ dưới đây. Bảng gom các dịp thường gặp để bạn biết người lớn trong nhà đang nói tới lễ nào khi nhắc "cúng mụ cho cháu".
| Dịp | Thời điểm thường gặp | Quy mô thường thấy | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Cúng mụ ba ngày hoặc đầy cữ | Sau sinh ba ngày; hoặc bé trai bảy ngày, bé gái chín ngày tuỳ vùng | Rất nhỏ, chỉ người trong nhà | Mẹ còn yếu, nhiều nhà gộp vào lễ đầy tháng |
| Đầy tháng | Tròn một tháng tuổi tính theo âm lịch | Vừa, có thể mời họ hàng gần | Lễ được làm phổ biến nhất |
| Thôi nôi (đầy năm) | Tròn một năm tuổi theo âm lịch | Vừa hoặc lớn, thường kèm tục bốc đồ | Đánh dấu bé thôi nằm nôi |
| Cúng mụ hằng năm | Ngày sinh âm lịch, có nhà làm tới khi con mười hai tuổi | Rất gọn, đôi khi chỉ chè xôi | Nếp riêng của một số gia đình, không phổ biến khắp nơi |
| Lễ tạ khi con khoẻ lại | Sau một đợt ốm đã khỏi | Gọn | Là lễ tạ ơn, không thay việc đi khám |
Cách tính "tròn tháng", "tròn năm" theo âm lịch hay dương lịch cũng có nhà khác nhau. Một số vùng còn tiến hoặc lùi vài ngày tuỳ bé trai hay bé gái. Khi chưa rõ, hỏi ông bà hai bên là cách nhanh nhất, vì đây là nếp nhà chứ không có quy định chung.
Vì sao tục cúng mụ còn bền đến hôm nay
Nó đánh dấu những mốc thật của đứa trẻ. Ba ngày đầu, một tháng đầu và năm đầu là những chặng mà ngày xưa trẻ sơ sinh dễ gặp rủi ro nhất. Qua được mỗi chặng là một niềm vui đáng làm lễ. Ngày nay y tế tốt hơn nhiều, nhưng cảm giác nhẹ nhõm khi con tròn tháng, tròn năm thì vẫn vậy.
Nó là dịp để gia đình hai bên gặp nhau quanh đứa trẻ. Lễ đầy tháng thường là lần đầu ông bà nội ngoại, cô dì chú bác cùng ngồi lại với cháu mới. Mâm cúng là cái cớ dễ nói nhất để mời mọi người về, thay vì một bữa tiệc không có lý do.
Nó trả công cho người mẹ. Ở nhiều nhà, lễ đầy tháng cũng là lúc người mẹ ra khỏi tháng ở cữ, được mọi người hỏi han và ghi nhận. Ý nghĩa này ít được nói ra nhưng rất rõ khi bạn nhìn cách cả nhà quây quanh hai mẹ con trong ngày ấy.
Nó là ngôn ngữ chung của nhiều thế hệ. Bố mẹ trẻ có thể không tin rằng bà Mụ dạy con cười, nhưng vẫn làm lễ để ông bà vui, và để con lớn lên có những tấm ảnh, những câu chuyện về ngày đầy tháng của mình. Tục giữ được không phải vì ai cũng tin như nhau, mà vì nó mang nhiều nghĩa cùng lúc.
Những điều hay hiểu nhầm về cúng mụ
"Không cúng mụ thì bé quấy, khó nuôi." Đây là câu doạ truyền miệng, không có căn cứ. Trẻ quấy khóc có rất nhiều nguyên nhân như đói, nóng, đau bụng, mọc răng hay ốm. Bé quấy nhiều hoặc có dấu hiệu bất thường thì đưa đi khám. Cúng hay không là chuyện nếp nhà, không phải cách chữa bệnh.
"Mâm phải đủ đúng mười hai món, sai một món là không được." Con số mười hai là theo tập quán phổ biến, ứng với Mười hai bà Mụ. Mỗi vùng lại có dị bản về món nào, bao nhiêu phần. Không có bản "chuẩn" nào được quy định; nhà làm gọn với vài đĩa xôi chè vẫn là lễ cúng mụ.
"Cúng mụ là việc của thầy cúng." Phần lớn gia đình tự làm, người đứng lễ thường là ông bà hoặc bố mẹ bé. Lời khấn đọc theo bản của gia đình hay bản phổ biến trong sách văn khấn cổ truyền. Bạn không cần thuê ai, và cũng nên cảnh giác với lời khuyên phải làm lễ lớn, tốn kém.
"Đồ bé bốc trong lễ thôi nôi báo trước nghề nghiệp sau này." Bốc đồ là cuộc vui của gia đình. Bé một tuổi thường với lấy thứ có màu sáng, gần tay hoặc phát ra tiếng. Đừng vì thế mà gán cho con một tương lai hay một tính cách nào.
Cúng mụ ở các vùng và trong gia đình khác tín ngưỡng
Ở miền Bắc, nhiều nhà gọi chung là "lễ đầy tháng" và "lễ đầy năm", mâm thường có xôi, gà luộc, chè và hoa quả, phần cho các bà Mụ có khi là những đĩa nhỏ xếp thành hàng. Ở miền Nam, cách gọi "cúng mụ" dùng phổ biến hơn, mâm hay có xôi, chè, gà hoặc heo quay, cùng mười hai đôi hài, mười hai bộ áo giấy nhỏ. Miền Trung có nơi làm giản dị, có nơi giữ nếp khá kỹ; đó là khác biệt giữa các nhà nhiều hơn là giữa các tỉnh.
Khi hai bên nội ngoại khác vùng, chuyện "làm theo nếp nhà ai" hay được hỏi. Cách nhiều gia đình chọn là theo nếp nhà nơi bé đang sống và làm lễ, phần nào bên kia quen thì thêm vào cho đủ ý. Không bên nào sai, chỉ là mỗi nhà quen một kiểu.
Nếu gia đình theo Công giáo, Tin Lành hoặc một tôn giáo khác, nhiều nhà không làm lễ cúng mụ mà thay bằng nghi thức của đạo mình hoặc một bữa cơm mừng bé. Trường hợp một bên có đạo, một bên giữ tục thờ cúng, cách làm êm nhất là để bên giữ tục làm lễ ở nhà mình, bên kia dự như người thân. Tôn trọng niềm tin của nhau quan trọng hơn mâm cúng đủ món.
Giữ tục cúng mụ cho vừa sức
Lễ cho trẻ nhỏ khác các lễ khác ở chỗ nhân vật chính là một em bé và một người mẹ vừa sinh. Vài điều nhiều gia đình đã rút ra:
- Ưu tiên sức khoẻ của mẹ và bé. Mẹ còn mệt thì gộp lễ đầy cữ vào đầy tháng, hoặc để ông bà đứng lễ thay.
- Mâm nhỏ cũng là lễ. Một đĩa xôi, một bát chè, ít hoa quả, trầu cau và nén hương là đủ để giữ nếp; phần mười hai đĩa có thể làm cỡ nhỏ.
- Hương khói xa bé. Thắp ít hương, đặt bàn lễ ở chỗ thoáng, bế bé đứng xa và chỉ lại gần trong chốc lát lúc khấn.
- Khách vừa phải. Trẻ dưới ba tháng dễ lây bệnh từ người lạ; mời họ hàng gần, nhắc khách đang ho sốt hẹn dịp khác.
- Đồ cúng không để lâu. Xôi chè, gà luộc để ngoài trời nóng vài giờ là dễ hỏng; cúng xong thì cất tủ lạnh hoặc chia ngay.
- Hỏi người lớn trước một tuần. Ông bà thường có danh sách quen tay, biết giờ nhà hay cúng và ai đứng lễ.
Giữ được những điều này thì lễ cúng mụ thành một buổi sáng ấm áp của cả nhà, không phải một ngày mệt nhoài cho người mẹ.
Cúng mụ khác lễ báo gia tiên ở chỗ nào
Trong ngày đầy tháng hay thôi nôi, nhiều nhà làm hai việc liền nhau mà người trẻ dễ gộp làm một. Phần thứ nhất là cúng mụ: mâm bày ở bàn riêng, thường đặt giữa nhà hoặc gần cửa, dâng các bà Mụ và Đức Ông, có mười hai phần nhỏ, có hài và áo giấy ở những nhà giữ nếp đó. Phần thứ hai là báo gia tiên: thắp hương trên bàn thờ tổ tiên, báo rằng cháu đã tròn tháng hay tròn năm, có nhà xin đặt tên chính thức cho cháu trong dịp này.
Hai phần có thể dùng chung đồ: xôi, gà, hoa quả cúng mụ xong được đặt lên bàn thờ gia tiên, hoặc ngược lại tuỳ nhà. Thứ tự làm trước làm sau cũng không thống nhất. Điều đáng giữ là ý của từng phần: cúng mụ là cảm ơn những vị lo việc sinh nở theo quan niệm dân gian, còn báo gia tiên là giới thiệu đứa trẻ với dòng họ. Hiểu như vậy, nhà ít điều kiện có thể làm phần nào gọn phần ấy mà vẫn đủ ý.
Câu hỏi thường gặp
Cúng mụ và cúng đầy tháng có phải là một không?
Gần như là một. Cúng mụ là tên gọi chung cho các lễ dâng bà Mụ, còn đầy tháng là một dịp cụ thể trong đó. Lễ đầy tháng của nhiều nhà gồm cả phần cúng bà Mụ và phần báo gia tiên, nên người ta dùng lẫn hai tên.
Có bắt buộc phải cúng đủ ba lễ đầy cữ, đầy tháng, thôi nôi không?
Không có gì bắt buộc. Nhiều gia đình chỉ làm đầy tháng và thôi nôi, có nhà chỉ làm một lễ. Bạn làm theo nếp nhà và sức của mẹ, không cần lo vì bỏ lễ đầy cữ khi mẹ còn yếu.
Bố mẹ trẻ không tin lắm thì có nên làm không?
Nhiều bố mẹ trẻ vẫn làm vì đây là dịp gia đình gặp nhau và để ông bà vui. Bạn có thể giữ phần lễ gọn, coi như một nghi thức đẹp của gia đình, không cần tin hết mọi điều người ta kể về bà Mụ.
Nhà ở chung cư có cúng mụ được không?
Được. Bàn lễ đặt ở phòng khách hoặc gần cửa sổ, thắp ít hương, không hoá vàng trong căn hộ hay ban công kín. Nhiều nhà chung cư bỏ hẳn phần đốt đồ giấy, chỉ dâng lễ rồi thụ lộc.
Ai nên đứng ra khấn trong lễ cúng mụ?
Thường là bà nội, bà ngoại hoặc bố mẹ bé. Nếu mẹ còn mệt thì người lớn khác khấn thay, mẹ bế bé đứng cạnh một lúc là đủ. Lời khấn theo bản của gia đình hoặc sách văn khấn cổ truyền mà nhà vẫn dùng.
Bé đang ốm đúng ngày đầy tháng thì làm sao?
Lo cho bé trước: đưa đi khám và làm theo hướng dẫn của bác sĩ. Lễ có thể lùi vài hôm hoặc làm thật gọn không mời khách. Không nên vì ngày lễ mà bế bé đang ốm ra chỗ đông người và khói hương.