Hoa quả cúng rằm theo mùa là cách nhiều gia đình chọn để đĩa quả vừa tươi, vừa rẻ công đi tìm: mùa xuân có cam, quýt, bưởi; mùa hè có vải, nhãn, xoài, chôm chôm, măng cụt; mùa thu có na, hồng, thị, bưởi đầu vụ; mùa đông có cam, quýt, bưởi, chuối. Quả đang mùa thường ngon, ít phải bảo quản lâu, và là thứ ông bà ngày xưa thật sự hái từ vườn đặt lên bàn thờ.
Bài này không bàn mâm ngũ quả ngày Tết, vốn có cách chơi chữ và ý nghĩa riêng. Ở đây chỉ nói chuyện đĩa quả của các ngày rằm trong năm: quả mỗi mùa ở ba miền, cách chọn ngoài chợ, số loại và cách xếp, những loại quả nhiều nhà tránh đặt lên bàn thờ cùng lý do, quả trái mùa, quả nhập khẩu, và quả cúng xong thì làm gì để không phí.
Vì sao quả theo mùa hợp với đĩa quả ngày rằm
Ở nông thôn ngày trước, đĩa quả trên bàn thờ thường là quả trong vườn nhà: buồng chuối vừa chín, vài quả bưởi, chùm nhãn, mấy quả na. Mùa nào quả nấy, nên đĩa quả mỗi tháng rằm mỗi khác. Thói quen dâng quả mới chín lên bàn thờ trước khi cả nhà ăn cũng là cách tỏ lòng nhớ ơn, giống như lễ cơm mới với hạt gạo đầu vụ.
Ở thành phố hôm nay, chợ bán đủ loại quả quanh năm, kể cả quả nhập khẩu. Nhưng quả đang vụ vẫn có lợi thế rõ ràng: chín tự nhiên, thơm, giá vừa phải, dễ mua ở chợ gần nhà. Quả trái mùa thường phải bảo quản lạnh hoặc vận chuyển xa, để trên bàn thờ ở nhiệt độ phòng mau héo hơn.
Chọn quả theo mùa còn giúp mâm rằm mỗi tháng có chút khác biệt, để con trẻ trong nhà nhận ra nhịp năm qua những thứ rất cụ thể: tháng này đĩa vải, tháng sau đĩa nhãn, cuối năm thì bưởi và cam. Đó là một cách dạy con về mùa màng nhẹ nhàng mà không cần bài giảng nào. Rủ con cùng đi chợ chọn quả trước ngày rằm, để con tự cầm, tự ngửi, tự hỏi người bán quả này ở đâu về, là một buổi học về quê hương mà sách vở khó thay được.
Gợi ý quả cúng rằm theo mùa ở ba miền
Bảng dưới chia theo bốn mùa âm lịch và ba miền. Mùa vụ thực tế còn tuỳ giống, tuỳ năm thời tiết và tuỳ vùng trồng, nên chỉ coi là gợi ý. Quả quanh năm như chuối, thanh long, cam, dưa hấu có thể thêm vào bất cứ tháng nào.
| Mùa (âm lịch) | Miền Bắc | Miền Trung | Miền Nam |
|---|---|---|---|
| Xuân (tháng Giêng đến tháng Ba) | Cam, quýt, bưởi cuối vụ, chuối, táo | Cam, quýt, chuối, thanh long | Dưa hấu, thanh long, bưởi, mãng cầu |
| Hạ (tháng Tư đến tháng Sáu) | Vải thiều, mận hậu, dứa, nhãn đầu vụ | Xoài, dứa, thanh long, dưa hấu | Chôm chôm, măng cụt, xoài, sầu riêng |
| Thu (tháng Bảy đến tháng Chín) | Nhãn, na, hồng, thị, ổi, bưởi đầu vụ | Na, ổi, thanh long, chuối | Bưởi, nhãn, chôm chôm cuối vụ, mãng cầu |
| Đông (tháng Mười đến tháng Chạp) | Cam, quýt, bưởi, hồng, chuối | Cam, quýt, bưởi, chuối | Quýt, cam sành, bưởi, dừa, đu đủ |
Nhiều nhà miền Nam quen gọi mãng cầu, miền Bắc gọi na; bảng ghi theo cách gọi phổ biến của từng miền. Sầu riêng có trong bảng vì là quả đang vụ ở Nam Bộ, nhưng nhiều nhà không đặt lên bàn thờ vì mùi quá nồng, xem phần dưới.
Đĩa quả của những rằm lớn trong năm
Rằm tháng Bảy rơi vào cuối hạ sang thu, nhiều nhà miền Bắc đặt nhãn, na, bưởi đầu vụ, có nhà thêm hồng hoặc ổi. Mâm gia tiên ngày này thường đầy hơn rằm thường, nên đĩa quả cũng thường có năm loại. Ở Nam Bộ, đĩa quả rằm tháng Bảy hay có bưởi, nhãn, mãng cầu, chuối.
Rằm tháng Tám là dịp Trung thu, ngoài mâm cúng trăng của trẻ con, đĩa quả trên bàn thờ thường có bưởi, hồng, na, thị, những quả gắn với mùa thu và với ký ức đèn ông sao. Quả thị thơm nhẹ, nhiều nhà miền Bắc thích đặt một hai quả lên bàn thờ cho thơm phòng, dù thị không phải lúc nào cũng dễ mua ở thành phố.
Rằm tháng Mười gắn với mùa gặt cuối năm ở nhiều nơi, đĩa quả thường có cam, quýt, bưởi, chuối, những quả bắt đầu vào vụ đông. Rằm tháng Chạp là rằm cuối cùng của năm, đĩa quả có thể đặt bưởi, cam, quýt, chuối như một bản thu nhỏ của mâm quả ngày Tết sắp tới. Với rằm tháng Giêng, mâm cúng thuộc chuỗi lễ đầu xuân, mỗi nhà có cách bày riêng.
Gợi ý trên chỉ là cách nhiều gia đình đang làm. Thời tiết từng năm làm mùa quả xê dịch vài tuần, và mỗi vùng có đặc sản riêng: nhà ở Hưng Yên quen đĩa nhãn lồng, nhà ở Đồng Tháp quen quýt hồng, nhà ở Phú Thọ quen bưởi. Đặt quả quê mình lên bàn thờ ngày rằm cũng là cách nhắc con cháu nhớ đất quê.
Chọn quả ngoài chợ: tươi, lành, vừa chín tới
Chọn quả lành, không dập. Quả đặt trên bàn thờ thường để một hai ngày, nên chọn quả vỏ nguyên, không vết thâm, cuống còn tươi. Quả đã dập sẽ hỏng nhanh, chảy nước ra đĩa và thu hút ruồi kiến.
Chọn quả vừa chín tới hoặc sắp chín. Chuối nên chọn nải vừa ngả vàng, để trên bàn thờ chín dần; quả quá chín sẽ đen vỏ sau một ngày. Na, hồng, xoài cũng nên chọn quả còn cứng tay một chút.
Rửa sạch, lau khô trước khi bày. Rửa dưới vòi nước, lau khô bằng khăn sạch. Quả ướt để trên đĩa dễ mốc ở cuống. Nho và vải nên để nguyên chùm, rửa nhẹ rồi để ráo.
Cân nhắc số lượng. Một đĩa quả cho lễ rằm thường không cần nhiều; ba đến năm loại, mỗi loại vài quả là đủ đẹp. Nhà ít người thì chọn ít để không phải bỏ đi.
Tránh quả bóng bẩy bất thường. Quả có lớp vỏ quá bóng, mùi lạ hoặc để lâu không hỏng khác thường thì nên hỏi người bán về nguồn gốc. Đây là nguyên tắc an toàn thực phẩm chung, vì sau lễ cả nhà sẽ ăn chính những quả đó.
Số loại và cách xếp đĩa quả rằm
Đĩa quả ngày rằm đơn giản hơn mâm ngũ quả ngày Tết nhiều. Vài bước dưới đây giúp đĩa quả gọn, chắc, không đổ.
- Chọn đĩa hoặc mâm bồng có đáy rộng, vững. Mâm bồng chân cao trông trang trọng nhưng xếp quả cao dễ đổ; mới tập thì dùng đĩa sâu lòng.
- Đặt quả to, nặng làm nền: bưởi, nải chuối, dưa. Chuối thường đặt dưới cùng, ôm lấy các quả khác.
- Xếp quả vừa lên trên và xung quanh: cam, quýt, táo, xoài, xen kẽ màu.
- Đặt quả nhỏ hoặc quả chùm ở khe hở: nho, nhãn, vải, chôm chôm.
- Kiểm tra độ vững: nghiêng đĩa nhẹ, nếu quả lăn thì xếp lại, chèn thêm quả nhỏ.
- Đặt đĩa quả ở vị trí quen của nhà, cách xa nến và chân hương để không bị lửa, tàn hương rơi vào.
Số loại quả bao nhiêu thì nhiều nhà không đặt nặng như với mâm ngũ quả ngày Tết. Ba loại, năm loại hay chỉ một nải chuối đều là đĩa quả đầy đủ cho lễ rằm thường. Đồ dùng như mâm bồng, đĩa sứ thờ có thể xem thêm mô tả chất liệu, kích thước trên Vật Phẩm Phong Thủy trước khi chọn mua.
Những loại quả nhiều nhà tránh đặt lên bàn thờ và lý do
Không có danh sách quả cấm chung cho mọi nhà. Dưới đây là những loại nhiều gia đình tránh theo tập quán, kèm lý do thường được nêu; mỗi vùng mỗi nhà có thể khác.
- Quả có mùi quá nồng như sầu riêng, mít chín: mùi lấn át hương hoa, trong phòng kín dễ gây khó chịu. Nhiều nhà Nam Bộ vẫn cúng sầu riêng khi đang vụ, đó là nếp vùng.
- Quả có gai nhọn hoặc vỏ xù xì: một số nhà tránh vì thấy không mềm mại trên bàn thờ, nhưng chôm chôm vẫn được dùng rộng rãi.
- Quả có vị chua gắt, đắng như chanh, khế chua: nhiều nhà tránh vì theo cách nghĩ dân gian, đồ cúng nên là thứ ngon để mời.
- Quả giả bằng nhựa, sáp: nhiều người lớn tuổi không ưa vì cho rằng đồ cúng nên là đồ thật, ăn được.
- Quả đã dập, đã cắt, ăn dở: đây là điều gần như mọi nhà đều tránh, vì không sạch và không trang trọng.
- Quả có tên gọi một số nhà kiêng theo lối chơi chữ: phần này khác nhau rất nhiều giữa các vùng nên không có danh sách chung.
Những điều tránh trên đây là tập quán, không phải luật. Đặt nhầm một loại quả không có nghĩa là gặp điều không hay. Khi chưa rõ nếp nhà mình, hỏi người lớn là cách đơn giản nhất.
Quả trái mùa, quả nhập khẩu và quả cúng sau lễ
Táo, lê, nho nhập khẩu xuất hiện trên bàn thờ nhiều gia đình thành phố. Không có tập quán nào cấm quả nhập khẩu; chúng tiện vì có quanh năm, ít dập. Tuy vậy, nhiều người lớn vẫn thích quả trong nước đang mùa vì gần gũi với ông bà hơn. Bạn có thể kết hợp: một nải chuối, vài quả cam trong nước, thêm chùm nho cho đĩa quả có màu.
Quả trái mùa thường được bảo quản lạnh, ra nhiệt độ phòng nhanh mềm, nên chỉ đặt lên bàn thờ trong thời gian ngắn rồi hạ xuống. Mùa hè nắng nóng, đĩa quả trên bàn thờ gần cửa sổ dễ hỏng hơn mùa đông, nên chọn vị trí thoáng, tránh nắng chiếu trực tiếp.
Sau lễ, quả là lộc, cả nhà cùng ăn. Quả còn cứng có thể để thêm vài ngày; quả đã chín thì mang xuống ăn sớm. Nếu đĩa quả nhiều hơn sức ăn của nhà, chia cho hàng xóm, đồng nghiệp là cách nhiều người vẫn làm. Quả đã hỏng thì bỏ vào rác hữu cơ, không cần giữ lại vì ngại. Mua vừa đủ ngay từ đầu vẫn là cách tốt nhất để không phí.
Câu hỏi thường gặp
Cúng rằm nên chọn những loại quả nào?
Nhiều gia đình chọn quả đang mùa vì tươi, thơm và dễ mua: mùa hè có vải, nhãn, xoài, chôm chôm, măng cụt; mùa thu có na, hồng, bưởi; mùa đông có cam, quýt, bưởi. Chuối, thanh long, cam có quanh năm, thêm vào tháng nào cũng được.
Đĩa quả cúng rằm cần bao nhiêu loại?
Lễ rằm thường không đặt nặng số loại như mâm ngũ quả ngày Tết. Ba đến năm loại, mỗi loại vài quả là đủ đẹp. Nhà ít người có thể chỉ đặt một nải chuối hoặc vài quả cam. Quan trọng là quả tươi, sạch và vừa sức ăn.
Có nên cúng sầu riêng, mít lên bàn thờ không?
Nhiều nhà tránh vì mùi quá nồng lấn át hương hoa, nhất là trong phòng kín. Một số gia đình Nam Bộ vẫn cúng sầu riêng khi đang vụ, đó là nếp vùng. Nếu nhà bạn ở căn hộ nhỏ, chọn quả mùi nhẹ thường dễ chịu hơn cho cả nhà.
Quả nhập khẩu có dùng để cúng được không?
Không có tập quán nào cấm quả nhập khẩu. Táo, lê, nho được nhiều nhà thành phố dùng vì có quanh năm và ít dập. Nhiều người lớn tuổi vẫn thích quả trong nước đang mùa hơn, nên có thể kết hợp cả hai trên một đĩa.
Quả cúng để trên bàn thờ bao lâu thì hạ?
Quả còn tươi, chưa chín hẳn có thể để thêm một hai ngày. Quả đã chín, mùa hè nắng nóng hoặc quả trái mùa bảo quản lạnh thì nên hạ sớm để ăn. Thấy quả có dấu hiệu hỏng thì hạ ngay, không nên để lâu trên bàn thờ.
Có nên dùng quả giả bằng nhựa để cúng cho đỡ hỏng?
Nhiều người lớn tuổi không ưa quả giả vì cho rằng đồ cúng nên là thứ thật, ăn được và chia lộc được. Quả nhựa để lâu cũng bám bụi. Nếu sợ hỏng, chọn ít quả, quả còn cứng hoặc hạ xuống sớm là cách nhiều nhà dùng.