"Cúng tiến" là cách nói quen ở nhiều vùng miền Bắc để chỉ việc đặt lên bàn thờ những thứ ngon, thứ mới vừa có trong nhà, như quả đầu mùa, gạo mới gặt, mẻ cá đầu tiên, món quà được biếu, trước khi cả nhà dùng. Đây là một tục nhỏ, không cần mâm cỗ, không cần ngày rằm, nhưng gắn chặt với đạo hiếu "có gì ngon mời ông bà trước".
Bài này giải thích tục cúng tiến từ đâu ra, những thứ hay được tiến lên bàn thờ theo mùa, cách làm cho gọn trong vài phút, và mấy điều nên để ý như đồ dễ hỏng, đồ quá đắt, đồ không ăn được. Lễ cơm mới tháng Mười có nếp riêng, ở đây chỉ nhắc như một phần của tục này.
Cúng tiến là gì và từ đâu mà có
Trong các gia đình nông nghiệp xưa, mọi thứ trong nhà đều đến từ mùa vụ: lúa từ ruộng, quả từ vườn, cá từ ao. Lứa thu hoạch đầu tiên của mỗi mùa là thứ quý nhất vì nó đánh dấu công sức cả mấy tháng trời. Người ta dành phần đầu ấy dâng lên bàn thờ tổ tiên, thần đất trước, rồi cả nhà mới ăn. Tục này có ở nhiều nền văn hoá nông nghiệp, ở Việt Nam thường gọi là tiến, dâng hoặc cúng đầu mùa.
Đằng sau tục ấy là đạo lý "uống nước nhớ nguồn" quen thuộc. Ông bà là người khai phá ruộng vườn, trồng cây, dựng nhà; con cháu được hưởng mùa màng là nhờ phúc của người đi trước. Dâng phần đầu tiên là cách nói lời cảm ơn mà không cần nói thành lời.
Dần dần, tục tiến không chỉ dành cho nông sản. Món quà ngon được biếu, hộp bánh từ phương xa gửi về, thậm chí món ăn lạ lần đầu nhà làm, nhiều gia đình đều đặt lên bàn thờ thắp nén hương rồi mới mở ra ăn. Có người con đi làm xa về mang theo quà, việc đầu tiên bà mẹ làm là đặt lên bàn thờ "báo với ông bà".
Tục này không có văn khấn dài, không có giờ giấc cố định. Thông thường chỉ cần đặt đồ lên bàn thờ, thắp một nén hương, vái và nói vài câu ngắn trong lòng hoặc thành tiếng, rồi đợi hương tàn hoặc chỉ một lúc là có thể hạ xuống. Đây là lễ của sự nhớ, không phải lễ của nghi thức.
Những thứ hay được tiến lên bàn thờ theo mùa
Bảng dưới gom những thứ nhiều gia đình hay tiến theo mùa ở miền Bắc và các vùng khác; mỗi nơi có sản vật riêng.
| Mùa | Thứ hay được tiến | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đầu xuân | Rau, đậu đầu mùa trong vườn, mẻ chè xuân, quả mơ, quả mận đầu tiên | Mùa rau tươi sau Tết, hay đi kèm hương đầu năm |
| Hè | Vải thiều, nhãn, xoài, dứa đầu mùa; sen đầu mùa | Vải thiều miền Bắc chín vào khoảng tháng năm, sáu dương lịch, mùa đẹp để tiến |
| Thu | Hồng, bưởi, na, cốm mới; lúa nếp mới | Cốm làng Vòng (Hà Nội) gắn với mùa thu; có nhà tiến gói cốm đầu mùa |
| Cuối năm | Gạo mới vụ mùa, xôi nếp mới, cam, quýt | Gắn với lễ cơm mới tháng Mười âm lịch ở nhiều làng |
| Quanh năm | Mẻ cá ao đầu tiên, lứa gà đầu tiên, quà biếu, đặc sản từ nơi khác gửi về | Không theo mùa mà theo dịp có đồ mới trong nhà |
Ở miền Trung, Nam Bộ, tục dâng trái cây đầu mùa cũng phổ biến: mẻ xoài, mẻ măng cụt, sầu riêng đầu vụ, mẻ lúa mới. Cách gọi có thể khác, nhưng ý thì giống nhau.
Một vài kiểu tiến hay gặp trong nhà Việt
Tiến quả đầu mùa. Mua được rổ vải đầu tiên trong năm, nhà nhiều người lớn sẽ chọn một chùm đẹp đặt lên đĩa trên bàn thờ, thắp nén hương. Phần còn lại cả nhà ăn ngay; chùm trên bàn thờ hạ xuống sau một lúc. Không cần đặt cả rổ, chỉ cần một phần tượng trưng.
Tiến gạo mới. Gặt xong vụ mùa, nhiều nhà nấu nồi cơm gạo mới đầu tiên hoặc đồ xôi nếp mới, xới một bát đặt lên bàn thờ. Ở nhiều làng, việc này được làm chung vào lễ cơm mới tháng Mười, có làng cúng ở đình rồi mới cúng ở nhà.
Tiến quà biếu. Có người biếu hộp bánh, cân chè, chai rượu, nhiều bà mẹ đặt lên bàn thờ trước, thắp hương nói với ông bà là nhà có khách quý, rồi mới mở dùng. Đây là cách tôn trọng cả người biếu lẫn người đã khuất.
Tiến món mới làm. Lần đầu muối mẻ dưa, làm mẻ mứt, nấu nồi chè theo cách của bà, nhiều người con dâu đặt một bát lên bàn thờ trước. Với nhiều gia đình, đó còn là cách người mới về làm dâu bày tỏ mình đang học nếp nhà chồng.
Báo tin vui. Ngoài đồ ăn, một số gia đình còn đặt giấy báo đỗ đại học, giấy khen của con cháu lên bàn thờ một lúc để "báo với ông bà". Đây không phải lễ vật theo nghĩa thông thường, nhưng xuất phát từ cùng một tấm lòng.
Tiến lên bàn thờ trong vài phút
Tục tiến không cần chuẩn bị cầu kỳ. Các bước dưới đây đủ cho phần lớn trường hợp.
- Chọn phần đẹp nhất, sạch nhất của món đồ: một chùm quả, một bát cơm, một đĩa nhỏ bánh; không cần mang cả mớ.
- Rửa sạch, lau khô với quả, rau; với đồ đóng gói thì để nguyên hộp, lau bụi bên ngoài.
- Đặt lên đĩa sạch, để ở phía trước bát hương, không che ảnh thờ, không sát nến.
- Thắp một nén hương, vái, nói ngắn gọn trong lòng: hôm nay nhà có thứ gì, ai biếu hay mùa gì vừa tới.
- Chờ một lúc, thường là khi hương cháy được một đoạn hoặc gần tàn, rồi vái tạ và hạ xuống.
- Cả nhà cùng dùng; với đồ dễ hỏng như hải sản, đồ chín, nên hạ sớm để giữ tươi.
Nếu nhà không thắp hương hằng ngày, bạn có thể chỉ đặt đồ lên bàn thờ một lúc rồi hạ xuống. Nhiều gia đình ở chung cư làm như vậy, coi như một lời báo ngắn với ông bà.
Những điều nên để ý khi tiến đồ lên bàn thờ
Tục tiến xuất phát từ tấm lòng, nhưng vẫn có vài chuyện thực tế cần lưu ý để không phí đồ, không mất vệ sinh.
- Đồ dễ hỏng: hải sản, đồ sống, thịt sống không đặt lên bàn thờ lâu; nếu muốn tiến, nấu chín một phần rồi tiến, hoặc đặt rất ngắn rồi cất ngay vào tủ lạnh.
- Đồ cần lạnh: kem, sữa chua, bánh kem nên đặt nhanh rồi cất, không để ngoài nhiều giờ.
- Đồ không ăn được: nhiều nhà không đặt đồ dùng như điện thoại, quần áo lên bàn thờ; đây là thói quen của từng nhà, không có quy định chung.
- Đồ quá đắt: không cần mua món đắt để tiến; ý của tục là chia sẻ thứ nhà có, không phải mua thêm để dâng.
- Thú cưng và côn trùng: quả ngọt để lâu trên bàn thờ dễ thu hút kiến, ruồi, chuột; hạ xuống sớm và lau bàn thờ.
- Không bày quá nhiều thứ cùng lúc: tiến từng món khi có, gọn gàng, không biến bàn thờ thành chỗ để đồ.
Tục tiến đẹp nhất khi nhỏ và đều. Một chùm quả, một bát cơm mới, một chiếc bánh quà biếu, mỗi thứ một lúc, cũng đủ giữ được sợi dây nhớ thương giữa con cháu với người đã khuất.
Tục dâng đầu mùa ở các vùng
Ở đồng bằng Bắc Bộ, tục cúng cơm mới gắn với vụ lúa mùa cuối năm và được nhiều làng làm thành lễ chung ở đình, sau đó từng nhà cúng tại gia. Ở các vùng trồng vải, nhãn, mùa quả chín đầu tiên là dịp nhiều nhà chọn chùm đẹp nhất đặt lên bàn thờ trước khi bán, như một lời cảm ơn mùa màng.
Ở miền Trung, nhiều nơi có lễ cúng đầu mùa gắn với mùa cá, mùa lúa; ở các làng chài, mẻ cá đầu tiên của mùa biển mới hay được dành một phần để cúng tại nhà hoặc ở lăng, miếu của làng. Phần lễ ở làng có quy định riêng của từng nơi.
Ở Nam Bộ, các nhà vườn hay dâng trái cây đầu mùa lên bàn thờ gia tiên và bàn thiên ngoài hiên: mẻ xoài, mẻ chôm chôm, mẻ sầu riêng đầu vụ. Nhiều nông dân vùng lúa cũng có lễ cúng sau vụ gặt, mâm đơn giản với cơm gạo mới, gà luộc, trái cây.
Đồng bào nhiều dân tộc ở Tây Nguyên, miền núi phía Bắc có lễ mừng lúa mới với nghi thức riêng, thường là lễ lớn của cả buôn, cả bản. Phần này thuộc về phong tục của từng dân tộc, chỉ nhắc để thấy tục dâng đầu mùa là điểm chung của các cộng đồng sống bằng nghề nông.
Cúng tiến trong đời sống thành phố hôm nay
Ở thành phố, đồ đầu mùa thường đến từ chợ, từ siêu thị chứ không từ vườn nhà. Nhưng nhiều gia đình vẫn giữ thói quen mua chùm vải đầu tiên, gói cốm đầu tiên của năm và đặt lên bàn thờ. Với họ, tục tiến không nằm ở chỗ đồ ấy do ai trồng, mà ở chỗ "mùa mới đã tới, nhà mình nhớ ông bà".
Người con xa quê nhận được thùng hàng mẹ gửi lên, gạo mới, bưởi vườn, hũ mắm, cũng hay đặt một phần lên bàn thờ nhỏ trong căn hộ trước khi mở ra ăn. Đây là cách giữ liên lạc với nếp nhà, dù chỉ trong một khoảnh khắc ngắn.
Với những gia đình không còn bàn thờ riêng trong căn hộ, vì ông bà thờ ở quê hay ở nhà anh cả, tục tiến có thể được giữ bằng cách gửi một phần đồ đầu mùa về nơi có bàn thờ, hoặc mang theo khi về thăm. Ý nghĩa không thay đổi.
Nếu bố mẹ giữ tục này mà người trẻ chưa quen, có thể bắt đầu từ việc đơn giản nhất: lần sau mua được quả đầu mùa, đặt một chùm lên bàn thờ trước khi ăn. Đó là một việc mất chưa tới hai phút nhưng làm người lớn trong nhà thấy ấm lòng.
Câu hỏi thường gặp
Cúng tiến có cần thắp hương không?
Phần lớn gia đình thắp một nén hương khi tiến đồ lên bàn thờ. Tuy vậy, nhiều nhà ở chung cư hoặc không thắp hương hằng ngày chỉ đặt đồ lên một lúc rồi hạ xuống. Cả hai cách đều thể hiện được tấm lòng, bạn theo nếp của gia đình mình.
Đồ tiến lên bàn thờ để bao lâu thì hạ?
Không có thời gian cố định. Nhiều nhà chờ hương cháy được một đoạn hoặc gần tàn rồi hạ. Với đồ dễ hỏng như hải sản, đồ chín, đồ cần lạnh thì nên hạ sớm để giữ tươi và an toàn khi ăn.
Có cần văn khấn khi cúng tiến không?
Thường không cần văn khấn. Phần lớn người làm chỉ vái và nói vài câu ngắn trong lòng, như báo nhà có quả đầu mùa hoặc có quà biếu. Nếu gia đình có câu khấn quen, bạn có thể dùng theo bản của gia đình.
Quà biếu có nhất thiết phải đặt lên bàn thờ không?
Không bắt buộc. Đây là thói quen của nhiều gia đình, nhất là ở miền Bắc, như một cách tôn trọng người biếu và báo với ông bà. Nhiều nhà khác không làm vậy. Bạn có thể giữ hoặc không tuỳ nếp nhà.
Đồ sống như cá, thịt có tiến lên bàn thờ được không?
Nhiều gia đình tránh đặt đồ sống lên bàn thờ vì vệ sinh. Nếu muốn tiến mẻ cá đầu mùa, có thể nấu chín một phần rồi đặt lên, hoặc chỉ đặt rất ngắn rồi cất ngay vào tủ lạnh. An toàn thực phẩm nên được ưu tiên.
Lễ cơm mới và cúng tiến gạo mới có khác nhau không?
Lễ cơm mới là lễ của cả làng hoặc cả nhà vào khoảng tháng Mười âm lịch sau vụ gặt, thường có mâm cúng riêng. Cúng tiến gạo mới có thể đơn giản hơn, chỉ là bát cơm, đĩa xôi đầu tiên của vụ đặt lên bàn thờ. Hai việc chung một ý nghĩa.