Phần lễ gia tiên trong lễ ăn hỏi diễn ra sau khi nhà gái nhận các tráp lễ: người đại diện nhà gái mở lễ, đặt một phần lễ vật lên bàn thờ gia tiên, thắp hương báo việc con gái đã nhận lời, rồi mời cô dâu chú rể cùng lên thắp hương. Sau khi hương tàn bớt, nhà gái xin lễ hạ xuống và tách một phần để lại quả cho nhà trai mang về. Toàn bộ phần lễ này thường mất chừng hai mươi đến ba mươi phút, nằm giữa phần trao tráp và phần trò chuyện của hai họ.
Danh sách tráp ăn hỏi, số tráp, đội bê lễ là chuyện người ta bàn nhiều. Bài này không đi vào đó mà dừng ở chỗ ít được nói rõ hơn: trước bàn thờ nhà gái, ai làm gì, đặt món nào lên, khấn thưa ra sao, cô dâu chú rể đứng thế nào, khi nào thì hạ lễ, và phương án gọn cho nhà có bàn thờ nhỏ trong căn hộ.
Vì sao lễ ăn hỏi có phần thắp hương gia tiên
Ăn hỏi là lúc nhà trai chính thức hỏi cưới, nhà gái chính thức nhận lời. Thời xưa, đây là phần nối của các lễ nạp cát và nạp tệ trong lục lễ: sau khi hai nhà đồng ý, nhà trai mang sính lễ sang để định việc. Lễ vật ăn hỏi vì thế không phải quà biếu thông thường mà mang nghĩa giao ước giữa hai gia đình. Đặt lễ lên bàn thờ là cách nhà gái thưa với tổ tiên rằng giao ước đó đã được nhận.
Theo cách nghĩ của nhiều gia đình, từ lúc thắp hương báo trong lễ ăn hỏi, người con gái được coi là đã có nơi có chốn. Nhiều làng cũ có lệ: con gái đã nhận lễ ăn hỏi thì không nhận lời nhà khác. Ngày nay hiếm ai nói thẳng như vậy, nhưng phần lễ trước bàn thờ vẫn giữ sức nặng: nó là lúc hai họ đứng cùng nhau, nhìn cô dâu chú rể thắp nén hương đầu tiên với tư cách một đôi.
Ở nhiều gia đình miền Nam, lễ này gọi là đám hỏi và thường có thêm nghi thức trao trang sức, mẹ chồng đeo bông tai hoặc dây chuyền cho con dâu ngay trước bàn thờ. Ở miền Bắc, phần trao trang sức có khi làm, có khi không, tuỳ nhà. Dù khác nhau, cả ba miền đều có chung bước đặt lễ và thắp hương.
Trình tự phần lễ trước bàn thờ nhà gái
Sau khi đội bê lễ nhà trai trao tráp cho đội đỡ lễ nhà gái, phần lễ gia tiên thường đi theo thứ tự này. Mỗi vùng thêm bớt đôi chút:
- Hai bên đại diện phát biểu ngắn: nhà trai nói lý do, nhà gái nhận lời. Phần phát biểu nằm ngoài lễ cúng, nên giữ ngắn để lễ vật khỏi phải chờ lâu.
- Nhà gái mời nhà trai cho phép mở lễ. Người đại diện nhà gái, thường là bố hoặc một người lớn trong họ, cùng mẹ cô dâu mở từng tráp.
- Đặt lễ lên bàn thờ: trầu cau đặt gần bát hương, rượu và chè đặt hai bên, bánh và hoa quả đặt phía trước hoặc ở bàn dưới. Không cần bày hết mọi tráp lên bàn thờ nhỏ; mỗi tráp lấy một phần tượng trưng là đủ theo tập quán.
- Người đại diện nhà gái thắp đèn, thắp hương, khấn báo gia tiên. Văn khấn đọc theo bản của gia đình; nội dung chính là nhà ai ở đâu đến dạm hỏi con gái nhà mình, nhà mình đã nhận lời.
- Cô dâu chú rể được mời lên thắp hương, vái lạy. Nhiều nhà để chú rể đứng bên trái, cô dâu đứng bên phải khi nhìn vào bàn thờ, nhưng thứ tự này khác nhau giữa các vùng.
- Nếu có phần trao trang sức, bố mẹ chú rể đeo cho cô dâu ngay trước bàn thờ, sau khi đôi trẻ thắp hương.
- Hai họ ngồi uống nước, ăn bánh. Chờ hương tàn khoảng hai phần ba, người đại diện nhà gái xin lễ, hạ lễ xuống để chia lại quả.
Có nhà gái làm hai lần thắp hương: một lần ngay khi nhận lễ, một lần lúc xin lễ để tạ. Cách nào cũng là nếp riêng của gia đình, không có bên nào sai.
Đặt món nào lên bàn thờ, món nào để bàn dưới
Bàn thờ của nhiều gia đình nhỏ, nhất là ở căn hộ. Bảng dưới là cách phân chia hay gặp để vừa đủ lễ vừa không chồng chất:
| Lễ vật trong tráp | Lên bàn thờ | Để bàn dưới hoặc mời khách |
|---|---|---|
| Trầu cau | Một phần nhỏ, đặt gần bát hương | Phần còn lại giữ nguyên để chia lại quả |
| Rượu | Một chai hoặc rót vài chén | Chai còn lại dùng mời hai họ |
| Chè (trà) | Một gói tượng trưng | Pha mời khách ngay trong buổi lễ |
| Bánh cốm, bánh phu thê, bánh xu xê | Một hai cặp | Phần lớn để chia quà họ hàng và lại quả |
| Hoa quả | Một đĩa đẹp | Phần còn lại để mời và chia |
| Xôi, lợn quay (nếu có) | Đặt ở bàn dưới vì to và nặng | Chia làm đôi khi lại quả theo nếp một số nơi |
Trang sức, tiền dẫn cưới nếu có thì không đặt lên bàn thờ lâu; nhiều nhà đặt phong bì lên bàn thờ trong lúc thắp hương rồi cất ngay. Đây là thói quen để khỏi thất lạc trong lúc đông người, không mang ý nghĩa kiêng kỵ gì.
Lại quả: phần lễ được trả về nhà trai
Lại quả là gì. Sau khi xin lễ, nhà gái tách một phần lễ vật trong mỗi tráp đặt lại vào tráp để nhà trai mang về. Theo quan niệm dân gian, đó là cách nhà gái đáp lễ và chia vui, cho thấy hai nhà có đi có lại, không phải bên nào chỉ nhận.
Thường lại bao nhiêu. Không có tỉ lệ chung. Nhiều nhà miền Bắc lại khoảng một phần ba đến một nửa số bánh, trầu cau; rượu, chè thường giữ lại. Có nơi không lại xôi, có nơi chia đôi con lợn quay. Hỏi người lớn trong nhà hoặc người làm dịch vụ cưới quen ở địa phương là nhanh nhất.
Ai làm việc chia. Thường là mẹ cô dâu hoặc một người phụ nữ lớn tuổi trong họ, làm ở phòng trong cho nhanh. Đội đỡ lễ nhà gái mang tráp đã chia ra trao lại đội bê lễ nhà trai khi nhà trai ra về.
Lại quả có cần thắp hương lại không. Không. Phần lại quả đã được thắp hương trong lễ chung. Khi về nhà, nhiều nhà trai đặt một phần lên bàn thờ nhà mình và thắp hương báo việc đã hỏi xong; đây là nếp tốt nhưng không bắt buộc.
Phương án gọn: căn hộ nhỏ, khách ít, nhà gái ở xa
Căn hộ hai phòng ngủ thường không đủ chỗ cho hàng dài đội bê tráp. Nhiều gia đình rút gọn: năm tráp thay vì bảy hay chín, đội bê lễ chỉ có anh em trong nhà, phần trao tráp làm ngay ở hành lang hoặc sảnh tầng. Phần lễ trước bàn thờ không vì vậy mà kém đi. Chỉ cần lấy từ mỗi tráp một thứ tượng trưng, đặt lên bàn thờ, thắp hương, để cô dâu chú rể vái lạy, thế là thành lễ.
Nếu bàn thờ treo tường quá nhỏ, có thể kê một chiếc bàn phủ khăn đỏ ngay bên dưới làm bàn lễ phụ. Đặt trầu cau, rượu lên bàn thờ chính; bánh, hoa quả để ở bàn phụ. Nhớ khoảng cách giữa nến, hương và khăn phủ, vì đông người dễ va.
Gia đình nhà gái ở quê mà cô dâu chú rể sống ở thành phố, nhà trai thường phải đi xa. Khi đó nhiều nhà gộp ăn hỏi với lễ cưới trong hai ngày liên tiếp hoặc cùng một buổi sáng. Phần lễ gia tiên vẫn tách thành hai lần thắp hương: một lần nhận lễ hỏi, một lần xin dâu. Gộp ngày không có nghĩa là gộp lời thưa.
Lời thưa trước bàn thờ: nên có những ý gì
Nhiều người đại diện nhà gái lo nhất phần khấn, vì sợ quên hoặc nói sai. Thực tế, văn khấn lưu hành có nhiều bản khác nhau, và người lớn trong làng thường thưa bằng lời nôm của mình. Bài này không đưa một bài khấn cụ thể; gia đình nào có bản quen dùng thì đọc theo bản đó. Điều đáng chuẩn bị là các ý chính cần nói cho đủ.
Theo bố cục phổ biến, lời thưa trong lễ ăn hỏi thường có bốn phần. Thứ nhất, người khấn xưng mình là ai, ở đâu, đứng ra thay mặt gia đình. Thứ hai, nói hôm nay là ngày nào, gia đình ông bà nào ở đâu đưa con trai tên gì đến hỏi cưới con gái tên gì của nhà mình. Thứ ba, thưa rằng gia đình đã nhận lễ, mong tổ tiên chứng giám cho việc hai nhà kết thông gia. Thứ tư, mời tổ tiên về thụ hưởng lễ vật và kết thúc bằng lời kính cẩn.
Nếu người khấn không quen, có thể viết các ý đó ra một mẩu giấy nhỏ để nhìn. Nói chậm, rõ tên và địa chỉ là đủ. Ở nhiều nhà, sau khi người lớn khấn xong, bố cô dâu nói thêm một hai câu bằng lời thường trước mặt hai họ, kiểu báo với các cụ là con gái nhà mình đã có nơi. Câu nói giản dị đó thường đọng lại lâu hơn cả bài khấn.
Bên nhà trai: thắp hương trước lúc lên đường đi hỏi
Lễ gia tiên trong ăn hỏi không chỉ diễn ra ở nhà gái. Ở nhiều gia đình miền Bắc và Bắc Trung Bộ, sáng hôm ăn hỏi, trước khi đoàn bê lễ xuất phát, bố chú rể thắp hương ở bàn thờ nhà mình, thưa rằng hôm nay gia đình đưa con đi hỏi vợ. Nhiều nhà đặt các tráp lễ lên bàn hoặc trước bàn thờ một lúc trong khi thắp hương, rồi mới giao cho đội bê lễ.
Phần này rất ngắn, thường chỉ năm mười phút, nhưng giúp cả đoàn có một điểm bắt đầu rõ ràng. Người lớn trong họ đến nhà chú rể từ sớm, uống chén nước, cùng chứng kiến nén hương rồi mới lên xe. Với nhà ở xa nhà gái, có khi phải xuất phát từ tối hôm trước; khi đó nhiều nhà thắp hương tối hôm trước và không làm lại vào sáng hôm sau.
Khi đoàn trở về với các tráp lại quả, nhiều nhà trai lại đặt một phần lễ lại quả lên bàn thờ nhà mình, thắp hương báo việc hỏi đã xong. Hai lần thắp hương ở nhà trai, một lúc đi và một lúc về, khép lại phần lễ của ngày ăn hỏi. Không làm cũng không sao, nhưng đây là nếp nhiều gia đình trân trọng.
Những chỗ hay sơ suất trong phần lễ gia tiên
Phần lớn sơ suất không phải do thiếu lễ mà do lúc đông người, ai cũng nghĩ người khác lo:
- Quên chuẩn bị hương, diêm hoặc bật lửa ở gần bàn thờ, đến lúc thắp phải chạy đi tìm.
- Đặt quá nhiều lễ lên bàn thờ nhỏ, bánh trượt xuống, hoa đổ nước, nến sát khăn.
- Cô dâu chú rể bị gọi đi chụp ảnh đúng lúc cần lên thắp hương; nên dặn người chụp ảnh đứng sẵn gần bàn thờ thay vì kéo đôi trẻ đi chỗ khác.
- Chưa thống nhất ai là người khấn bên nhà gái, đến lúc hai ông chú cùng nhường nhau. Chọn trước một người, bàn trước vài câu.
- Hạ lễ quá sớm khi hương còn cháy dài vì nhà trai vội về, khiến người lớn bên nhà gái không vui. Báo trước giờ nhà trai cần đi để nhà gái thắp hương sớm hơn.
- Để xôi, lợn quay ngoài nắng nóng cả buổi. Đồ mặn trong lễ ăn hỏi nên chia và cất sớm, nhất là vào mùa hè.
Câu hỏi thường gặp
Có cần bày tất cả các tráp lên bàn thờ nhà gái không?
Không cần. Theo tập quán phổ biến, mỗi tráp lấy một phần tượng trưng đặt lên bàn thờ là đủ, phần còn lại để ở bàn dưới. Bàn thờ quá chật dễ đổ vỡ và mất an toàn với hương nến.
Ai là người thắp hương đầu tiên trong lễ ăn hỏi?
Thường là người đại diện nhà gái, có thể là bố cô dâu hoặc một người lớn trong họ. Sau đó mới mời cô dâu chú rể. Một số nhà mời thêm đại diện nhà trai thắp một nén ra mắt gia tiên, việc này do nhà gái quyết.
Đám hỏi miền Nam có khác phần lễ gia tiên miền Bắc không?
Khác ở vài điểm: miền Nam hay có nghi thức mẹ chồng trao trang sức cho con dâu trước bàn thờ, có nhà làm lễ lên đèn bằng cặp nến đỏ. Phần đặt lễ và thắp hương báo thì giống nhau ở cả hai miền.
Nếu nhà gái không có bàn thờ gia tiên thì làm lễ ăn hỏi thế nào?
Lễ vật vẫn trao nhận bình thường. Nhà gái có thể đặt lễ lên một chiếc bàn trang trọng giữa nhà, hai họ chứng kiến, cô dâu chú rể chào bố mẹ. Phần thắp hương bỏ qua mà không ảnh hưởng gì đến giá trị của buổi lễ.
Lễ ăn hỏi xong, nhà trai về có phải thắp hương ở nhà mình không?
Nhiều nhà trai đặt một phần lễ lại quả lên bàn thờ và thắp hương báo đã hỏi vợ cho con. Đây là nếp nhiều nơi giữ, không bắt buộc. Nhà đi xa về muộn có thể thắp vào sáng hôm sau.
Hương trên bàn thờ nhà gái phải cháy hết mới hạ lễ không?
Theo tập quán, nhiều nhà chờ hương tàn khoảng hai phần ba thì xin lễ. Không cần chờ cháy hết. Nếu nhà trai có việc phải về sớm, hai bên báo trước để nhà gái thắp hương sớm hơn cho kịp.