Lễ 49 ngày, còn gọi là chung thất, là lễ kết thúc bảy tuần sau khi người thân mất, và là một trong hai lễ lớn nhất của năm đầu cùng với giỗ đầu. Mâm cúng thường gồm lễ ở bàn thờ người mất (hương, hoa, quả, mâm cỗ), lễ báo ở bàn thờ gia tiên, và mâm cơm mời họ hàng; nhiều gia đình chọn cỗ chay cho lễ này.
Bài này đi vào phần mâm lễ và việc chuẩn bị ở nhà: mâm cúng có những phần nào, chọn chay hay mặn theo lý do gì, mời ai và bao nhiêu người là vừa, ngày lễ diễn ra theo thứ tự nào, sau 49 ngày nếp nhà thay đổi gì. Ngày cụ thể của lễ tính theo âm lịch, nên hỏi người lo việc tang hoặc nhà chùa; bài không in văn khấn.
Vì sao lễ 49 ngày được coi trọng
Trong cách hiểu phổ biến bắt nguồn từ Phật giáo Bắc tông, bốn mươi chín ngày là trọn khoảng thời gian trung gian sau khi mất. Ngày thứ 49 vì vậy được coi là mốc người đã khuất "đi" hẳn sang một cảnh giới khác, và lễ hôm đó là lễ tiễn đưa cuối cùng của các tuần. Phần giảng giải sâu hơn, gia đình nên hỏi chư tăng; nhiều chùa có buổi giảng riêng về ý nghĩa này.
Với gia đình không theo đạo Phật, 49 ngày vẫn là một mốc lớn vì nó đã thành nếp chung. Bảy tuần là gần hai tháng; đến ngày này, cú sốc ban đầu đã lắng xuống một phần, con cháu ở xa có thời gian thu xếp về, họ hàng có dịp quay lại thăm. Lễ 49 ngày thường là lần đầu cả đại gia đình tụ họp kể từ đám tang.
Ở nhiều vùng, sau lễ 49 ngày một vài nếp trong nhà thay đổi: có nhà thôi cúng cơm hằng ngày, có nhà bắt đầu cho con cháu đi lại, làm việc vui nhỏ. Lễ hôm đó vì vậy mang hai ý: tiễn người đã khuất và giúp người sống bước sang một giai đoạn bình thường hơn.
Chính vì là mốc lớn, lễ 49 ngày cũng là lễ dễ bị đẩy lên thành to quá sức. Nhiều gia đình vừa trả xong chi phí đám tang đã phải lo một mâm cỗ mấy chục mâm. Phần cuối bài có gợi ý làm gọn.
Cỗ chay hay cỗ mặn: cách nhiều nhà chọn
Vì sao nhiều nhà chọn cỗ chay. Lễ 49 ngày gắn với nếp nhà Phật, nên nhiều gia đình chọn cúng chay và đãi khách bằng cỗ chay, coi đó là việc lành dành cho người đã khuất. Khi có mời chư tăng về tụng kinh hoặc làm lễ ở chùa, mâm chay gần như là mặc định.
Khi nào nhiều nhà vẫn cúng mặn. Gia đình không theo đạo Phật, hoặc người mất lúc sinh thời không ăn chay, nhiều nhà cúng mặn như mâm cơm giỗ. Cũng có nhà cúng chay ở bàn thờ người mất, còn mâm mời khách vẫn có món mặn.
Chia đôi. Một cách hay gặp ở thành phố: mâm dâng lên bàn thờ là mâm chay, mâm đãi họ hàng có cả chay lẫn mặn để người lớn tuổi và trẻ nhỏ đều ăn được. Cách này giữ được ý của lễ mà không làm khó khách.
Đừng ép người khác ăn chay. Lựa chọn chay hay mặn là của gia đình chủ lễ. Khách đến dự ăn theo mâm được dọn, không bình phẩm. Ngược lại, gia đình cũng không nên bắt cả họ hàng ăn chay nếu không có nếp đó.
Chay cũng nên giản dị. Một số mâm chay hiện nay làm giả hình thịt cá rất cầu kỳ. Nhiều gia đình chọn món chay mộc mạc như đậu phụ, nấm, rau củ, canh, xôi, chè; vừa đúng tinh thần của mâm chay, vừa nhẹ việc nấu.
Mâm lễ 49 ngày gồm những phần nào
Bảng dưới gom các phần của lễ 49 ngày ở nhà theo cách nhiều gia đình người Kinh làm. Không phải nhà nào cũng có đủ; phần in đậm là phần gần như nhà nào cũng có.
| Phần lễ | Thường có gì | Đặt ở đâu | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Lễ ở bàn thờ người mất | Hương, hoa tươi, đĩa quả, nến hoặc đèn, chén nước, chén rượu, xôi chè hoặc bánh | Bàn thờ riêng của người mất | Hoa thường màu trắng, vàng nhạt |
| Mâm cỗ dâng | Một mâm cỗ chay hoặc mặn, có món người mất thích | Đặt trước bàn thờ người mất | Đây là mâm chính của lễ |
| Lễ báo gia tiên | Hương, hoa, quả, có nhà thêm một mâm nhỏ | Bàn thờ gia tiên | Báo với tổ tiên về việc làm lễ cho người mới mất |
| Lễ thần linh trong nhà | Hương, hoa, quả, chén nước | Bàn thờ thần linh, nếu nhà có | Theo nếp một số vùng, không phải nơi nào cũng làm |
| Lễ chay dâng Phật | Hoa, quả, hương, đồ chay | Ban Phật trong nhà hoặc ở chùa | Chỉ với gia đình có thờ Phật |
| Mâm mời họ hàng | Các mâm cơm hoặc cỗ cho người đến dự | Nhà hoặc sân | Số mâm theo số người, không cần đông |
| Vàng mã | Tuỳ nhà, có nhà không dùng | Hoá sau lễ ở chỗ thoáng | Vừa đủ, có người trông lửa |
Món người mất thích lúc sinh thời là chi tiết mà nhiều gia đình giữ nhất ở lễ 49 ngày: một đĩa bánh cuốn, một bát canh cua, một ấm chè xanh. Nó nhỏ, nhưng thường là thứ khiến cả nhà nhớ lâu nhất.
Mời ai và bao nhiêu người là vừa
Lễ 49 ngày thường mời rộng hơn các tuần nhưng hẹp hơn đám tang. Danh sách quen thuộc gồm anh chị em ruột của người mất, con cháu, họ hàng gần trong ba đời, và vài người bạn, hàng xóm thân đã giúp nhiều trong đám. Không cần mời lại tất cả những người đã đến phúng viếng.
Ở nông thôn, lễ 49 ngày có khi thành cỗ của cả xóm vì hàng xóm đã đến giúp suốt đám tang. Ở thành phố, nhiều gia đình chỉ mời trong một hai mâm. Cả hai đều bình thường; số mâm nên tính theo những người thật sự gắn bó với người mất và gia đình.
Lời mời nên báo trước khoảng một tuần, nói rõ giờ làm lễ, giờ dùng cơm, và có mời nhà chùa hay không để khách biết mà đến đúng lúc. Với họ hàng ở xa, nhắn rõ rằng gia đình hiểu nếu không về được, để không ai thấy khó xử.
Khách đến dự lễ 49 ngày thường mang theo hương, hoa, quả hoặc một phong bì nhỏ. Gia đình nhận và đặt lên bàn thờ, không đòi hỏi, không ghi chép công khai. Nếu nhà không muốn nhận phong bì, báo trước ngay trong lời mời.
Ngày lễ ở nhà diễn ra theo thứ tự nào
Trình tự dưới đây là cách làm phổ biến khi lễ 49 ngày làm tại nhà, không mời chư tăng. Nhà có mời chùa thì theo hướng dẫn của nhà chùa cho phần tụng kinh.
- Hôm trước: dọn dẹp bàn thờ người mất, lau ảnh thờ, thay nước, thay hoa; đi chợ đồ khô, đặt đồ tươi.
- Sáng sớm: nấu mâm dâng trước, nấu mâm khách sau; bày lễ ở bàn thờ gia tiên và bàn thờ người mất.
- Người đứng lễ thắp hương báo gia tiên trước, rồi thắp hương ở bàn thờ người mất, khấn theo bản gia đình dùng.
- Vợ hoặc chồng, các con, các cháu lần lượt thắp hương; khách đến thì mời thắp hương sau người nhà.
- Chờ hương cháy khoảng hai phần ba, người đứng lễ vái tạ rồi hạ lễ.
- Nếu có vàng mã, hoá ở chỗ thoáng, có người trông đến khi tắt hẳn.
- Mời họ hàng dùng cơm; mâm dâng sau khi hạ cũng được dọn ra cùng.
Nhiều nhà làm lễ buổi sáng và mời cơm trưa để khách ở xa về kịp trong ngày. Nhà nào cũng có thể đổi giờ theo hoàn cảnh; không có giờ nào được coi là bắt buộc.
Sau lễ 49 ngày, nếp nhà thay đổi những gì
Ở những nhà cúng cơm theo nếp 49 ngày, việc dâng cơm hằng ngày dừng sau lễ này, chuyển sang cúng vào rằm, mùng một và các mốc. Ở những nhà cúng cơm đến 100 ngày, việc này vẫn tiếp tục. Bàn thờ riêng của người mất vẫn được giữ cho đến khi mãn tang.
Một số gia đình, sau lễ 49 ngày, cho phép các việc vui nhỏ trở lại: con cháu đi chơi gần, tổ chức sinh nhật trong nhà cho trẻ. Việc cưới hỏi, làm nhà, nhiều nhà vẫn chờ qua giỗ đầu. Mức độ giữ khác nhau theo vùng và theo nếp của họ.
Với người còn lại, nhất là người vợ hoặc người chồng, 49 ngày là lúc nhiều việc giấy tờ bắt đầu phải làm: thủ tục thừa kế, đổi tên chủ hộ, tài khoản ngân hàng. Con cháu có thể dùng dịp họp mặt hôm lễ để chia việc này, thay vì để người còn lại tự lo một mình.
Cũng có người cảm thấy hụt hẫng hơn sau lễ 49 ngày, khi họ hàng về hết và nhà trở lại vắng. Gọi điện, ghé thăm thường xuyên hơn trong những tuần sau đó là việc nhỏ mà ý nghĩa với người ở lại.
Làm gọn lễ 49 ngày khi gia đình khó khăn
Lễ 49 ngày không cần to để trọn lòng. Nếu chi phí đám tang còn nặng, hoặc gia đình ít người, những cách sau được nhiều nhà dùng:
- Chỉ làm lễ trong nhà, mời anh chị em ruột và con cháu, một hai mâm.
- Cúng chay đơn giản: xôi, chè, đậu phụ, rau luộc, canh nấm, đĩa quả, bình hoa.
- Gửi lễ cầu siêu chung ở chùa thay vì mời chư tăng về nhà, rồi về nhà cúng mâm cơm.
- Bỏ phần vàng mã, hoặc chỉ dùng tượng trưng.
- Anh chị em góp chung, mỗi người lo một phần mâm, nấu tại nhà thay vì đặt cỗ.
- Nói rõ với họ hàng rằng nhà làm lễ gọn; người hiểu chuyện sẽ không trách.
Ông bà xưa có câu "sống tết, chết giỗ" để nói về lòng nhớ, không nói về số mâm. Lễ gọn mà cả nhà có mặt, có lòng, vẫn trọn hơn một lễ to mà ai cũng mệt và nợ.
Câu hỏi thường gặp
Lễ 49 ngày có bắt buộc làm ở chùa không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình làm ở nhà, nhiều gia đình làm ở chùa hoặc kết hợp cả hai: đến chùa nghe tụng kinh buổi sáng, về nhà cúng mâm cơm buổi trưa. Gia đình theo nếp nhà và điều kiện thực tế.
Lễ 49 ngày có thể làm sớm hơn ngày thứ 49 không?
Một số gia đình làm sớm hơn một hai ngày khi ngày đúng rơi vào ngày làm việc và con cháu không về được, hoặc khi trùng việc khác. Nhiều nơi kiêng làm muộn hơn ngày chính. Nên hỏi người lớn trong họ hoặc nhà chùa trước khi đổi ngày.
Mâm cúng 49 ngày có cần món người mất thích không?
Không bắt buộc, nhưng nhiều gia đình đặt một món như vậy lên mâm dâng. Đây là cách tưởng nhớ rất riêng và gần gũi. Nếu món đó là món mặn mà gia đình cúng chay, có thể đặt ở mâm mời khách hoặc thay bằng món chay tương tự.
Đi dự lễ 49 ngày của nhà người quen nên mang gì?
Khách thường mang hương, hoa trắng hoặc vàng nhạt, một đĩa quả, hoặc một phong bì nhỏ. Mặc trang phục tối màu, kín đáo. Đến đúng giờ lễ, thắp hương sau người nhà và hỏi thăm người vợ hoặc chồng của người mất.
Sau lễ 49 ngày có được bỏ khăn tang không?
Phần lớn gia đình chưa bỏ khăn tang sau 49 ngày. Theo nếp phổ biến, tang phục giảm dần qua các mốc và chỉ bỏ hẳn sau giỗ hết hoặc lễ mãn tang. Tuy vậy, trong sinh hoạt hằng ngày, nhiều người chỉ đeo băng tang nhỏ hoặc không đeo khi đi làm.
Có cần hoá vàng mã trong lễ 49 ngày không?
Tuỳ nhà. Nhiều gia đình có hoá một ít vàng mã, nhiều gia đình bỏ hẳn, nhất là ở thành phố. Nếu hoá, nên làm ở chỗ thoáng, có người trông và không đốt trong căn hộ hay hành lang chung cư.