Trên bàn thờ gia tiên ngày thường, những loài hoa hay gặp nhất là huệ trắng, cúc vàng, sen, hồng và đồng tiền; tuỳ mùa tuỳ vùng có thêm lay ơn, thược dược, vạn thọ. Theo quan niệm phổ biến, hoa cúng nên tươi, có màu hoặc hương thanh, cắm gọn, và được thay trước khi héo. Chuyện loài nào "hợp" hay "không hợp" phần lớn là nếp của từng vùng, từng nhà.
Bài này đi qua từng loài hoa quen thuộc: vì sao nó hay được chọn, nó gắn với hình ảnh gì trong văn hoá Việt, mua lúc nào thì tươi lâu, và những loài nhiều nhà tránh đặt lên bàn thờ cùng lý do được kể lại. Hoa Tết có câu chuyện riêng của ngày Tết; ở đây là bình hoa của những ngày rằm, mùng một, ngày giỗ trong năm.
Vì sao bàn thờ cần một bình hoa
Trong bộ sáu lễ vật hương, hoa, đèn, trà, quả, thực mà nhiều người quen gọi là lục cúng, hoa đứng ngay sau hương. Lý do dễ hiểu: hoa là thứ đẹp nhất, sạch nhất mà khu vườn hay phiên chợ có thể cho, dâng hoa là dâng cái đẹp, không phải dâng của cải. Một bình hoa tươi làm cả góc thờ sáng lên, kể cả khi không có mâm cỗ nào.
Với nhiều gia đình, bình hoa còn là cách nói "nhà vẫn có người chăm". Bàn thờ có hoa héo, nước bình đục là điều nhiều người lớn để ý ngay khi về nhà con cháu. Ngược lại, chỉ cần một cành huệ thay đều mỗi tuần, ông bà trong nhà đã thấy con cháu còn nhớ tới nơi thờ tự.
Ở góc thực dụng, hoa là lễ vật dễ làm gọn nhất. Người ở xa, người bận rộn không nấu được mâm cơm vẫn có thể ghé chợ mua một bó hoa, thay nước bình, thắp nén hương. Vì vậy hiểu hoa nào giữ được lâu, hoa nào hợp không gian nhà mình là hiểu biết hữu ích hơn nhiều so với chuyện chọn hoa đắt tiền.
Những loài hoa hay dùng và cách hiểu thường gặp
Ý nghĩa trong cột thứ ba là cách giải thích hay được nhắc trong dân gian và trong nghề bán hoa; mỗi nơi có thể kể khác đi một chút.
| Loài hoa | Đặc điểm | Cách hiểu thường gặp | Lưu ý khi dùng |
|---|---|---|---|
| Huệ trắng (huệ ta) | Cành dài, nhiều nụ, hương thơm đậm về chiều tối | Màu trắng sạch, hương thơm được coi là thanh, hợp với ngày rằm, ngày giỗ | Hương khá nồng trong phòng kín; cắt bớt cành nếu phòng thờ nhỏ |
| Cúc vàng, cúc đại đoá | Bông tròn, màu vàng ấm, bền | Màu vàng gợi sự đầy đặn, cúc lại tượng trưng cho sự bền bỉ trong thơ văn cổ | Rất bền, hợp người ít có thời gian thay hoa |
| Sen | Bông to, hương nhẹ, theo mùa hè | Gắn với hình ảnh thanh sạch "gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn" | Nhanh tàn hơn huệ, cúc; mua búp vừa hé |
| Hồng | Nhiều màu, cánh mềm | Màu đỏ, hồng gợi sự tươi vui; hồng trắng, hồng vàng hay dùng cho ngày giỗ | Nhiều nhà tỉa bớt gai trước khi cắm lên bàn thờ |
| Đồng tiền | Bông tròn, màu tươi, cuống thẳng | Tên gọi gợi sự đủ đầy, hay dùng ở các nhà buôn bán | Cuống dễ gục, nên cắm nước ít, thay nước đều |
| Lay ơn (dơn) | Cành dài, hoa xếp tầng | Dáng cao, xếp tầng gợi sự tiến lên; hay có ở bình hoa lớn | Hợp bàn thờ cao, phòng rộng; dễ che bát hương nếu cắm sát |
| Vạn thọ (cúc vạn thọ) | Bông vàng cam, mùi hăng | Tên gọi gợi sự trường thọ, hay gặp ở Nam Bộ, Huế | Hợp bàn thiên ngoài trời; mùi hăng, không phải ai cũng thích |
Bảng không có nghĩa là chỉ được dùng những loài trên. Rất nhiều nhà ở quê vẫn cắt hoa trong vườn mình, một cành bưởi nở, một nhành ngâu, một vài bông dâm bụt, và đó là bình hoa có nhiều tình cảm hơn cả.
Ba loài hoa được dùng nhiều nhất và câu chuyện phía sau
Hoa huệ trắng. Huệ có lẽ là loài hoa gắn với bàn thờ người Việt rõ nhất, nhất là ở miền Bắc. Bông trắng, hương thơm dậy về đêm, cành dài cắm bình cao rất hợp với không gian thờ. Chính vì quá quen với bàn thờ nên nhiều người không dùng huệ để tặng nhau ngày vui. Mua huệ thì chọn cành có vài bông dưới đã nở, phần trên còn nụ, như vậy bình hoa nở dần trong ba bốn ngày.
Hoa cúc vàng. Cúc là loài hoa của mùa thu trong thơ văn cổ, tượng trưng cho người quân tử kiên trì. Trên bàn thờ, cúc vàng được ưa vì bền, màu ấm, ít rụng cánh, để cả tuần vẫn đẹp. Ở nhiều vùng, ngày rằm, mùng một bình cúc vàng gần như là mặc định. Cúc trắng cũng được dùng, nhưng một số gia đình để dành cúc trắng cho lễ tang và ngày giỗ.
Hoa sen. Sen gắn với hình ảnh thanh tịnh trong văn hoá Phật giáo và trong ca dao Việt. Mùa hè, nhiều nhà thay huệ bằng sen; có nhà gấp cánh sen ngoài cho bông nở đều, đẹp hơn trên bàn thờ. Sen nhanh tàn, thường chỉ giữ được hai ba ngày, nên hợp với ngày rằm, mùng một hơn là để cả tuần.
Những loài hoa nhiều nhà tránh và lý do được kể lại
Có một số loài hoa mà nhiều gia đình tránh đặt lên bàn thờ gia tiên. Hay được nhắc nhất là các loài có mùi quá gắt hoặc mùi khó chịu khi để lâu, các loài có gai nhọn để nguyên, hoa dại không rõ tên, và hoa giả bằng nhựa trong những dịp quan trọng. Lý do được kể lại phần lớn xoay quanh ý: lễ vật phải sạch, thơm vừa phải, chăm chút, không làm qua loa.
Một vài loài có tên hoặc hình ảnh bị liên tưởng không vui cũng được nhiều nhà tránh. Ví dụ ở một số nơi, hoa sứ trắng hay trồng ở đình chùa, nghĩa trang nên không được chọn để cắm bàn thờ trong nhà; có nơi lại tránh hoa trang, hoa ngâu vì quan niệm riêng của làng. Những lý do này mang tính địa phương, không có quy định chung nào.
Hoa giả là chuyện gây tranh luận nhiều nhất hiện nay. Người làm việc xa nhà, nhà đi vắng dài ngày, phòng thờ ở tầng cao ít người lên có khi chọn bình hoa lụa cho sạch sẽ. Không ít người lớn tuổi lại thấy hoa giả là lạnh lẽo. Cách dung hoà nhiều nhà chọn: bình hoa giả để giữ bàn thờ có màu ngày thường, còn ngày rằm, mùng một, ngày giỗ thì vẫn mua hoa tươi.
Điều đáng nhớ là không có loài hoa nào làm bàn thờ "phạm" hay mang điều không may. Những kiêng cữ trên là phép lịch sự theo nếp mỗi vùng. Gặp ý kiến khác nhau trong nhà, bạn cứ theo người giữ bàn thờ, vì đó là người chăm nơi thờ tự hằng ngày.
Mua, cắm và giữ bình hoa thờ tươi lâu
Một bình hoa đẹp được ba, bốn ngày hay cả tuần phụ thuộc nhiều vào cách mua và cách chăm hơn là vào loài hoa. Các bước dưới đây áp dụng cho hầu hết hoa cắt cành.
- Mua hoa buổi sáng sớm hoặc ở hàng có xô nước sạch; chọn cành cuống cứng, lá xanh, bông còn búp hoặc vừa hé.
- Về nhà rửa sạch bình, nếu bình có cặn thì cọ kỹ; nước đục chính là thứ làm hoa nhanh tàn nhất.
- Tuốt bỏ lá ở phần cuống ngập nước, vì lá ngâm nước sẽ thối và làm nước hôi.
- Cắt vát gốc cành dưới vòi nước chảy hoặc trong chậu nước, để mặt cắt không bị khô; với sen, có nhà bơm nước vào cuống cho bông lâu tàn.
- Cắm hoa thành khối gọn, chiều cao không che bát hương và ảnh thờ, không chạm vào đèn nến.
- Thay nước mỗi ngày hoặc cách ngày, cắt lại gốc một chút mỗi lần thay; bỏ dần bông héo để bình hoa vẫn sạch.
- Khi cả bình đã tàn, gói hoa vào giấy hoặc túi riêng, bỏ rác; nhiều nhà ở quê ủ hoa héo vào gốc cây.
Với người bận, chọn cúc hoặc đồng tiền để đỡ phải thay; người có vườn thì tận dụng hoa nhà trồng. Bình hoa nhỏ mà tươi vẫn hơn bình hoa lớn để héo giữa tuần.
Chọn hoa theo dịp trong năm
Không cần một bảng quy định, nhưng nhiều gia đình có thói quen chọn hoa theo dịp như sau.
- Ngày rằm, mùng một hằng tháng: một bình cúc vàng hoặc huệ trắng, cỡ vừa phải; nhiều nhà luân phiên theo mùa cho bàn thờ đỡ đơn điệu.
- Ngày giỗ: huệ, cúc, lay ơn hoặc hồng màu nhạt; một số nhà chọn đúng loài hoa người được giỗ lúc sinh thời yêu thích, đây là chi tiết rất đáng giữ.
- Mùa hè: sen là lựa chọn của nhiều nhà, cả ở thành phố lẫn nông thôn; chọn bông búp, cắm vừa đủ vì sen nhanh tàn.
- Mùa thu, đầu đông: cúc các loại vào mùa đẹp nhất, bền lâu, dễ mua.
- Lễ ngoài trời, bàn thiên: vạn thọ, cúc hoặc hoa dễ chịu gió nắng, cắm bình nặng, đáy rộng.
- Nhà có người dị ứng phấn hoa, hen suyễn: chọn hoa ít phấn, ít hương như cúc, đồng tiền; tránh huệ trong phòng kín.
Khi không biết chọn gì, hỏi xem người được giỗ ngày xưa thích hoa gì. Cách chọn ấy làm bình hoa có câu chuyện, và con cháu nhìn vào cũng nhớ thêm về người đã khuất.
Hoa theo vùng: bình hoa thờ ở Bắc, Trung, Nam
Ở miền Bắc, bình huệ trắng và bình cúc vàng là hình ảnh quen thuộc nhất trên bàn thờ ngày rằm. Nhiều nhà ở Hà Nội còn giữ thói quen mua hoa từ chợ đêm hay chợ hoa sớm hôm mười bốn, mười lăm âm lịch, cắm hai bình cân hai bên. Mùa sen, những gánh sen từ các đầm ven đô lại được nhiều nhà mua về thay cho huệ.
Ở Huế và nhiều tỉnh miền Trung, bàn thờ hay có hoa vườn: cúc, vạn thọ, mai, hoa sứ trồng trong nhà vườn, và nhiều nhà chuộng cách cắm thấp, gọn, hợp những gian thờ nhỏ trong nhà rường. Ở Nam Bộ, bông vạn thọ, cúc mâm xôi, huệ, lay ơn xuất hiện nhiều cả trên bàn thờ trong nhà lẫn bàn thiên ngoài hiên, và nhiều nhà đặt hoa theo cặp hai bên.
Những khác biệt này đến từ khí hậu, từ thứ hoa sẵn có ở chợ và từ thói quen truyền lại trong nhà. Một gia đình gốc Bắc sống ở miền Nam lâu năm có thể vẫn giữ bình huệ, hoặc chuyển dần sang hoa địa phương cho dễ mua; cả hai đều hợp lẽ.
Câu hỏi thường gặp
Hoa cúng bàn thờ nên dùng số lẻ hay số chẵn?
Nhiều gia đình có thói quen cắm số bông hoặc số cành lẻ, như năm hay bảy cành huệ, nhưng không phải nơi nào cũng giữ. Đây là tập quán chứ không phải quy định, bạn cắm cho bình hoa cân đối, gọn gàng là được.
Có nên dùng hoa giả trên bàn thờ không?
Đây là chuyện của từng nhà. Nhiều người ở xa hoặc đi vắng dài ngày dùng hoa lụa cho sạch, nhưng thay bằng hoa tươi vào ngày rằm, mùng một và ngày giỗ. Nếu người lớn trong nhà không thích hoa giả, nên tôn trọng ý họ.
Hoa héo trên bàn thờ thì bỏ thế nào?
Gói hoa héo vào giấy hoặc túi riêng rồi bỏ cùng rác, hoặc ủ vào gốc cây nếu có vườn. Nhiều nhà kiêng vứt hoa thờ lẫn với đồ ăn thừa, đó là cách thể hiện sự trân trọng với lễ vật đã dâng.
Hoa huệ có làm phòng thờ quá nồng không?
Huệ có hương đậm, nhất là về đêm, nên trong phòng thờ nhỏ, kín có thể gây khó chịu, đau đầu với người nhạy mùi. Bạn có thể cắm ít cành hơn, mở cửa sổ, hoặc thay bằng cúc, sen, hồng vốn có mùi nhẹ hơn.
Có loài hoa nào bắt buộc phải có không?
Không có loài hoa nào bắt buộc. Huệ, cúc, sen phổ biến vì đẹp, dễ mua và hợp không gian thờ, nhưng một bình hoa vườn nhà tươi tắn, sạch sẽ vẫn trọn ý. Quan trọng là hoa tươi, bình sạch, cắm gọn.
Hoa cúng xong có được lấy dùng lại không?
Hoa đã cắm lên bàn thờ thường được để đến khi tàn rồi bỏ. Một số nhà khi hoa còn tươi mà cần thay vì có lễ khác thì chuyển bình hoa sang bàn khách hoặc góc nhà, cũng không có điều gì phải lo ngại.