Lễ vật dạm ngõ thường rất gọn: một khay trầu cau, chè, rượu, có nhà thêm bánh kẹo hoặc hoa quả; nhà trai mang sang, nhà gái nhận rồi đặt lên bàn thờ gia tiên, người đại diện nhà gái thắp hương báo với tổ tiên rằng nhà có người đến đặt vấn đề. Đó là nén hương đầu tiên của cả chuỗi lễ cưới, trước cả lễ ăn hỏi.
Dạm ngõ, có nơi gọi chạm ngõ, là bước rút gọn của vài lễ trong lục lễ thời xưa. Ngày nay buổi gặp này chủ yếu để hai bên gia đình làm quen và bàn chuyện tiếp theo, nhưng phần lễ trước bàn thờ vẫn được nhiều nhà giữ. Bài này nói về phần lễ đó: lễ vật gồm những gì, ai đặt lên bàn thờ, ai thắp hương, khấn thưa ra sao, và làm gọn thế nào khi hai nhà ở xa.
Dạm ngõ nằm ở đâu trong chuỗi lễ cưới
Sách vở về phong tục cưới thường nhắc đến lục lễ: nạp thái, vấn danh, nạp cát, nạp tệ, thỉnh kỳ và thân nghinh. Sáu bước này có gốc từ lễ chế Trung Hoa, được người Việt dùng ở các gia đình nề nếp xưa nhưng thường giản lược đi. Đến nay phần lớn gia đình chỉ còn ba bước chính: dạm ngõ, ăn hỏi và lễ cưới. Dạm ngõ gánh phần của những lễ đầu, tức là nhà trai chính thức ngỏ ý và hai nhà biết mặt nhau.
Vì là lần gặp đầu, buổi dạm ngõ thường nhỏ: bố mẹ chú rể, chú rể, có khi thêm một người lớn trong họ, sang nhà gái vào buổi sáng hoặc chiều. Nhà gái có bố mẹ, cô dâu và vài người thân. Không có đội bê tráp, không có rạp. Phần lễ trước bàn thờ chỉ chiếm mười lăm, hai mươi phút, phần còn lại là ngồi uống nước nói chuyện.
Một số gia đình trẻ ở thành phố gộp dạm ngõ với ăn hỏi để đỡ đi lại. Khi gộp, phần thắp hương báo lần đầu sẽ nằm trong lễ ăn hỏi. Nếu vẫn tách riêng, nén hương dạm ngõ mang ý nghĩa: nhà gái thưa với tổ tiên rằng có nhà trai đến ngỏ lời, việc cưới bắt đầu.
Lễ vật dạm ngõ thường gặp
Lễ dạm ngõ nhẹ hơn ăn hỏi rất nhiều. Bảng dưới là những thứ hay thấy, theo tập quán phổ biến ở người Kinh:
| Lễ vật | Cách thường chuẩn bị | Ghi chú |
|---|---|---|
| Trầu cau | Một khay hoặc một mâm nhỏ, lá trầu tươi, buồng cau hoặc vài quả cau | Gần như nơi nào cũng có; số lượng tuỳ nhà, không có con số bắt buộc |
| Chè (trà) | Một gói hoặc một hộp chè ngon | Miền Bắc hay dùng chè Thái; mang theo để hai nhà pha uống luôn |
| Rượu | Một chai rượu | Rượu dùng để rót lên bàn thờ và mời nhau |
| Bánh kẹo, mứt | Một hộp | Có nhà thêm, có nhà không; hợp khi nhà gái có trẻ con, người già |
| Hoa quả | Một đĩa hoặc giỏ nhỏ | Nhà miền Nam hay mang thay cho bánh kẹo |
| Thuốc lá | Một bao | Tập quán cũ ở nông thôn miền Bắc; nhiều nhà nay bỏ hẳn |
Lễ dạm ngõ thường được đặt trong một hoặc hai tráp nhỏ, hoặc khay có phủ khăn đỏ. Đây không phải lễ ăn hỏi nên không cần đủ số tráp lẻ hay đội bê lễ. Nhà gái ở xa, đi máy bay hoặc xe khách, mang lễ vật nhỏ gọn trong túi là bình thường.
Trình tự phần lễ trước bàn thờ
Phần lễ thường đi theo các bước sau, đặt trong buổi gặp chung của hai nhà:
- Nhà trai đến, chào hỏi, ngồi uống nước. Người đại diện nhà trai, thường là bố chú rể, nói lý do đến thăm và trao lễ vật cho bố mẹ cô dâu.
- Nhà gái nhận lễ. Người đại diện nhà gái mở lễ, chọn một phần trầu cau, rượu, chè đặt lên bàn thờ gia tiên, phần còn lại để mời khách.
- Người đại diện nhà gái thắp hương, khấn thưa: hôm nay nhà ông bà nào ở đâu đưa con sang ngỏ ý, xin tổ tiên chứng giám.
- Nhiều nhà mời người đại diện nhà trai cùng thắp một nén hương để ra mắt gia tiên nhà gái. Việc này tuỳ nhà gái mời, nhà trai không tự ý lên thắp.
- Chú rể có thể được mời thắp hương sau đó. Cô dâu đứng cạnh bố mẹ.
- Hai bên ngồi lại bàn chuyện ăn hỏi, ngày cưới, số lượng khách. Phần này là nói chuyện, không phải lễ.
Văn khấn lễ dạm ngõ, nếu có, đọc theo bản của gia đình. Nhiều người lớn thưa bằng lời thường cho ngắn gọn. Điều cần là đủ thông tin: ai đến, đến vì việc gì, ngày nào.
Ai đặt lễ lên bàn thờ: những tình huống hay gặp
Bố cô dâu còn và có mặt. Bố đặt lễ và thắp hương. Mẹ đứng cạnh hoặc giúp mở lễ. Đây là cách phổ biến nhất.
Bố cô dâu đã mất. Mẹ, anh trai cả, hoặc chú bác ruột đứng lễ. Nhiều gia đình mời bác hoặc chú để có người lớn bên nội đứng ra, nhưng mẹ tự đứng lễ cũng không trái tập quán nào.
Bàn thờ chính không nằm ở nhà cô dâu. Ví dụ gia đình thờ ở nhà ông bà hoặc nhà bác trưởng. Có hai cách: lễ dạm ngõ vẫn diễn ra ở nhà bố mẹ cô dâu, đặt lễ lên bàn thờ ở đây nếu có; hoặc sau buổi gặp, bố cô dâu mang một phần lễ sang nhà bác trưởng thắp hương báo.
Nhà gái không có bàn thờ. Chuyện này ngày càng hay gặp với gia đình theo tôn giáo khác hoặc nhà ở trọ. Lễ vật vẫn trao nhận như bình thường; phần thắp hương có thể bỏ hoặc thay bằng việc đặt lễ vật lên một chiếc bàn trang trọng giữa nhà. Hai nhà nên hỏi nhau trước để khỏi ngượng.
Lễ vật sau khi thắp hương xử lý thế nào
Khác với lễ ăn hỏi có phần lại quả rõ ràng, lễ dạm ngõ thường không chia lại. Trầu cau trên bàn thờ để đến chiều hoặc hôm sau thì hạ xuống, mời người già trong nhà ăn hoặc chia cho họ hàng gần như một cách báo tin. Chè và rượu thì pha mời khách ngay trong buổi gặp.
Có nơi nhà gái tách vài miếng trầu, một ít cau gói lại để nhà trai mang về như lộc. Đây là nếp nhỏ của một số làng, không phổ biến khắp nơi. Nếu nhà gái làm thế, nhà trai nhận và cảm ơn là đủ.
Một chỗ nên chú ý là trầu không để được lâu trong nhà nóng. Lá trầu héo sau một hai ngày; cau bổ ra thì thâm nhanh. Nếu lễ dạm ngõ cách ăn hỏi vài tháng, đừng giữ lại lễ dạm ngõ để dùng cho ăn hỏi, lễ nào chuẩn bị lễ đó cho tươi.
Dạm ngõ ở ba miền: khác nhau ở phần nào
Miền Bắc giữ phần lễ rõ nhất. Ở nhiều vùng đồng bằng Bắc Bộ như Hưng Yên, Ninh Bình (gồm cả Thái Bình, Nam Định cũ), dạm ngõ vẫn là một buổi riêng, có trầu cau, chè, rượu, thuốc và có thắp hương báo gia tiên. Người lớn hai bên coi đây là lần đầu chính thức nên chú ý cách ăn nói, chỗ ngồi, ai mời nước ai.
Miền Trung làm gọn nhưng không bỏ. Nhiều gia đình ở Huế, Quảng Trị, Quảng Ngãi vẫn có buổi nhà trai sang nhà gái thưa chuyện, lễ vật thường chỉ là trầu cau, rượu, trà và bánh. Có nơi gọi buổi này là lễ đi nói. Phần thắp hương tuỳ nhà.
Miền Nam hay gộp vào đám hỏi. Ở Thành phố Hồ Chí Minh và nhiều tỉnh Nam Bộ, buổi gặp đầu thường gọi là đi coi mắt hoặc đi nói, nhẹ nhàng, có khi chỉ mang giỏ trái cây. Không ít gia đình bỏ hẳn buổi riêng, để phần ngỏ ý và thắp hương dồn vào đám hỏi.
Chung cho cả ba miền. Dù làm to hay nhỏ, phần trước bàn thờ đều do nhà gái chủ động: nhà gái đặt lễ, nhà gái thắp hương, nhà gái mời. Đây là nét lịch sự chung mà nhà trai nên biết trước khi đến, khỏi lúng túng không biết đứng đâu.
Những điều nhà trai nên hỏi trước khi mang lễ sang
Vì lễ dạm ngõ nhỏ, nhà trai thường ngại hỏi kỹ, sợ bị coi là tính toán. Thật ra hỏi trước giúp cả hai nhà nhẹ người. Ba điều nên hỏi qua cô dâu hoặc qua người mai mối: nhà gái có thắp hương báo gia tiên trong buổi này không; nếu có, bàn thờ đặt ở nhà bố mẹ hay nhà ông bà; và nhà gái có kiêng gì riêng không, ví dụ gia đình ăn chay thì tránh mang rượu, gia đình theo đạo thì không cần hương.
Một điều nữa hay bị quên là giờ đến. Nhà gái thường muốn thắp hương lúc vừa nhận lễ, khi mọi người còn đứng đông đủ. Nếu nhà trai đến muộn hơn hẹn nhiều, nhà gái phải chờ, nước nguội, người già mỏi. Báo trước giờ đến và đến đúng giờ là cách tôn trọng đơn giản nhất.
Cuối cùng, nếu có người lớn trong họ nhà trai đi cùng, nên cho nhà gái biết trước để họ sắp chỗ ngồi và chuẩn bị người tiếp chuyện cho tương xứng. Những chi tiết nhỏ đó làm nên không khí của buổi lễ hơn là lễ vật nhiều hay ít.
Làm gọn khi hai nhà ở xa hoặc gộp lễ
Không phải gia đình nào cũng đủ điều kiện làm ba lễ tách riêng. Những cách nhiều nhà đang dùng:
- Gộp dạm ngõ vào ăn hỏi: nhà trai báo trước với nhà gái, trong lễ ăn hỏi người đại diện nói thêm một câu "xin phép gộp lễ dạm ngõ". Nhà gái thắp hương báo một lần cho cả hai ý.
- Dạm ngõ không có bố mẹ chú rể: khi bố mẹ ở quá xa, chú rể đi cùng một người lớn đại diện (chú, bác, anh chị) mang lễ sang. Nhà gái vẫn nhận lễ và thắp hương bình thường.
- Dạm ngõ qua cuộc gọi video: một số gia đình có con ở nước ngoài để hai bên bố mẹ gặp nhau qua màn hình, sau đó chú rể hoặc người đại diện trực tiếp mang lễ sang nhà gái thắp hương. Phần lễ trước bàn thờ vẫn cần có người tại chỗ.
- Lễ vật tối giản: một gói chè, một chai rượu, một khay trầu cau là đủ để thành lễ theo tập quán. Không cần mua thêm đồ đắt tiền cho buổi gặp này.
Cách gọn nào cũng nên được hai bên bàn trước. Điều làm người lớn phật ý thường không phải là lễ vật ít, mà là không được hỏi ý kiến.
Câu hỏi thường gặp
Lễ dạm ngõ có cần mang tráp không?
Không bắt buộc. Lễ dạm ngõ thường chỉ một hai khay nhỏ có phủ khăn, hoặc một túi lễ gọn. Số tráp lẻ và đội bê tráp thuộc về lễ ăn hỏi. Mang theo khay đẹp là để trao nhận trang trọng, không phải để đếm số.
Nhà trai có được tự thắp hương lên bàn thờ nhà gái không?
Theo phép lịch sự chung, nhà trai chờ nhà gái mời. Nhiều gia đình nhà gái chủ động mời người đại diện nhà trai thắp một nén hương ra mắt tổ tiên; nếu không được mời thì cứ để nhà gái thắp, không có gì thiếu lễ.
Dạm ngõ xong bao lâu thì ăn hỏi?
Không có khoảng cách cố định; có nhà vài tuần, có nhà vài tháng, tuỳ việc chuẩn bị. Chuyện chọn ngày cụ thể là việc hai nhà tự bàn với nhau, nhiều nhà nhờ người xem ngày, bài này không đi vào phần đó.
Dạm ngõ có cần làm mâm cơm cúng không?
Phần lớn không. Lễ dạm ngõ chỉ cần đặt trầu cau, rượu, chè lên bàn thờ và thắp hương. Một số nhà gái làm bữa cơm mời nhà trai ở lại ăn, nhưng đó là bữa cơm tiếp khách chứ không phải mâm cúng.
Nếu nhà gái theo đạo Công giáo thì lễ dạm ngõ thế nào?
Nhiều gia đình Công giáo vẫn có bàn thờ tổ tiên bên cạnh nơi thờ Chúa và vẫn nhận lễ, thắp hương báo. Nếu gia đình không có bàn thờ tổ tiên, lễ vật vẫn trao nhận bình thường. Cách làm cụ thể nên hỏi chính gia đình nhà gái.
Lễ dạm ngõ có phải trả lễ không?
Thường không có phần lại quả như ăn hỏi. Một số nơi nhà gái gửi lại ít trầu cau làm lộc cho nhà trai. Nếu nhà gái không làm, nhà trai cũng không cần bận tâm.