Cúng âm hồn là lễ riêng của người Huế, làm vào ngày 23 tháng 5 âm lịch hằng năm, để tưởng nhớ những người đã chết trong đêm Kinh thành thất thủ năm Ất Dậu (1885). Ngày ấy, nhiều nhà, nhiều chợ, nhiều cơ quan ở Huế bày bàn cúng trước ngõ, bên đường, dâng cháo, xôi, chè, hoa quả, gạo muối cho những người chết không người thờ. Người Huế quen gọi là “ngày giỗ chung”, và nói vui rằng hôm ấy cả thành phố cùng ăn giỗ.
Bài này kể lại nguồn gốc lễ theo những gì sử sách và người Huế cùng thừa nhận, mô tả mâm cúng thường thấy, chỗ đặt mâm, và cách người Huế xa quê giữ lễ ở nơi khác. Đây là một lễ tưởng niệm cộng đồng; bài viết với tinh thần ấy, không bàn chuyện cõi âm hay điều kiêng kỵ.
Gốc của lễ: đêm Kinh thành thất thủ năm 1885
Năm 1885, triều đình Huế trong thế bị Pháp ép từng bước. Phe chủ chiến do Tôn Thất Thuyết đứng đầu quyết định tấn công trước vào đồn Mang Cá và Toà Khâm sứ Pháp trong đêm 22 rạng sáng 23 tháng 5 năm Ất Dậu (âm lịch), tức đầu tháng 7 năm 1885 dương lịch. Cuộc tấn công không thành. Quân Pháp phản công, tràn vào Kinh thành; binh lính và rất nhiều dân thường chết trong hỗn loạn, chen nhau chạy qua các cửa thành. Vua Hàm Nghi được đưa ra khỏi kinh đô, sau đó ban chiếu Cần Vương.
Số người chết đêm ấy không được ghi chép đầy đủ; các tài liệu đưa ra những con số khác nhau, và nhiều thi thể không ai nhận. Sau biến cố, người Huế lập đàn để tế những người chết chung, gọi là đàn Âm hồn. Từ đó, ngày 23 tháng 5 âm lịch trở thành ngày cúng chung của cả kinh thành, rồi lan ra các làng quanh Huế.
Vì gốc lễ là một sự kiện có thật, người Huế lớn tuổi thường kể về ngày này như một ngày nhớ ơn và nhớ thương, không phải như một lễ cầu xin. Đây là điểm khác cơ bản giữa cúng âm hồn với nhiều lễ cúng cô hồn khác trong năm.
Lễ ngày nay diễn ra thế nào ở Huế
Vào ngày 23 tháng 5 âm lịch, nhiều gia đình ở Huế bày một bàn nhỏ trước cổng hoặc trước hiên, hướng ra đường. Các chợ lớn có lễ chung do tiểu thương góp; nhiều khu phố, tổ dân phố bày một bàn dài dọc lối đi. Có nơi các cơ quan, trường học, bến xe cũng làm. Ở đàn Âm hồn trong Thành nội có lễ tế chung do người địa phương tổ chức.
Giờ cúng thường vào buổi chiều hoặc chiều tối, sau khi các nhà đã lo xong mâm gia tiên trong nhà (nếu có). Một người trong nhà thắp hương, khấn ngắn mời những người đã khuất vì binh lửa về hưởng lễ, rồi để hương cháy hết. Sau lễ, nhiều nhà rải gạo muối ra đường, đốt giấy tiền ở chỗ an toàn, còn đồ ăn thì chia cho trẻ con trong xóm hoặc người đi qua.
Nhiều nhà Huế cũng cúng âm hồn vào những dịp khác, như rằm tháng Bảy, nhưng ngày 23 tháng 5 mới là ngày mang dấu ấn riêng của đất Huế. Người Huế ở các tỉnh khác, ở Sài Gòn hay ở nước ngoài, nhiều người vẫn giữ lễ này trong nhà như một cách nhớ quê.
Mâm cúng âm hồn thường có những gì
Mâm cúng âm hồn mang tinh thần “cúng cho người không có ai thờ”, nên đồ cúng thường là món dễ chia, dễ ăn, ít cầu kỳ. Những thứ hay gặp trên bàn cúng ở Huế:
- Cháo trắng loãng: múc vào nhiều chén nhỏ hoặc vào lá chuối. Đây là món gần như luôn có, theo quan niệm dân gian là món dễ dâng cho người chết đói, chết khát.
- Xôi và chè: xôi đậu, xôi bắp, chè đậu xanh, chè đậu trắng. Nhiều nhà nấu nồi lớn để chia sau lễ.
- Gạo và muối: một đĩa gạo, một đĩa muối, sau lễ rải ra đường hoặc góc vườn.
- Bánh và kẹo: bánh in, bánh ít, bánh tráng, kẹo, bỏng gạo — những thứ trẻ con trong xóm chờ được chia.
- Hoa quả: quả đang vào mùa hè ở Huế như thanh trà sớm, chuối, mận, dưa hấu cắt miếng.
- Khoai, sắn luộc, bắp luộc: nhiều nhà Huế có thêm để gợi lại bữa ăn của người nghèo năm xưa.
- Hương, nến, chén nước, có nhà thêm giấy tiền và quần áo giấy nhỏ: đồ giấy là tập quán của nhiều nhà, không phải phần bắt buộc; đốt thì đốt gọn, ở chỗ thoáng.
Có nhà làm thêm mâm mặn với thịt luộc, cá kho, canh. Phần lớn mâm âm hồn ở Huế vẫn nghiêng về món chay và món dân dã, vừa với tinh thần tưởng niệm.
Đặt mâm ở đâu và những điều nhiều nhà Huế giữ
Đặt ngoài cổng, không đặt trên bàn thờ gia tiên. Lễ âm hồn dành cho người không phải tổ tiên trong nhà, nên bàn cúng đặt ở cổng, trước hiên, hoặc vỉa hè trước nhà, quay ra phía đường. Trong nhà vẫn có thể thắp hương bàn thờ gia tiên như ngày thường.
Bàn thấp, gọn, không chắn lối đi. Ở phố đông, nhiều nhà dùng một chiếc bàn nhỏ hoặc trải chiếu sát mép tường, để người đi bộ và xe vẫn qua lại được. Bàn chung của tổ dân phố thường đặt ở khoảng sân rộng.
Nấu đủ để chia, không để thừa phải bỏ. Đồ cúng sau lễ được coi là để chia cho mọi người. Nhiều nhà nấu vừa phải, chia cho hàng xóm và trẻ nhỏ, không để cháo xôi qua đêm ngoài trời.
Đốt giấy tiền gọn và an toàn. Nếu nhà có đốt giấy, dùng thùng sắt hoặc chậu, đặt xa xe máy, dây điện, mái tôn; dập lửa kỹ trước khi vào nhà. Nhiều nhà ngày nay bỏ phần này, chỉ thắp hương.
Giữ không khí tưởng niệm. Người Huế lớn tuổi thường dặn con cháu đây là ngày nhớ người đã khuất vì nạn binh đao. Giữ lời nói nhẹ nhàng, không đùa cợt trước bàn cúng, là phép lịch sự hơn là kiêng kỵ.
Giữ lễ âm hồn khi sống xa Huế
Người Huế ở thành phố khác hoặc ở nước ngoài thường giữ lễ theo cách gọn hơn. Một cách làm nhiều gia đình đã chọn:
- Xem lịch để biết ngày 23 tháng 5 âm lịch rơi vào ngày dương nào năm nay. Lịch âm mỗi năm xê dịch, ngày dương khác nhau nhiều.
- Chuẩn bị một mâm nhỏ: một nồi cháo trắng, một đĩa xôi hoặc chè, ít bánh kẹo, một đĩa quả, chén gạo, chén muối, hương và nến.
- Chọn chỗ đặt: trước cửa nhà, ban công thoáng, hoặc sân chung nếu ban quản lý cho phép. Ở chung cư, nhiều nhà đặt sát cửa ra ban công, chỉ thắp hương, không đốt giấy.
- Thắp hương vào chiều tối, khấn ngắn theo cách gia đình quen làm. Văn khấn nếu dùng thì theo bản của gia đình hoặc địa phương, không cần dài.
- Chờ hương cháy khoảng một nửa đến hết thì hạ lễ. Chia xôi chè cho người nhà, hàng xóm; gạo muối có thể rải ở bồn cây hoặc gom lại dùng.
- Kể cho con cháu nghe vì sao có ngày này. Với nhiều gia đình Huế xa quê, phần kể chuyện quan trọng không kém mâm cúng.
Một mâm như vậy làm trong một buổi chiều là xong, không cần mua sắm lớn. Nếu năm nào bận, chỉ thắp một nén hương trước cửa cũng là giữ lễ.
Vì sao một lễ tưởng niệm hơn trăm năm vẫn còn được giữ
Lễ âm hồn đã qua gần một trăm rưỡi năm, qua nhiều đời vua, nhiều cuộc chiến và nhiều đợt người Huế rời quê đi nơi khác. Có vài lý do khiến lễ này không mất đi như nhiều tục khác. Thứ nhất, nó gắn với một biến cố mà gần như dòng họ nào ở Kinh thành cũng có người liên quan, nên ký ức được truyền trong từng nhà chứ không chỉ nằm trong sách. Thứ hai, lễ đơn giản: một nồi cháo, ít xôi chè, một nén hương là đủ, nhà nghèo nhà giàu đều làm được.
Thứ ba, lễ có tính cộng đồng rất rõ. Cả con phố cùng bày bàn trong một buổi chiều, trẻ con chạy từ nhà này sang nhà kia nhận bánh kẹo, chợ đóng cửa sớm để tiểu thương cùng cúng. Một sinh hoạt chung như vậy tự nó giữ lễ sống, vì không ai muốn nhà mình là nhà duy nhất trong xóm không bày bàn.
Cuối cùng, lễ chạm vào một tình cảm rất phổ biến: thương người chết oan, chết không ai thờ. Người Huế kể cho con cháu về đêm thất thủ cũng là kể về lịch sử của thành phố mình. Với nhiều gia đình, đó là lý do đủ để giữ một mâm nhỏ mỗi năm, kể cả khi đã sống rất xa Huế.
Phân biệt cúng âm hồn với các lễ cúng ngoài trời khác
Người ngoài Huế hay nhầm lễ âm hồn với cúng cô hồn rằm tháng Bảy hoặc cúng chúng sinh. Ba lễ có điểm chung là bày ngoài trời, dâng cho người không có ai thờ, có cháo trắng, gạo muối. Chỗ khác nằm ở gốc lễ và thời điểm. Rằm tháng Bảy gắn với lễ Vu lan và tục xá tội vong nhân trong dân gian, làm ở khắp nơi. Cúng âm hồn 23 tháng 5 gắn với một sự kiện lịch sử cụ thể của Huế, nên chủ yếu người Huế và người gốc Huế làm.
Một số làng quanh Huế còn có lễ tế âm linh, tế cô hồn vào những ngày khác theo nếp làng, thường gắn với những người chết trong chiến tranh, bão lụt hoặc những người lập làng không còn con cháu. Các lễ này do làng tổ chức tại đình, miếu hoặc nghĩa địa chung, khác với mâm cúng của từng nhà.
Vì vậy, khi người Huế nói “mai cúng âm hồn”, họ thường hiểu ngay là ngày 23 tháng 5. Nếu bạn mới về làm dâu, làm rể ở Huế, hỏi mẹ chồng, mẹ vợ nhà mình bày mâm ra sao là cách nhanh nhất để theo đúng nếp nhà.
Câu hỏi thường gặp
Ngày 23 tháng 5 âm lịch là ngày giỗ của ai?
Đây không phải giỗ của một người cụ thể. Người Huế cúng chung cho những người đã chết trong đêm Kinh thành thất thủ năm Ất Dậu 1885, phần lớn không còn ai nhận và thờ. Vì vậy lễ thường được gọi là ngày giỗ chung của người Huế.
Người không phải gốc Huế có nên cúng âm hồn không?
Lễ này là nếp riêng của Huế. Nếu bạn sống ở Huế, nhiều người thấy bày một mâm nhỏ cùng hàng xóm là cách hoà vào cộng đồng, nhưng đó là lựa chọn cá nhân. Không làm cũng không có gì sai.
Có cần cúng âm hồn vào giờ cố định không?
Không có giờ bắt buộc. Phần lớn nhà ở Huế cúng vào buổi chiều hoặc chiều tối ngày 23 tháng 5 âm lịch. Nhà bận có thể làm sớm hơn trong ngày. Điều được nhiều nhà để ý là cúng ngoài trời, không cúng trên bàn thờ gia tiên.
Đồ cúng âm hồn xong có ăn được không?
Ăn được và nhiều nhà chủ động chia cho hàng xóm, trẻ con, người đi đường. Chỉ cần chú ý an toàn thực phẩm: cháo, xôi, chè để ngoài trời mùa hè dễ hỏng, nên hạ lễ sớm và không để qua đêm.
Mâm cúng âm hồn có cần món mặn không?
Không cần. Phần lớn mâm âm hồn ở Huế là cháo trắng, xôi, chè, bánh, khoai sắn và hoa quả. Một số nhà thêm món mặn theo thói quen gia đình. Mâm chay giản dị phù hợp với tinh thần tưởng niệm của lễ.
Ở chung cư có đốt giấy tiền khi cúng âm hồn được không?
Nhiều chung cư không cho đốt lửa ở hành lang và ban công. Bạn có thể chỉ thắp hương, bỏ phần giấy tiền, hoặc hỏi ban quản lý xem có khu vực đốt chung không. Lễ âm hồn của nhiều nhà Huế hiện nay cũng đã bớt đồ giấy.