Cúng tuần, hay cúng thất, là lễ gia đình làm mỗi bảy ngày sau khi người thân mất, từ tuần thứ nhất đến tuần thứ bảy; tuần thứ bảy chính là lễ 49 ngày, còn gọi là chung thất. Các tuần giữa thường là mâm cơm hoặc mâm chay vừa phải, có nhà mời nhà chùa tụng kinh, có nhà chỉ thắp hương trong nhà.
Bài này giải thích tục cúng tuần từ đâu ra ở mức văn hoá, xếp bảy tuần theo thứ tự, nói mâm cúng mỗi tuần thường có gì, tuần nào nhiều gia đình làm lớn hơn, và cách sắp lịch tuần khi con cháu đi làm, ở xa. Lễ 49 ngày có bài riêng. Phần giáo lý, nếu muốn hiểu sâu, gia đình nên hỏi chư tăng ở ngôi chùa mình vẫn đến.
Tục cúng tuần từ đâu ra
Tục cúng mỗi bảy ngày trong bốn mươi chín ngày đầu gắn với quan niệm của Phật giáo Bắc tông về khoảng thời gian trung gian sau khi mất, trước khi tái sinh. Trong khoảng ấy, theo cách hiểu phổ biến, cứ mỗi bảy ngày là một mốc, và người thân làm việc lành, tụng kinh, cúng dường để hồi hướng cho người đã khuất. Cách giảng giải chi tiết thuộc về nhà tu hành; bài này chỉ nói phần tập quán của gia đình.
Khi đi vào đời sống người Việt, tục này hoà với tập quán cúng cơm và cúng giỗ của dân gian. Nhiều gia đình không theo đạo Phật vẫn giữ các tuần như một nếp nhà, coi đó là những dịp con cháu tụ lại thắp hương. Vì vậy mà mỗi nhà làm khác nhau: có nhà mời chùa tụng đủ bảy tuần, có nhà chỉ cúng cơm, có nhà gộp các tuần giữa.
Tên gọi các tuần theo thứ tự là nhất thất (tuần đầu), nhị thất, tam thất, tứ thất, ngũ thất, lục thất và thất thất. Thất thất là tuần thứ bảy, cũng là ngày thứ 49, nên được gọi riêng là chung thất, nghĩa là kết thúc các tuần.
Gia đình theo đạo Công giáo, Tin Lành hoặc các tôn giáo khác có cách tưởng nhớ riêng, không làm tuần theo nghĩa này. Trong gia đình có nhiều tôn giáo, người theo đạo khác vẫn có thể có mặt, thắp nến hoặc cầu nguyện theo cách của mình.
Bảy tuần và cách nhiều nhà làm
Bảng dưới là cách làm hay gặp ở nhiều gia đình người Kinh; mức độ từng tuần khác nhau theo nếp nhà và theo điều kiện, không phải quy định.
| Tuần | Tên gọi | Cách nhiều nhà làm | Mâm cúng thường thấy |
|---|---|---|---|
| Tuần 1 | Nhất thất, tuần đầu | Họ hàng còn ở lại sau tang, nhiều nhà làm tươm tất, có nhà mời chùa tụng kinh | Mâm cơm đầy đủ hoặc mâm chay |
| Tuần 2 | Nhị thất | Lễ trong nhà, con cháu gần về | Mâm cơm vừa phải |
| Tuần 3 | Tam thất | Lễ trong nhà | Mâm cơm vừa phải |
| Tuần 4 | Tứ thất | Lễ trong nhà; có nhà ở miền Trung làm to hơn các tuần giữa | Mâm cơm hoặc mâm chay |
| Tuần 5 | Ngũ thất | Lễ trong nhà | Mâm cơm vừa phải |
| Tuần 6 | Lục thất | Lễ trong nhà, bắt đầu chuẩn bị cho 49 ngày | Mâm cơm vừa phải |
| Tuần 7 | Thất thất, chung thất | Lễ 49 ngày, nhiều nhà làm lớn, mời họ hàng, nhà chùa | Mâm cỗ, nhiều nhà chọn cỗ chay |
Ngày các tuần tính theo âm lịch, cách nhau bảy ngày, nhưng điểm bắt đầu đếm có khác nhau giữa các nơi. Nên để người lo việc tang hoặc nhà chùa xác định ngày tuần đầu, các tuần sau cứ cộng thêm bảy ngày.
Mâm cúng tuần thường gồm những gì
Mâm cúng các tuần giữa không cần lớn. Một mâm tươm tất như bữa cơm có khách là vừa. Các thành phần thường gặp:
- Cơm hoặc xôi; nhiều nhà đặt bát cơm của người mất riêng ra, có đôi đũa.
- Hai đến bốn món mặn hoặc chay: món luộc, món xào, món kho, một bát canh.
- Một đĩa rau, đĩa dưa hoặc món ăn kèm quen thuộc của nhà.
- Đĩa hoa quả, bình hoa tươi, thường là hoa trắng hoặc vàng nhạt trong thời gian tang.
- Chén nước, chén trà, chén rượu nhỏ.
- Hương, nến hoặc đèn.
- Món người mất thích lúc sinh thời, nhiều nhà đặt ở tuần đầu và tuần cuối.
Nhiều nhà giữ cả các tuần là mâm chay, nhất là khi có mời nhà chùa tụng kinh. Cũng có nhà cúng chay ở tuần đầu và tuần cuối, các tuần giữa cúng mặn như cơm nhà. Cả hai cách đều thường gặp.
Một mẹo nhỏ của nhiều gia đình đông con: mỗi tuần một người con lo mâm, nấu theo cách của nhà mình. Bảy tuần thành bảy mâm khác nhau, ai cũng có phần lo cho cha mẹ, và không ai bị dồn việc.
Ở nhà hay nhờ chùa tụng kinh mỗi tuần
Tự cúng ở nhà. Cách phổ biến nhất. Người đứng lễ thắp hương, khấn theo bản của gia đình, cả nhà lần lượt thắp hương rồi ngồi ăn. Không cần mời ai.
Mời chư tăng hoặc ban hộ niệm về nhà. Một số gia đình, nhất là ở Huế và các tỉnh miền Trung, mời chư tăng hoặc ban hộ niệm của chùa về tụng kinh ở nhà mỗi tuần. Gia đình nên hỏi trước giờ đến, mâm cúng chay cần chuẩn bị gì, chỗ ngồi cho các vị.
Gửi tên người mất vào chùa. Nhiều chùa nhận ghi tên người mới mất vào danh sách cầu siêu trong 49 ngày, tụng chung vào các buổi định kỳ. Gia đình đến chùa vào ngày tuần nếu muốn, không bắt buộc.
Kết hợp. Có nhà gửi tên vào chùa, đến các tuần thì vừa đi chùa thắp hương, vừa về nhà cúng mâm cơm. Cách này hợp với gia đình ở gần chùa.
Công đức. Công đức cho chùa tuỳ tâm và tuỳ sức. Không ai nên để mình bị thúc ép làm thêm lễ hay đóng thêm vì lo lắng cho người mất.
Hỏi trước, đừng đoán. Mỗi chùa có lịch tụng, quy định về lễ vật và giờ giấc riêng. Một cuộc gặp ngắn với vị trụ trì hoặc người lo việc của chùa ngay sau đám tang giúp gia đình biết rõ bảy tuần sẽ diễn ra thế nào, khỏi phải hỏi lại từng tuần. Ghi lại những gì được dặn, gửi cho anh chị em cùng đọc.
Sắp lịch bảy tuần khi con cháu đi làm, ở xa
Bảy tuần kéo dài gần hai tháng, khó để ai cũng có mặt đủ. Vài bước dưới đây giúp gia đình chia việc rõ ràng.
- Ngay sau đám tang, ghi đủ bảy ngày tuần theo âm lịch và dương lịch, gửi cho cả nhà.
- Đánh dấu các tuần mà gia đình định làm lớn hơn, thường là tuần đầu và tuần thứ bảy, để người ở xa xin nghỉ trước.
- Các tuần giữa, giao cho người ở gần nhất đứng lễ; người khác gửi lời hoặc thắp hương nơi mình ở.
- Ngày tuần rơi vào ngày làm việc, có nhà cúng vào buổi tối hôm đó, có nhà cúng sáng sớm trước giờ đi làm.
- Chuẩn bị trước đồ khô như hương, nến, chén đĩa cho cả bảy tuần, chỉ mua đồ tươi vào hôm trước.
- Ghi chú ai đã lo tuần nào, để các tuần sau chia đều, không dồn lên một người.
Với những gia đình mà người con duy nhất ở nước ngoài, nhiều nhà nhờ anh em họ đứng lễ các tuần giữa, người con về dự 49 ngày hoặc thắp hương từ xa vào giờ lễ ở nhà.
Khi ngày tuần trùng với rằm, mùng một hay ngày lễ khác
Các tuần rơi đúng ngày rằm, mùng một, hay các tết trong năm là chuyện hay gặp. Phần lớn gia đình làm cả hai: bàn thờ gia tiên và bàn thờ thần linh cúng như thường lệ của ngày rằm, bàn thờ người mới mất có mâm cúng tuần. Hai mâm có thể nấu chung một lần, chia ra đặt ở hai nơi.
Khi ngày tuần trùng với Tết Nguyên Đán hoặc ngày giỗ của một người khác trong nhà, nhiều nhà làm lễ tuần sớm hơn một ngày hoặc gộp vào một mâm lớn, khấn rõ từng việc. Cách xử lý thường được người lớn trong họ quyết định.
Nếu gia đình đang có việc khác không dời được như con thi, người nhà nằm viện, tuần lễ có thể làm gọn: thắp hương, chén nước, đĩa quả, báo rằng hôm nay nhà có việc. Các nếp gia lễ đều đặt người sống lên trước, và không có lời dạy nào coi việc làm gọn trong hoàn cảnh khó là sai.
Ngoài ra, trong bảy tuần đầu, nhiều gia đình tạm dừng các việc vui như liên hoan, đi chơi xa, sửa sang nhà cửa. Đây là tập quán tự nguyện, mức độ giữ khác nhau tuỳ nhà.
Người trong nhà làm gì trong một lễ tuần
Một lễ tuần ở nhà thường diễn ra trong khoảng một tiếng. Người đứng lễ, thường là con trưởng hoặc người được cả nhà cử, thắp hương trước, khấn theo bản gia đình dùng. Sau đó lần lượt vợ hoặc chồng của người mất, các con, các cháu thắp hương theo thứ bậc. Trẻ nhỏ đứng cạnh bố mẹ, người lớn cầm hương giúp.
Trong thời gian chờ hương cháy, nhiều nhà ngồi quanh bàn thờ kể chuyện về người đã khuất: món bà hay nấu, câu ông hay nói, những chuyến đi cũ. Những câu chuyện như vậy không có trong sách lễ nào, nhưng là phần nhiều người nhớ nhất về các tuần sau tang. Với trẻ nhỏ, đây là lúc các con hiểu ông bà mình là ai.
Hương cháy khoảng hai phần ba thì hạ lễ. Mâm cúng mang xuống thành bữa cơm chung. Nếu có vàng mã, nhiều nhà hoá ở sân hoặc chỗ thoáng; nhà ở căn hộ thường bỏ phần này hoặc gửi hoá ở nơi được phép. Cuối buổi, người đứng lễ nhắc lại ngày tuần kế tiếp và ai sẽ lo.
Khăn tang, áo tang trong các tuần thường không cần mặc đủ như ngày đưa tang. Nhiều nhà chỉ chít khăn trắng hoặc đeo băng tang nhỏ khi thắp hương; mức độ theo nếp của họ.
Câu hỏi thường gặp
Có cần cúng đủ bảy tuần không?
Không có quy định bắt buộc. Nhiều nhà cúng đủ bảy tuần, nhiều nhà chỉ cúng tuần đầu và tuần thứ bảy, các tuần giữa thắp hương và dâng cơm như ngày thường. Gia đình theo nếp của họ mình và theo điều kiện thực tế.
Cúng tuần nên cúng chay hay cúng mặn?
Cả hai đều gặp. Gia đình theo đạo Phật hoặc có mời nhà chùa tụng kinh thường cúng chay. Các gia đình khác cúng mặn như bữa cơm nhà, có nhà chọn chay ở tuần đầu và tuần cuối. Không có cách nào được coi là duy nhất đúng.
Tuần đầu tính từ ngày mất hay ngày an táng?
Phần lớn gia đình tính từ ngày mất theo âm lịch, nhưng có nơi tính khác. Nên hỏi người lo việc tang hoặc nhà chùa đã đến làm lễ trong đám để xác định ngày tuần đầu, rồi cộng bảy ngày cho các tuần sau.
Ngày tuần có cần mời khách không?
Các tuần giữa thường chỉ có người trong nhà và họ hàng gần. Tuần thứ bảy, tức lễ 49 ngày, nhiều nhà mời rộng hơn. Gia đình không cần làm cỗ mời khách ở mọi tuần.
Nhà hoả táng và gửi tro cốt ở chùa thì cúng tuần ở đâu?
Nhiều gia đình đến chùa nơi gửi tro cốt thắp hương vào ngày tuần, nhất là khi chùa có buổi tụng kinh, rồi về nhà cúng mâm cơm. Gia đình không đến được thì cúng ở bàn thờ riêng của người mất tại nhà.