Lễ mở cửa mả là lễ con cháu ra thăm mộ lần đầu sau khi an táng, theo tập quán phổ biến làm vào ngày thứ ba, để đắp lại mộ, thắp hương và mời người mất về nhà. Lễ gồm hai phần: một lễ nhỏ mang ra mộ, và một mâm cơm cúng ở nhà khi cả nhà trở về.
Lễ này phổ biến ở nông thôn miền Bắc và Bắc Trung Bộ, cũng có ở nhiều nơi khác với tên gọi khác như "viếng mộ ba ngày" hay "lễ ba ngày". Bài này nói lễ thường làm vào lúc nào, lễ vật mang ra mộ có gì, bày lễ ở mộ theo thứ tự nào, mâm cơm ở nhà ra sao, và với gia đình hoả táng thì thay bằng gì. Bài không in văn khấn; lời khấn theo bản gia đình hoặc người lo việc tang đưa.
Lễ mở cửa mả là gì và vì sao gọi như vậy
Theo cách giải thích dân gian, sau khi chôn cất, ngôi mộ mới đắp được coi như còn "đóng". Ba ngày sau, con cháu ra mộ làm lễ để "mở cửa", để người đã khuất từ nay có thể đi lại, về thăm nhà. Cách giải thích này mỗi vùng kể một kiểu, có nơi gắn với quan niệm hồn vía, có nơi chỉ coi đây là buổi viếng mộ đầu tiên.
Ở góc độ thực tế, lễ ba ngày có lý do rất rõ ràng. Mộ đất mới đắp sau vài ngày thường lún xuống, nứt nẻ, nhất là sau mưa. Con cháu ra mộ để đắp thêm đất, vun lại cho tròn, dọn hoa, vòng hoa đã héo, thu gom rác còn sót sau đám tang. Đây cũng là lần đầu cả nhà đứng lại bên mộ trong yên lặng, khi khách khứa đã về hết.
Sách gia lễ cũ có các lễ tế ngu làm ngay sau an táng, lễ thứ ba rơi vào khoảng thời gian này. Tục mở cửa mả của dân gian có thể đã hình thành song song với những lễ đó. Ngày nay hai tên gọi thường lẫn vào nhau, và phần lớn gia đình chỉ biết đến lễ này dưới tên mở cửa mả.
Lễ mở cửa mả là việc riêng của gia đình. Thường chỉ con cháu, anh em ruột và vài người họ hàng gần đi, không mời khách.
Làm vào ngày thứ mấy và giờ nào
Ngày thứ ba là phổ biến nhất. Phần lớn gia đình làm lễ vào ngày thứ ba. Có nơi tính ngày an táng là ngày thứ nhất, có nơi tính từ ngày mất. Cách đếm này nên hỏi người lo việc tang hoặc người lớn trong họ ngay từ hôm an táng.
Có nơi làm sớm hơn hoặc gộp ngày. Một số nơi làm lễ ngay chiều hôm an táng hoặc hôm sau, nhất là khi con cháu ở xa phải đi sớm. Có nơi gộp lễ mở cửa mả vào lễ tuần đầu.
Giờ làm lễ. Nhiều nhà chọn buổi sáng sớm hoặc chiều mát, vừa đỡ nắng cho người già, vừa còn thời gian dọn dẹp. Một số gia đình nhờ người xem giờ; đó là lựa chọn riêng, không có giờ nào được coi là bắt buộc.
Thời tiết xấu. Mưa lớn, ngập nghĩa trang thì nhiều nhà làm lễ ở nhà trước, chờ trời tạnh mới ra mộ đắp đất. Đi lại an toàn quan trọng hơn đúng ngày.
Người không ra mộ được. Người già yếu, phụ nữ mới sinh, trẻ nhỏ có thể ở nhà lo mâm cơm. Không có tục nào bắt cả nhà phải ra mộ.
Lễ vật mang ra mộ thường có gì
Lễ ở mộ là lễ gọn, mang đi được. Những thứ dưới đây là thành phần hay gặp; mỗi vùng thêm bớt khác nhau.
- Hương, bật lửa hoặc diêm, một ít nến nếu trời có gió thì có chụp che.
- Hoa tươi: cúc, huệ, lay ơn, đủ cắm một hai bình nhỏ ở mộ.
- Trầu cau, chai rượu nhỏ, chai nước sạch và vài chén.
- Hoa quả và một đĩa xôi hoặc bánh; một số nhà mang cả gà luộc, nhà khác chỉ mang lễ chay.
- Gạo muối một đĩa nhỏ, theo tập quán của nhiều nơi.
- Ở một số nơi miền Bắc, gia đình mang theo mấy cây mía để cả lá, đặt dựa vào mộ; cách giải thích mỗi nơi một khác, có nơi nói là làm cầu, làm thang cho người mất đi lại. Nhà không có nếp này thì không cần.
- Vàng mã nếu nhà dùng thì vừa đủ, hoá ở chỗ trống, có người trông đến khi tắt hẳn.
- Dụng cụ: cuốc hoặc xẻng nhỏ để đắp đất, khăn lau, túi rác lớn, nước rửa tay.
Không có số lễ vật nào là bắt buộc. Gia đình khó khăn mang hương, hoa, nước và một đĩa quả vẫn là đủ lễ.
Bày lễ và làm lễ ở mộ theo thứ tự
Trình tự dưới đây là cách làm phổ biến; người lớn trong họ hoặc người lo việc tang có thể dặn khác, khi đó theo lời dặn.
- Đến nơi, cả nhà dọn quanh mộ trước: nhặt hoa héo, băng rôn, vòng hoa đã tàn, rác của đám tang.
- Đắp thêm đất cho mộ, vun tròn, lấp các vết nứt; có nhà trồng vài khóm cỏ hoặc cây nhỏ quanh mộ.
- Bày lễ ở phía trước mộ trên một tấm khay hoặc tấm chiếu nhỏ: hương hoa ở giữa, quả, xôi, rượu nước hai bên.
- Người đứng lễ thắp hương, khấn theo bản gia đình dùng, mời người mất từ nay về nhà cùng con cháu.
- Mọi người lần lượt thắp hương, cắm quanh mộ; trẻ nhỏ đứng cạnh người lớn, không tự cầm hương.
- Chờ hương cháy gần hết, hoá vàng mã nếu có, rưới rượu hoặc nước quanh mộ theo tập quán.
- Thu dọn toàn bộ đồ mang đến, mang rác về; chỉ để lại hoa và hương đã cắm.
Nhiều nơi kiêng ngoái lại khi rời mộ trong lễ này; đây là tập quán, có nhà giữ, có nhà không. Điều nên giữ là không để lửa cháy dở ở nghĩa trang khi cả nhà đã về.
Mâm cơm cúng ở nhà cùng ngày
Khi cả nhà ra mộ về, phần lớn gia đình làm một mâm cơm cúng ở bàn thờ riêng của người mới mất. Đây là mâm cơm của gia đình, thường tươm tất hơn bữa cúng cơm thường: có xôi hoặc cơm, gà luộc hoặc món mặn, canh, rau, đĩa quả, chén rượu, chén nước. Một số nhà làm thêm món mà người mất thích.
Ý nghĩa của mâm này, theo cách hiểu của nhiều nhà, là mâm mời người mất về nhà ăn bữa cơm đầu tiên cùng con cháu sau khi "mở cửa". Cũng vì thế mà một số gia đình gọi đây là bữa cơm đoàn tụ, có anh em ruột ngồi ăn cùng sau khi hạ lễ.
Mâm cơm hôm nay không cần mời khách. Nếu họ hàng ở xa còn ở lại sau đám tang thì cùng ăn. Nấu vừa đủ người ngồi, không làm cỗ lớn. Ngày thứ ba sau tang, người nhà còn rất mệt; một mâm cơm tươm tất, gọn gàng là đủ để giữ lễ.
Sau bữa cơm, nhiều nhà ngồi lại bàn việc các tuần sắp tới: ai về được tuần nào, ai lo mâm, ai giữ việc hằng ngày ở nhà.
Ở một số nơi, từ sau lễ mở cửa mả, gia đình mới bắt đầu cúng cơm hằng ngày ở bàn thờ riêng; ở nơi khác, việc cúng cơm đã bắt đầu ngay từ hôm an táng. Không có sự khác biệt nào cần lo lắng giữa hai cách này, chỉ cần cả nhà làm thống nhất một kiểu.
Nhà hoả táng hoặc gửi tro cốt thì làm thế nào
Hoả táng ngày càng phổ biến ở các thành phố lớn. Khi tro cốt được gửi ở chùa, ở nhà lưu tro cốt hoặc tạm để ở nhà, không còn ngôi mộ để đắp đất, nên phần "mở cửa mả" theo nghĩa đen không còn. Nhiều gia đình thay bằng một buổi thắp hương ở nơi gửi tro cốt vào ngày thứ ba, hoặc làm lễ ở nhà.
Nếu tro cốt gửi ở chùa, nên hỏi trước nhà chùa giờ được vào thắp hương, có được mang lễ mặn vào không. Phần lớn chùa chỉ nhận lễ chay, hương hoa quả. Mâm mặn khi đó làm ở nhà.
Nếu tro cốt sẽ được an táng ở quê sau một thời gian, nhiều nhà làm lễ ba ngày ở nhà như bình thường, đến khi đưa tro cốt về quê mới làm lễ ở mộ. Lễ ở mộ lúc đó có phần giống lễ mở cửa mả: đắp đất, thắp hương, mời người mất về nhà.
Không có nếp chung nào cho trường hợp hoả táng vì đây là tập quán còn mới với nhiều vùng. Gia đình bàn với người lớn trong họ, chọn cách ai cũng thấy thoải mái.
Giữ an toàn và gọn gàng ở nghĩa trang
Lửa. Nghĩa trang nông thôn nhiều cỏ khô, mùa hanh rất dễ cháy lan. Hương cắm chặt, hoá vàng ở chỗ đất trống, có xô nước hoặc chai nước bên cạnh, không bỏ về khi lửa còn cháy.
Nắng và mệt. Người nhà vừa qua mấy ngày thức trắng. Mang nước uống, mũ nón, ghế nhỏ cho người già; không ở lâu giữa trưa.
Trẻ nhỏ. Mộ mới đắp đất còn mềm, có hố đào, có đồ sắc như cuốc xẻng. Trẻ đi cùng cần một người lớn trông riêng.
Rác. Túi nhựa, hộp xốp, chai lọ mang theo phải mang về. Nghĩa trang chung của làng là nơi nhiều gia đình cùng đến, giữ sạch là giữ lễ với cả xóm.
Tiếng ồn và loa. Lễ ba ngày là lễ lặng lẽ. Không mở nhạc, không nói to, để những gia đình khác đến viếng mộ cũng được yên.
Đồ ăn mang ra mộ. Xôi, gà, hoa quả bày ngoài trời nắng nóng hỏng rất nhanh. Bày lễ khi đã dọn xong mộ, hạ lễ ngay khi hương tàn, đậy kín mang về; phần nào đã có kiến, ruồi đậu lâu thì không nên ăn.
Đi xe và đường làng. Đường ra nghĩa trang nhiều nơi là đường bờ ruộng, hẹp và trơn sau mưa. Chở đồ lễ bằng xe máy thì buộc chắc, chia làm hai chuyến nếu nhiều đồ, không để người già ngồi sau ôm cả mâm.
Câu hỏi thường gặp
Lễ mở cửa mả có bắt buộc không?
Không bắt buộc. Lễ này phổ biến ở nông thôn miền Bắc và Bắc Trung Bộ, nhiều nơi khác không có hoặc gộp vào lễ tuần đầu. Gia đình làm theo nếp của họ mình, hỏi người lớn trong họ nếu chưa rõ.
Lễ mở cửa mả có cần mời thầy cúng không?
Không cần. Phần lớn gia đình tự làm, người đứng lễ là con trưởng hoặc người con được cả nhà cử. Nếu gia đình đã nhờ người lo việc tang hướng dẫn trong đám, có thể hỏi người đó về ngày giờ và lời khấn, không cần mời thêm.
Mấy cây mía mang ra mộ để làm gì?
Đây là tập quán ở một số nơi miền Bắc. Dân gian giải thích theo nhiều cách, phổ biến nhất là làm cầu hoặc làm thang cho người mất đi lại. Không có sách lễ nào ghi đây là lễ vật bắt buộc; nhà không có nếp này thì không cần mang.
Phụ nữ mang thai có nên ra mộ làm lễ mở cửa mả không?
Nhiều nhà khuyên phụ nữ mang thai ở nhà, chủ yếu vì đường ra nghĩa trang xa, nắng, đất mềm dễ trượt và người mẹ cần nghỉ ngơi sau mấy ngày lo tang. Người mẹ có thể ở nhà chuẩn bị mâm cơm, thắp hương ở bàn thờ.
Mưa to đúng ngày thứ ba thì có lùi lễ được không?
Được. Nhiều gia đình thắp hương ở nhà đúng ngày, báo rằng trời mưa, rồi ra mộ đắp đất khi trời tạnh. Việc đi lại an toàn quan trọng hơn đúng ngày, nhất là với người già.
Sau lễ mở cửa mả bao lâu thì xây mộ?
Mộ đất thường để một thời gian cho đất lún ổn định trước khi xây. Mỗi vùng mỗi khác, nhiều nơi chờ qua giỗ đầu hoặc lâu hơn, nhất là ở vùng có tục cải táng. Gia đình nên hỏi người lớn trong họ và ban quản lý nghĩa trang.