Mâm ngũ quả là mâm trái cây bày trên bàn thờ ngày Tết, và mỗi miền chọn quả theo một cách nghĩ riêng: miền Bắc nặng về màu sắc và hình dáng, miền Nam chơi chữ theo cách đọc tên quả, miền Trung dùng nhiều quả vườn nhà và quả đúng mùa. Chữ "ngũ" là năm, nhưng mâm thực tế có khi bốn, có khi bảy tám loại; con số năm mang ý đủ đầy hơn là một con số phải đếm.
Bài này đi vào ý nghĩa: vì sao mỗi loại quả có mặt, các miền khác nhau ở đâu, chọn quả thế nào cho mâm đứng được suốt những ngày Tết, và những quả nhiều nhà tránh cùng lý do. Phần bố cục, phối màu để mâm đẹp mắt là chuyện trang trí, có tài liệu riêng.
Vì sao gọi là ngũ quả và năm thì đếm thế nào
Trong cách giải thích hay gặp, "ngũ" gắn với ngũ hành và năm màu: trắng, xanh, đen, đỏ, vàng. Năm loại quả với năm màu khác nhau được hiểu như sự hài hoà, đủ đầy của trời đất. Có cách giải thích khác cho rằng con số năm chỉ là cách nói quen cho "đủ các thứ quả", giống như "ngũ cốc" là các loại hạt nói chung.
Trên thực tế, ít mâm nào có quả màu đen. Người ta thường lấy quả màu tím sẫm, quả sung, hoặc bỏ qua màu này. Vì vậy đừng lo nếu mâm của bạn chỉ có bốn màu, hay có tới bảy loại quả. Nhiều gia đình chọn quả trước, đếm sau, và chẳng ai đếm.
Theo quan niệm dân gian, mâm ngũ quả thể hiện lòng biết ơn trời đất cho một năm mùa màng và mong năm mới đủ đầy. Đó là ý nghĩa chung của cả ba miền. Phần khác nhau nằm ở cách mỗi miền chọn quả để nói lên mong muốn đó.
Ở nhiều làng quê, mâm quả ngày Tết còn là chỗ để khoe sản vật của vườn nhà: chục bưởi hái từ cây ông trồng, buồng chuối trổ đúng dịp, trái dừa của vườn ven sông. Quả không cần đắt, cái quý là quả nhà làm ra.
Ngày nay, khi trái cây nhập khẩu bày đầy chợ Tết, nhiều nhà còn thêm táo, nho, lê nhập vào mâm. Không có quy định nào cấm; chỉ là mâm truyền thống của mỗi miền thường xoay quanh vài loại quả quen thuộc.
Mâm ngũ quả ba miền: quả hay gặp và cách hiểu
Bảng dưới gom những loại quả hay gặp nhất ở mỗi miền theo tập quán. Cách hiểu từng quả là theo cách nói dân gian, có nhiều dị bản.
| Miền | Quả hay gặp | Cách hiểu phổ biến | Điểm riêng |
|---|---|---|---|
| Bắc | Nải chuối xanh, bưởi, phật thủ, quất, hồng, đào, lê, táo, ớt | Chuối xanh như bàn tay nâng đỡ, bưởi và phật thủ tròn đầy, quất đỏ vàng thêm màu | Nặng về màu sắc, hình dáng; chuối xanh làm đế |
| Nam | Mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài, sung, có nhà thêm thơm (dứa) | Đọc gần thành "cầu sung vừa đủ xài", lối chơi chữ của người miền Nam | Nặng về tên gọi; nhiều nhà không bày chuối |
| Trung | Chuối, bưởi, thanh long, quýt, mãng cầu, quả vườn nhà | Quả đúng mùa, quả vườn mang về từ quê | Đơn giản, linh hoạt, nhiều nhà Huế bày mâm nhỏ |
| Nhà người Hoa ở Nam Bộ | Quýt, cam, táo, thơm | Tên gọi đọc theo tiếng Quảng gần với chữ may mắn | Có ảnh hưởng tới nhiều nhà người Việt ở Chợ Lớn |
Mỗi miền có rất nhiều biến thể theo tỉnh và theo nhà. Người Hà Nội gốc có nhà bày phật thủ riêng một đĩa; người Cần Thơ có nhà thêm vú sữa nếu vườn nhà có. Những gì có trong vườn nhà, những gì quê mình nổi tiếng, nhiều gia đình đều muốn đặt lên bàn thờ ngày Tết.
Ý nghĩa một số quả quen thuộc trên mâm
Chuối xanh. Ở miền Bắc, nải chuối xanh thường được đặt dưới cùng làm đế, các quả khác xếp lên trên. Theo cách giải thích quen, hình nải chuối như bàn tay ngửa nâng đỡ. Chọn chuối xanh để mâm đứng được nhiều ngày; chuối chín vàng chỉ vài hôm là thâm.
Bưởi. Quả bưởi tròn, to, vỏ vàng, có thể để được cả tuần. Bưởi đặt giữa hoặc trên đỉnh mâm, nhiều nhà chọn quả còn cuống lá cho đẹp.
Phật thủ. Quả có hình như bàn tay nhiều ngón, mùi thơm nhẹ. Nhiều gia đình miền Bắc bày phật thủ riêng trên một đĩa cao, coi như một thứ quả quý của Tết.
Mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài. Bốn quả ghép thành lối chơi chữ "cầu vừa đủ xài" của miền Nam: mãng cầu là "cầu", dừa đọc gần "vừa", đu đủ là "đủ", xoài đọc gần "xài". Thêm quả sung thì thành "cầu sung vừa đủ xài".
Quất, hồng, ớt. Ở miền Bắc, mấy quả nhỏ màu đỏ, cam được cài vào khe giữa các quả lớn để mâm có thêm sắc đỏ. Chùm ớt đỏ đặt trên mâm là nếp riêng của một số nhà.
Thanh long, dưa hấu. Thanh long đỏ, dưa hấu ruột đỏ hay gặp ở miền Trung và miền Nam. Dưa hấu thường đặt riêng hai bên bàn thờ, không xếp trên mâm vì quá to.
Những quả nhiều nhà tránh và lý do
Ở miền Nam, nhiều gia đình không bày chuối trên bàn thờ ngày Tết, vì chữ "chuối" đọc gần "chúi", theo cách nói dân gian là chúi nhủi, không đứng vững. Một số nhà còn tránh cam (gần "cam chịu") và lê (gần "lê lết"). Đây là lối chơi chữ, không phải quy định, và ở miền Bắc chuối lại là quả quen thuộc nhất trên mâm.
Một số nhà tránh quả có tên hay vị gợi điều không vui, như sầu riêng (chữ "sầu"), quả có vị đắng, quả có gai nhọn. Có nhà tránh quả có mùi quá nồng vì mùi lấn hết mùi hương trầm trên bàn thờ trong nhà kín.
Quả giả bằng nhựa, bằng sáp là chuyện nhiều người băn khoăn. Có nhà cho rằng dâng quả thật mới trọn lòng; có nhà ở xa, đi vắng nhiều ngày, chọn quả giả cho bàn thờ khỏi có quả hỏng. Hai cách nghĩ đều có lý. Nếu dùng quả thật, nhớ để ý quả chín và thay kịp.
Khi về nhà chồng, nhà vợ ở miền khác, gặp mâm quả có thứ mà nhà mình vẫn tránh, cách nhẹ nhàng nhất là hỏi chuyện, nghe giải thích, chứ không tự ý bỏ quả xuống. Mỗi kiêng tránh có một câu chuyện riêng của vùng đất đó.
Nói chung, những kiêng tránh này xoay quanh cách đọc tên và sự tươi sạch. Không nhà nào bị "phạm" vì bày một quả mà nhà khác tránh; mâm ngũ quả là của nhà mình, theo nếp nhà mình.
Chọn và mua quả cho mâm đứng được hết Tết
Mâm ngũ quả thường bày từ 28, 29 Tết đến lễ tiễn ông bà, có khi gần một tuần. Chọn quả đúng ngay từ chợ quyết định mâm có đẹp đến cuối Tết hay không.
- Chọn quả còn hơi xanh, chắc tay, không dập: chuối xanh già, bưởi nặng tay, mãng cầu còn cứng, đu đủ chớm vàng.
- Mua quả ít hỏng trước (bưởi, phật thủ, dừa), quả nhanh chín mua sau cùng (hồng, xoài, mãng cầu).
- Rửa nhẹ và lau thật khô từng quả trước khi xếp; quả ướt bày lâu dễ mốc ở chỗ tiếp giáp.
- Xếp quả nặng xuống dưới, quả mềm lên trên, không ép quả mềm dưới quả nặng.
- Mỗi ngày nhìn mâm một lần; quả nào chín trước thì hạ xuống ăn, thay quả khác hoặc để chỗ trống.
Chợ Tết những ngày 28, 29 thường đông và quả dễ bị chọn sót, dập do chen lấn. Nhiều nhà mua quả bền từ giữa tháng Chạp, cất chỗ thoáng mát, đến sát Tết chỉ mua thêm vài loại quả mềm.
Mua quả theo mùa trong nước vừa tươi vừa hợp ý mâm truyền thống. Tháng Chạp, tháng Giêng là mùa bưởi, quýt, cam, phật thủ ở miền Bắc, mùa mãng cầu, đu đủ, dưa hấu ở miền Nam.
Nhà có nhiều nơi thờ: chia quả thế nào
Nhiều gia đình ngoài bàn thờ gia tiên còn có ban thờ Thổ công, bàn thờ Thần Tài – ông Địa ở nhà buôn bán, bàn thiên trước nhà ở Nam Bộ, hay một ban Phật nhỏ. Ngày Tết, không phải nơi nào cũng cần một mâm ngũ quả đầy đủ.
Cách nhiều nhà làm là đặt mâm ngũ quả đầy đặn nhất ở bàn thờ gia tiên, nơi ông bà được mời về ăn Tết. Các nơi thờ khác đặt một đĩa quả nhỏ ba bốn quả, hoặc một nải chuối, một quả bưởi. Mâm cúng giao thừa ngoài trời thường lấy bớt vài quả từ mâm trong nhà, sau lễ lại đặt về chỗ cũ.
Ban Phật ở nhà thường dâng quả chay sạch và hoa, không đặt chung với đồ mặn; chi tiết lễ ban Phật nên hỏi nhà chùa quen. Bàn thiên ở Nam Bộ hay có đĩa trái cây, bình bông nhỏ, ly nước. Như vậy một nhà có thể có tới ba bốn đĩa quả, mỗi đĩa một cỡ, không cần đĩa nào cũng đủ năm loại.
Mua quả cho nhiều nơi thờ, nên tính trước số đĩa để mua vừa đủ, tránh mua quá nhiều rồi để hỏng sau Tết.
Mâm ngũ quả cho nhà nhỏ và người ở xa
Căn hộ có bàn thờ treo tường nhỏ không đặt nổi mâm năm tầng. Một đĩa vừa với bốn năm quả là đủ: một quả bưởi, vài quả quýt, một nải chuối nhỏ hoặc vài trái mãng cầu, xoài. Mâm nhỏ mà quả tươi, sạch thì vẫn trọn ý.
Người ở nước ngoài thường khó tìm phật thủ, mãng cầu ta. Nhiều người thay bằng quả ở nơi mình sống: cam, táo, lê, nho, dứa. Quan trọng là quả tươi, sạch, bày ngay ngắn, chứ không phải đúng tên từng quả như ở quê.
Với bàn thờ nhỏ, mâm thấp sẽ vững hơn mâm cao chót vót. Quả xếp một hai tầng, quả nặng ở dưới, không chồng quá nhiều; khi trẻ con chạy qua hay khi lau bàn thờ cũng không lo quả lăn xuống.
Người đi vắng mấy ngày Tết có thể bày mâm quả bền như bưởi, dừa, quất cả cành, tránh quả nhanh chín. Khi về, hạ mâm, ăn những quả còn tốt và bỏ quả hỏng là xong.
Câu hỏi thường gặp
Mâm ngũ quả có bắt buộc đúng năm loại quả không?
Không. Con số năm mang ý đủ đầy, gắn với cách giải thích ngũ hành, nhưng thực tế mâm có thể bốn, sáu hay bảy loại. Nhiều nhà chọn quả theo mùa và theo nếp nhà rồi bày, không ai đếm.
"Cầu vừa đủ xài" gồm những quả nào?
Là lối chơi chữ của mâm ngũ quả miền Nam: mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài. Thêm quả sung thì thành "cầu sung vừa đủ xài". Có nhà bày thêm thơm, dưa hấu đặt riêng hai bên.
Vì sao nhiều nhà miền Nam không bày chuối ngày Tết?
Vì chữ "chuối" đọc gần "chúi", theo cách nói dân gian là chúi nhủi. Đây là lối chơi chữ của một số vùng, không phải quy định chung; ở miền Bắc nải chuối xanh lại thường làm đế của mâm.
Có nên dùng quả giả trên bàn thờ ngày Tết không?
Tuỳ cách nghĩ của mỗi nhà. Nhiều gia đình muốn dâng quả thật; nhiều người đi vắng lâu chọn quả giả để bàn thờ không có quả hỏng. Nếu dùng quả thật, nhớ để ý quả chín và thay kịp.
Mâm ngũ quả nên bày từ ngày nào đến ngày nào?
Nhiều nhà bày từ 28 hoặc 29 Tết đến lễ tiễn ông bà sau Tết. Trong thời gian đó, quả nào chín trước thì hạ ăn trước, thay quả khác nếu muốn mâm luôn đầy.
Người ở nước ngoài không mua được quả quen thì sao?
Có thể dùng quả nơi mình sống như cam, táo, lê, nho, dứa. Điều quan trọng là quả tươi, sạch, bày ngay ngắn trên bàn thờ hoặc kệ thờ, không phải đúng tên từng loại như ở quê.