Thụ lộc là việc con cháu cùng dùng lễ vật sau khi cúng xong, với quan niệm phổ biến rằng đó là phần lộc ông bà, thần linh để lại. Theo tập quán nhiều nhà, khi hương đã cháy gần hết thì vái tạ, hạ lễ, rồi cả nhà ngồi ăn bữa cơm sau lễ và chia một phần cho người thân, hàng xóm.
Bài này đi qua những việc sau lễ mà người mới lo cúng hay lúng túng: hạ lễ khi nào, hạ thứ gì trước, ai được mời lộc, chia lộc thế nào cho khéo, và quan trọng không kém là làm gì với đồ cúng không ăn hết để vừa giữ ý nghĩa vừa không lãng phí. Vàng mã chỉ nhắc một câu: hoá vừa đủ, ở nơi an toàn.
Thụ lộc là gì và vì sao người Việt coi trọng
Trong cách hiểu của nhiều gia đình Việt, lễ vật sau khi dâng cúng không còn là đồ ăn bình thường mà là lộc, tức là phần ông bà, thần linh ban lại cho con cháu. Ăn đồ cúng vì thế được gọi bằng một cái tên trang trọng hơn: thụ lộc, hưởng lộc. Đây cũng là lý do lễ vật luôn phải là đồ ăn được, đồ ngon, đồ sạch.
Bữa cơm thụ lộc sau ngày giỗ là dịp cả họ, cả nhà ngồi lại với nhau. Người lớn kể chuyện ngày xưa của người được giỗ, con cháu ở xa về gặp mặt, trẻ nhỏ được biết tên ông bà, cụ kỵ. Nhiều người lớn tuổi cho rằng chính bữa cơm này mới là phần quan trọng nhất của ngày giỗ, còn mâm cúng chỉ là phần mở đầu.
Ở làng xã xưa, lộc sau tế lễ ở đình được chia cho các suất đinh theo lệ làng, và việc được chia lộc là một phần danh dự. Trong nhà, chuyện chia lộc đơn giản hơn nhiều, chủ yếu là mời người lớn tuổi phần ngon trước, gói phần biếu cho họ hàng, hàng xóm.
Với trẻ nhỏ, bữa thụ lộc còn là một bài học tự nhiên về nếp nhà: chờ người lớn cúng xong mới được ăn, mời ông bà, bố mẹ trước, biết món nào là lộc. Những thói quen ấy được học qua việc làm, không cần giảng giải dài dòng, và ở lại với trẻ rất lâu sau này.
Hiểu thụ lộc như một bữa sum họp thì cũng dễ hiểu vì sao không nên làm mâm cỗ quá sức: mâm quá to dẫn tới thừa, thừa thì phải bỏ, và phần lộc ấy không còn được trân trọng như ý ban đầu.
Hạ lễ lúc nào
Khi hương gần tàn. Tập quán phổ biến là chờ hương cháy hết hoặc gần hết rồi vái tạ và hạ lễ. Với hương nén thông thường, khoảng thời gian này thường kéo dài từ nửa giờ tới hơn một giờ, tuỳ cỡ hương. Đây là lý do nhiều nhà chọn hương ngắn khi cần hạ lễ sớm.
Thắp thêm tuần hương. Một số gia đình, nhất là trong ngày giỗ, thắp thêm một tuần hương nữa trước khi hạ, coi như mời thêm một lần. Có nhà thì chỉ cần một tuần là đủ. Đây là nếp riêng của từng nhà.
Ngày nóng, đồ dễ hỏng. Nếu trời nóng hoặc mâm có đồ dễ hỏng như hải sản, đồ tái, sữa chua, nhiều nhà vái tạ và hạ những món ấy trước, để phần lễ khô lại trên bàn thờ. Không ai cho rằng làm vậy là thiếu lễ, vì giữ đồ ăn an toàn cũng là tôn trọng lộc.
Mâm cúng ngoài trời. Lễ cúng giao thừa, cúng đất đai, cúng chúng sinh ngoài trời thường được hạ sau khi hương tàn, rồi mang vào nhà hoặc xử lý theo nếp của lễ đó. Ngoài trời có gió, hương cháy nhanh hơn; nên để ý thời gian để đồ ăn không phơi quá lâu.
Hạ lễ theo thứ tự nào
Không có quy định thứ tự chặt chẽ, nhưng nhiều gia đình làm theo trình tự sau để vừa giữ lễ, vừa gọn việc.
- Người đứng lễ vái tạ trước bàn thờ, báo đã xong lễ theo câu quen của gia đình.
- Nếu nhà có hoá vàng mã, hoá vừa đủ ở nơi thoáng, có chậu hoặc lò riêng, không đốt trong căn hộ kín hay ban công chật; rưới chút rượu hoặc nước sau khi tàn lửa theo nếp nhà.
- Hạ cơm canh và món nóng trước để kịp ăn khi còn ấm; đồ dễ hỏng hạ tiếp theo.
- Hạ xôi, gà, thịt, bánh; chuyển vào bếp để chặt, thái, bày lại cho bữa ăn.
- Quả, bánh khô, hoa có thể để lại trên bàn thờ thêm một thời gian theo nếp nhà; nước, rượu thay hoặc đổ vào gốc cây.
- Lau dọn bàn thờ, thu gom tàn hương, giấy gói; kiểm lại nến, đèn trước khi rời đi.
Nhiều gia đình giao việc hạ lễ cho người trong nhà còn người lớn ngồi tiếp khách. Phân công từ trước sẽ đỡ cảnh mọi người cùng bận khách mà mâm cỗ để nguội trên bàn thờ.
Chia lộc cho người lớn, họ hàng và hàng xóm
Trong bữa cơm sau lễ, nhiều gia đình có thói quen mời người lớn tuổi nhất phần ngon trước: đùi gà, miếng thủ lợn, chén rượu đầu tiên. Đây là phép kính trên nhường dưới quen thuộc, cũng là cách để trẻ nhỏ học được nếp nhà mà không cần ai giảng giải.
Phần lộc biếu họ hàng, hàng xóm thường là xôi, bánh, một ít gà, giò, hoa quả. Ở quê, ngày giỗ nhà nào cũng có vài suất lộc gửi sang nhà bên cạnh, hoặc mời người ta sang ăn cùng. Ở thành phố, nhiều nhà vẫn giữ thói quen mang phần bánh, quả biếu hàng xóm cùng tầng, bảo vệ toà nhà, người giúp việc.
Khi chia lộc, nên gói gọn gàng trong hộp hoặc túi sạch, không chia đồ đã ăn dở. Món dễ hỏng như gà, thịt nên chia sớm và dặn người nhận ăn trong ngày. Món khô như bánh, mứt, quả có thể gói lâu hơn.
Với những ngày giỗ có đông khách, một số gia đình chuẩn bị sẵn hộp, túi sạch để khách ra về có thể mang theo phần lộc nhỏ, như vài miếng bánh, ít xôi, mấy quả cam. Cách làm này vừa tránh thừa đồ, vừa giữ được cái tình của ngày giỗ ở quê, khi không ai ra về tay không.
Người ở xa không về được thì nhiều gia đình gửi phần lộc qua người thân, hoặc chỉ cần gọi điện báo đã xong giỗ, kể lại bữa cơm. Lộc không nhất thiết là đồ ăn; một tin nhắn báo ông bà vừa được giỗ, cả nhà vẫn khoẻ, đã là phần lộc của người con ở xa.
Đồ cúng sau lễ: dùng thế nào, giữ thế nào
Thời gian giữ trong bảng là hướng dẫn chung theo nguyên tắc an toàn thực phẩm gia đình; khi đồ có dấu hiệu lạ về mùi, màu thì bỏ, không tiếc.
| Lễ vật | Dùng sau lễ | Giữ thế nào |
|---|---|---|
| Cơm canh, món nóng | Ăn ngay trong bữa thụ lộc | Thừa thì cất tủ lạnh trong vòng một, hai giờ; ăn trong ngày hôm sau |
| Gà luộc, thịt, giò | Chặt, thái ăn trong bữa; chia biếu | Cất tủ lạnh sớm; giò lụa nguyên cây để ngăn mát vài ngày |
| Xôi, bánh nếp | Ăn trong ngày; phần thừa có thể chiên lại | Bọc kín, để ngăn mát; hâm lại trước khi ăn |
| Hoa quả | Ăn dần, chia biếu | Quả chín nhanh ăn trước; quả cứng để được lâu hơn |
| Bánh kẹo khô | Dùng dần, biếu | Đóng kín, để nơi khô; kiểm hạn dùng |
| Hoa, trầu cau, nước | Không ăn; giữ tới khi héo | Hoa héo, trầu héo gói giấy bỏ riêng; nước đổ gốc cây |
Một mẹo nhỏ: trước ngày cúng, dọn trống một phần tủ lạnh để có chỗ cất đồ sau lễ. Nhiều nhà hay quên việc này nên mâm cỗ thừa phải để ngoài suốt buổi chiều.
Đồ cúng không ăn hết: biến tấu và chia sẻ
Đồ cúng thừa sau giỗ, sau Tết là chuyện nhà nào cũng gặp. Vài cách nhiều gia đình vẫn làm để không phải bỏ phí:
- Xôi thừa: chiên giòn, làm xôi rán ăn sáng; xôi gấc, xôi đỗ cắt miếng chiên đều ngon.
- Gà luộc thừa: xé phay trộn rau răm, nấu cháo gà, làm miến gà cho bữa hôm sau.
- Giò, thịt luộc: làm món rim, món kho, hoặc ăn kèm bánh mì.
- Bánh chưng, bánh tét thừa: rán lại, hoặc cắt miếng nhỏ chia đều vào hộp cất ngăn mát.
- Hoa quả chín nhiều: ép nước, làm sinh tố, chia ngay cho hàng xóm thay vì để hỏng.
- Đồ còn nguyên, còn hạn mà nhà không dùng tới: biếu người thân, người làm việc quanh nhà, hoặc mang tới nơi nhận thực phẩm khô.
- Đồ đã hỏng: bỏ riêng, không cố ăn vì tiếc; vỏ quả, rau củ có thể ủ làm phân cho cây.
Cách giảm lãng phí bền vững nhất vẫn là làm mâm vừa đủ ngay từ đầu. Ghi lại sau mỗi lần cúng món nào thừa nhiều, lần sau bớt đi một chút.
Những kiêng cữ quanh chuyện thụ lộc
Đồ cúng chúng sinh. Nhiều gia đình không mang đồ cúng chúng sinh ngoài trời vào bữa thụ lộc của nhà, mà để rải hoặc cho đi theo nếp của lễ đó, nhất là cháo, gạo muối. Có nhà vẫn cho trẻ con trong xóm tranh nhau lấy bánh kẹo, như một tục vui đầu tháng Bảy. Đây là nếp từng vùng.
Ăn trước khi cúng. Một điều gần như nhà nào cũng giữ là không ăn, không nếm món đã dành để cúng trước khi làm lễ. Người nấu muốn nêm nếm thì múc ra bát riêng trước khi bày mâm.
Phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ. Ở một số nơi có những kiêng cữ riêng quanh việc phụ nữ mang thai hay trẻ nhỏ ăn đồ cúng. Đây là quan niệm dân gian từng vùng; điều chắc chắn hơn cả là đồ ăn phải chín, sạch, không để lâu ngoài trời, vì đó mới là thứ ảnh hưởng thật tới sức khoẻ.
Lộc không phải để tích trữ. Có người giữ đồ cúng rất lâu vì nghĩ đó là lộc, không dám bỏ. Nhiều người lớn hiểu chuyện lại khuyên ngược lại: lộc là để dùng, để chia; giữ tới hỏng mới là phí lộc.
Câu hỏi thường gặp
Cúng xong bao lâu thì được hạ lễ?
Theo tập quán phổ biến, khi hương đã cháy hết hoặc gần hết thì vái tạ và hạ lễ, thường từ nửa giờ tới hơn một giờ tuỳ cỡ hương. Nếu trời nóng hoặc có đồ dễ hỏng, nhiều nhà hạ những món ấy sớm hơn để giữ an toàn thực phẩm.
Thụ lộc có ý nghĩa gì?
Thụ lộc là việc con cháu cùng dùng lễ vật sau khi cúng, với quan niệm đó là phần lộc ông bà, thần linh để lại. Bữa cơm thụ lộc cũng là dịp gia đình sum họp, kể chuyện về người đã khuất và giữ gìn nếp nhà.
Có nên chia đồ cúng cho hàng xóm không?
Nhiều gia đình vẫn giữ thói quen biếu hàng xóm, họ hàng một ít xôi, bánh, quả sau ngày giỗ, ngày rằm. Đây là cách chia sẻ niềm vui và cũng giúp tránh thừa đồ. Nên gói gọn gàng, đồ dễ hỏng thì dặn người nhận ăn trong ngày.
Đồ cúng thừa nhiều quá phải làm sao?
Bạn có thể biến tấu xôi, gà, giò thành món mới cho bữa sau, chia cho người thân, hàng xóm, hoặc biếu nơi nhận thực phẩm. Lâu dài, nên ghi lại món thừa sau mỗi lần cúng để lần sau làm mâm vừa đủ hơn.
Đồ cúng để lâu có nên ăn không?
Không nên ăn đồ chín đã để ngoài nhiệt độ phòng nhiều giờ, nhất là thịt, gà, hải sản khi trời nóng. Lộc là để dùng khi còn ngon và an toàn; đồ đã có mùi lạ, màu lạ thì nên bỏ, không phải tiếc.
Có được ăn thử món ăn trước khi cúng không?
Phần lớn gia đình kiêng nếm món đã dành để cúng trước khi làm lễ. Người nấu muốn nêm nếm thì múc ra bát riêng trước khi bày mâm. Phần còn lại trong nồi sau khi đã bày mâm thì nhiều nhà vẫn dùng bình thường.