Bánh kẹo đóng gói, lon nước ngọt, lon bia, hộp sữa, thậm chí bao thuốc lá ngày càng hay xuất hiện trên bàn thờ của nhiều gia đình Việt. Không có quy định nào cấm, cũng không có quy định nào bắt buộc; điều nhiều người lớn để ý là lễ vật có sạch sẽ, được bày trân trọng và có ý nghĩa với người được cúng hay không.
Bài này không phán đúng sai. Bài nhìn lại ý nghĩa gốc của lễ vật, đi qua từng nhóm đồ hiện đại hay gặp, những điều người lớn hay băn khoăn và những lưu ý thực tế như hạn dùng, an toàn cháy, an toàn cho trẻ nhỏ, để mỗi gia đình tự quyết theo nếp nhà.
Vì sao mâm cúng ngày càng có đồ đóng gói
Mâm cúng luôn phản ánh bữa ăn và đời sống của từng thời. Ông bà ta dâng xôi, gà, bánh nếp vì đó là món ngon nhất của làng quê xưa. Hôm nay, bữa ăn của nhiều gia đình thành thị đã có bánh quy, nước ngọt, sữa hộp; quà biếu ngày Tết là giỏ bánh kẹo, hộp bánh ngoại. Những thứ ấy theo đường tự nhiên mà lên bàn thờ.
Một lý do rất thực tế khác là sự tiện lợi. Đồ đóng gói để được lâu, không cần nấu, không ruồi muỗi, không ôi thiu sau một ngày. Với người ở chung cư, người làm ca, người sống một mình, một hộp bánh hay vài lon nước đặt trên bàn thờ dễ duy trì hơn nhiều so với mâm cơm nấu mỗi rằm.
Lý do thứ ba gắn với tình cảm: người được cúng lúc sinh thời có thể thích đúng những thứ ấy. Ông nội quen uống một lon bia buổi chiều, bà ngoại thích hộp bánh quy bơ, người em mất sớm thích nước ngọt có ga. Đặt những thứ quen thuộc ấy lên bàn thờ là cách người ở lại nhớ về thói quen của người đã đi.
Bởi vậy, việc có đồ đóng gói trên mâm cúng không phải là "mất nếp" mà là nếp đang thay đổi theo đời sống. Điều cần bàn không phải là có hay không, mà là bày thế nào cho trân trọng và an toàn.
Nhìn lại ý nghĩa gốc của lễ vật
Theo cách hiểu phổ biến, lễ vật trên mâm cúng là lời mời: mời người đã khuất về dùng bữa, dùng trà, dùng trầu như khi còn sống. Ba điều nhiều người lớn nhắc nhất là sạch, tươm tất và chân thành. Lễ vật không cần đắt, không cần nhiều, nhưng phải là thứ con cháu chọn bằng tấm lòng.
Nhìn từ góc đó, một hộp bánh đóng gói không kém gì đĩa bánh nhà làm, miễn còn hạn dùng, bày gọn gàng và được chọn vì ông bà thích. Ngược lại, một mâm cao toàn đồ đóng gói chồng chất, nhãn mác lộn xộn, đặt cho có, thì dù đắt tiền cũng không được nhiều người lớn đánh giá cao.
Có một điểm mà nhiều gia đình vẫn giữ: các lễ chính trong năm như giỗ, Tết vẫn nên có phần lễ truyền thống như cơm canh, xôi, gà, bánh nếp, quả tươi, hoa. Đồ đóng gói có thể bổ sung nhưng ít khi thay hoàn toàn phần ấy trong những dịp quan trọng. Ngày thường, ngày rằm thì linh hoạt hơn.
Vì mỗi nhà một nếp, cách dễ nhất là hỏi người giữ bàn thờ. Người lớn thường không phản đối đồ hiện đại, cái họ ngại là sự qua loa.
Đồ hiện đại thường gặp trên bàn thờ và điều nên để ý
Bảng dưới gom các nhóm đồ hay gặp, cách nhiều gia đình nhìn nhận và những lưu ý thực tế.
| Nhóm đồ | Cách nhiều nhà nghĩ | Lưu ý khi bày |
|---|---|---|
| Bánh kẹo, bánh quy hộp | Phổ biến, nhất là dịp Tết; coi như phần bánh trái thời nay | Kiểm hạn dùng; bày hộp đẹp hoặc đổ ra đĩa; không để quá lâu bị ẩm, có kiến |
| Nước ngọt, nước trái cây | Nhiều nhà chấp nhận, nhất là cúng người mất trẻ tuổi | Không mở nắp khi bày lâu; lon, chai lau sạch |
| Bia, rượu ngoại | Có nhà dùng thay rượu trắng nếu người được cúng thích | Một lon, một chai là đủ; không xếp thành tháp |
| Sữa hộp, sữa chua | Hay gặp khi cúng trẻ nhỏ đã mất, hoặc người già quen uống sữa | Sữa chua, sữa tươi cần lạnh, chỉ bày ngắn |
| Trái cây nhập khẩu | Phổ biến, nhiều nhà dùng táo, nho, lê bên cạnh quả nội | Rửa sạch, lau khô; không cần chọn loại đắt |
| Thuốc lá | Một số nhà đặt cho người mất từng hút thuốc | Không châm thuốc rồi để cháy trên bàn thờ; để xa trẻ nhỏ |
Những thứ không nằm trong bảng như đồ ăn nhanh, bánh kem, đồ hộp cũng có nhà dùng. Nguyên tắc chung vẫn là: còn hạn, sạch, bày gọn, hạ sớm nếu dễ hỏng.
Chuyện bia, nước ngọt và thuốc lá trên bàn thờ
Bia và nước ngọt. Nhiều gia đình đặt lon bia, lon nước ngọt bên cạnh chén rượu truyền thống, nhất là khi người được giỗ lúc sinh thời thích. Một số người lớn cho rằng lon bia, lon nước nằm trên bàn thờ trông chưa trang trọng; cách dung hoà là rót ra chén hoặc ly nhỏ khi cúng, rồi cất lon đi.
Có nên xếp tháp lon. Dịp Tết, ở một số nơi có thói quen xếp các lon bia, lon nước ngọt thành tháp cao hai bên bàn thờ cho đẹp mắt. Đây là chuyện thẩm mỹ của từng nhà. Lưu ý tháp lon dễ đổ khi có người chạm vào, nhất là trong ngày đông khách, và che mất bát hương nếu xếp quá cao.
Thuốc lá. Ở một số gia đình, người mất lúc sinh thời nghiện thuốc nên con cháu đặt điếu thuốc hoặc bao thuốc lên bàn thờ. Đây là cách bày tỏ nỗi nhớ. Tuy vậy, châm điếu thuốc rồi cắm lên bát hương để cháy là thói quen dễ gây cháy và khói thuốc lá trong nhà không tốt cho sức khoẻ, nhất là với trẻ nhỏ. Nhiều nhà chỉ đặt điếu thuốc chưa châm, cất đi sau lễ.
Đồ uống có cồn trong nhà có trẻ. Sau lễ, lon bia, chén rượu cần được cất ngay, không để trẻ nhỏ tò mò uống thử. Đây là chi tiết dễ bị quên trong những ngày giỗ đông người.
Bày đồ đóng gói lên mâm cho trân trọng
Cùng là hộp bánh, lon nước, cách bày quyết định mâm cúng trông chỉn chu hay lộn xộn. Các bước gợi ý dưới đây giúp đồ hiện đại hài hoà với lễ vật truyền thống.
- Kiểm hạn dùng và tình trạng bao bì; bỏ các hộp móp, rách, phồng.
- Lau sạch bụi bên ngoài hộp, lon, chai; tháo bớt túi ni lông, dây buộc của giỏ quà.
- Nhiều nhà đổ bánh kẹo ra đĩa sứ thay vì đặt nguyên hộp; nếu để nguyên hộp, đặt ngay ngắn, mặt đẹp ra ngoài.
- Đặt đồ đóng gói ở hàng ngoài hoặc hai bên, giữ hàng trong cho hương, nước, rượu, hoa và mâm chính.
- Không chồng quá cao, không che bát hương, ảnh thờ; không để sát đèn, nến.
- Hạ đồ dễ hỏng (sữa chua, bánh kem) ngay sau lễ; đồ khô để vài ngày trong dịp Tết rồi hạ dần.
Có người còn quay mặt nhãn hàng vào trong để mâm cúng đỡ giống quầy hàng. Đây là chi tiết thẩm mỹ, không bắt buộc, nhưng làm mâm cúng nhìn yên hơn.
Khi thế hệ trẻ và người lớn trong nhà nghĩ khác nhau
Trong nhiều gia đình, chuyện lễ vật hiện đại là chỗ dễ xảy ra va chạm. Người trẻ thấy mua hộp bánh, vài lon nước là gọn, đỡ nấu nướng, đỡ thừa đồ. Người lớn lại sợ con cháu đang dần bỏ nếp, cúng cho có. Hai bên đều có lý, và không bên nào cần bị gọi là mê tín hay bất kính.
Một cách nói chuyện hiệu quả là hỏi người lớn xem dịp nào họ muốn giữ mâm truyền thống đầy đủ nhất. Thường đó là ngày giỗ chính, Tết, rằm tháng Bảy. Những dịp khác như rằm, mùng một hằng tháng có thể làm gọn với hoa, quả, bánh. Thoả thuận theo dịp như vậy dễ được chấp nhận hơn là đổi toàn bộ.
Một gợi ý nữa: thay vì tranh luận đồ hiện đại hay đồ truyền thống, hãy chọn thứ người được cúng thích. Nếu ông ngày xưa thích bánh quy bơ, thì hộp bánh quy trên bàn thờ là thứ cả nhà cùng thấy ý nghĩa. Nếu bà thích chè đỗ đen, nấu một nồi nhỏ là thứ đáng làm hơn mọi hộp bánh đắt tiền.
Cũng nên nhớ rằng nếp nhà không đứng yên. Mâm cúng của bà nội hôm nay đã khác mâm cúng của cụ cố năm xưa, có thêm nhiều món mà cụ chưa từng thấy. Đồ hiện đại lên bàn thờ là một bước đổi thay nữa trong dòng chảy ấy; điều giữ lại qua các đời là sự chăm chút và lòng nhớ, không phải danh sách món cố định.
Cuối cùng, nếu người giữ bàn thờ là bố mẹ, quyết định cuối nên để họ. Người trẻ có thể đề xuất, giúp đỡ, nhưng không cần áp đặt cách làm của mình lên bàn thờ chung của cả nhà.
Tránh lãng phí đồ cúng đóng gói
Đồ đóng gói tuy để được lâu nhưng cũng dễ bị mua thừa, đặc biệt dịp Tết. Vài thói quen nhỏ giúp giảm lãng phí:
- Mua theo số người ăn thật trong nhà, không mua theo cảm giác "bàn thờ phải đầy".
- Ghi lại sau mỗi dịp Tết loại bánh nào còn thừa nhiều để lần sau mua ít đi.
- Quà biếu nhận được có thể đặt lên bàn thờ thay vì mua thêm, rồi dùng dần.
- Hạ đồ trên bàn thờ theo thứ tự hạn dùng: thứ gần hết hạn ăn trước.
- Đồ còn nguyên hộp, còn hạn mà không dùng tới có thể biếu người cần, mang tới các nơi nhận đồ từ thiện có nhận thực phẩm khô.
- Không để bánh kẹo trên bàn thờ nhiều tuần tới mức ẩm, mốc rồi phải bỏ.
Với người muốn chọn đồ thờ như đĩa, khay, bộ chén phù hợp với cách bày gọn hiện đại, có thể xem thêm các món có mô tả chất liệu rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Có được cúng bánh kẹo đóng gói không?
Được, nhiều gia đình hiện nay vẫn làm. Không có quy định cấm; điều nhiều người lớn để ý là bánh còn hạn, sạch, bày gọn gàng. Trong những dịp quan trọng như giỗ, Tết, nhiều nhà vẫn giữ thêm phần lễ truyền thống bên cạnh đồ đóng gói.
Cúng bia, nước ngọt có bị coi là thiếu trang trọng không?
Tuỳ cách nhìn của từng nhà. Một số người lớn thấy lon bia, lon nước trên bàn thờ chưa trang trọng, nhưng nếu người được cúng lúc sinh thời thích thì nhiều nhà vẫn đặt. Cách dung hoà là rót ra chén nhỏ khi cúng rồi cất lon đi.
Có nên thắp thuốc lá trên bàn thờ không?
Một số gia đình đặt thuốc lá cho người mất từng hút thuốc, như một cách nhớ thói quen của họ. Nên đặt điếu thuốc chưa châm hoặc nguyên bao, cất đi sau lễ. Châm thuốc rồi để cháy dễ gây cháy và khói thuốc không tốt cho người trong nhà, nhất là trẻ nhỏ.
Xếp tháp lon bia ngày Tết có được không?
Đây là thói quen thẩm mỹ của một số nơi, không phải yêu cầu của nghi lễ. Nếu xếp, nên giữ thấp, chắc chân, không che bát hương và ảnh thờ, tránh chỗ người hay đi qua. Nhiều nhà thấy một hai lon đặt gọn là đủ.
Đồ cúng đóng gói để trên bàn thờ bao lâu?
Đồ khô như bánh quy, kẹo có thể để vài ngày trong dịp Tết rồi hạ dần, nhưng nên kiểm hạn dùng và không để tới mức ẩm, có kiến. Đồ cần lạnh như sữa chua, bánh kem chỉ nên bày trong thời gian cúng rồi cất ngay.
Ông bà trong nhà phản đối đồ hiện đại thì làm sao?
Bạn nên tôn trọng người giữ bàn thờ. Có thể thoả thuận theo dịp: giỗ, Tết giữ mâm truyền thống, ngày thường thì làm gọn hơn. Chọn đồ theo sở thích của người được cúng cũng là cách dễ được người lớn đồng ý.