Mâm cúng ông Công ông Táo là mâm lễ nhiều gia đình Việt dọn vào ngày 23 tháng Chạp để tiễn vị thần bếp về trời, theo quan niệm dân gian. Mâm có thể là mâm mặn đủ xôi gà, canh, giò như một bữa cỗ nhỏ, cũng có thể chỉ là đĩa xôi, chén chè, đĩa hoa quả và nén hương. Kèm theo, tuỳ vùng, là bộ mũ áo bằng giấy và cá chép sống hoặc cá chép giấy.
Đây là mâm đầu tiên trong chuỗi mâm cúng dịp Tết, nên nhiều người trẻ lần đầu tự lo thường bắt đầu từ đây. Phần dưới đi vào chính cái mâm: có những món gì, vì sao nhiều nhà chọn món đó, đặt mâm ở bếp hay ở bàn thờ, và nếu nhà neo người thì giữ lại phần nào. Trình tự lễ, đồ khô cần sắm và bài khấn đã có nhiều tài liệu riêng; ở đây chỉ nhắc khi cần cho việc bày mâm.
Vì sao ngày 23 tháng Chạp lại có một mâm riêng
Theo tín ngưỡng dân gian người Việt, Táo quân là vị thần trông coi việc bếp núc trong nhà, cũng là người chứng kiến mọi chuyện ăn ở của gia đình suốt năm. Truyện kể phổ biến nói đến hai ông một bà, nên mới có tên gọi "ông Công ông Táo" và bộ mũ áo gồm hai mũ đàn ông, một mũ đàn bà. Ngày 23 tháng Chạp, Táo quân về trời, nên gia đình dọn mâm tiễn.
Vì vậy mâm ông Táo mang tính chất một bữa tiễn khách thân. Nó không phải mâm cỗ Tết, cũng không thay cho mâm cúng gia tiên ngày tất niên. Nhiều nhà ở miền Bắc làm mâm này khá chu đáo, gần bằng một mâm giỗ nhỏ. Nhiều nhà ở miền Nam làm nhẹ hơn: một đĩa kẹo mè, mấy chén chè, đĩa trái cây, có nhà chỉ thắp nén nhang ở góc bếp. Hai cách đều là nếp của người ta, không có cách nào là "đúng hơn".
Điều đáng giữ là ý nghĩa: cuối năm dọn lại gian bếp, cảm ơn chỗ đã nấu cho cả nhà ăn suốt một năm. Nhiều gia đình nhân dịp này lau bếp, thay tro, rửa sạch lọ gia vị trước khi bày mâm. Việc dọn bếp có khi còn được nhớ lâu hơn món ăn trên mâm.
Mâm mặn và mâm chay thường có gì
Bảng dưới gom những món hay gặp nhất, theo tập quán phổ biến. Không nhà nào bày đủ hết; mỗi nhà chọn vài thứ tuỳ sức và tuỳ người trong nhà ăn chay hay mặn.
| Phần trên mâm | Mâm mặn hay gặp | Mâm chay hay gặp | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Món chính | Gà trống luộc, xôi gấc hoặc xôi đỗ | Xôi, oản, bánh chưng chay | Gà luộc để nguyên con, cánh và chân gọn gàng |
| Món canh, món phụ | Canh măng, giò lụa, nem rán, đĩa dưa hành | Canh nấm, đậu phụ rán, rau xào | Miền Bắc hay có canh măng như mâm cỗ |
| Ngọt | Chè kho, chè con ông | Chè trôi nước, chè đậu | Nhiều nhà Nam Bộ cúng chè và kẹo mè là chính |
| Hoa quả | Một đĩa quả theo mùa | Một đĩa quả theo mùa | Không cần đủ năm loại như mâm ngũ quả Tết |
| Trầu cau, rượu, nước | Một cơi trầu, chén rượu, chén nước | Chén nước, chén trà | Rượu có thể bỏ nếu cúng chay |
| Mũ áo, cá chép | Bộ mũ áo giấy, cá chép sống trong chậu nước | Bộ mũ áo giấy, cá chép giấy hoặc cá sống | Miền Nam nhiều nhà dùng cá chép giấy kèm ngựa giấy |
Con số món không có quy định chung. Có sách hướng dẫn liệt kê dài, có nhà chỉ bày ba thứ. Khi không chắc, hỏi người lớn trong họ xem nhà mình xưa nay làm thế nào; giữ đúng nếp nhà dễ hơn nhiều so với cố bày theo một danh sách đọc được trên mạng.
Đặt mâm ở bếp hay ở bàn thờ gia tiên
Đặt ở bàn thờ gia tiên. Đây là cách nhiều nhà ở thành phố đang làm, vì nhà không có bàn thờ riêng cho Táo quân. Mâm đặt ở bàn dưới hoặc bàn phụ phía trước bàn thờ, mũ áo và cá chép để bên cạnh. Gia đình thắp hương ở bàn thờ gia tiên, mời Táo quân và báo với ông bà rằng nhà làm lễ tiễn Táo.
Đặt ở gian bếp. Một số nhà, nhất là ở nông thôn và trong nhà có bếp riêng rộng, bày mâm ngay cạnh bếp vì đó là "chỗ của" Táo quân. Mâm đặt trên chiếc bàn nhỏ hoặc chiếc chõng, không đặt sát lửa, không đặt dưới chân. Bát hương nhỏ nếu có cũng để ở chỗ thoáng, xa rèm và giấy.
Có bàn thờ Táo quân riêng. Vài gia đình, nhất là nhà buôn bán, có bàn thờ Táo quân hoặc bàn thờ Thổ công riêng. Khi đó mâm đặt trước bàn thờ ấy. Nếu không rõ nhà mình theo cách nào, cứ hỏi người làm lễ trong nhà những năm trước.
Đặt mâm sao cho vững. Gà luộc đặt trên đĩa lớn ở giữa, xôi bên cạnh, canh và các đĩa nhỏ xung quanh. Bát canh để xa mép mâm, tránh đổ khi bê. Mũ áo giấy dễ bắt lửa nên để cách xa nến và hương, tốt nhất là bên mép bàn phía ngoài.
Cá chép, mũ áo và mấy thứ đi kèm mâm
Theo truyện dân gian, cá chép là phương tiện để Táo quân về trời, nên trong lễ ông Táo nhiều nơi có cá chép. Miền Bắc phần đông dùng cá chép sống thả trong chậu nước sạch, sau lễ mang thả xuống ao, hồ, sông. Miền Trung và miền Nam nhiều nhà dùng cá chép giấy, có nơi kèm ngựa giấy, hoá cùng mũ áo sau khi hương tàn.
Mũ áo giấy thường là ba bộ cho hai ông một bà, hàng mã thường bán theo màu của năm theo quan niệm ngũ hành, nhưng nhiều nhà không câu nệ màu. Bộ mũ áo chỉ cần vừa phải. Khi hoá, hoá ở chỗ được phép, có chậu đựng, xa đồ dễ cháy; ở chung cư thì theo nội quy của toà nhà, nhiều toà đã bố trí chỗ hoá chung.
Khi thả cá, chọn chỗ nước sạch, thả nhẹ từ mép nước, không ném cả túi ni lông xuống hồ. Nhiều hồ ở thành phố mấy năm gần đây có người đứng gom túi sau lễ; mang theo túi về nhà là xong. Cá chép là loài quen thuộc ở ao hồ Việt Nam, nên thả cá chép không gây phiền như thả những loài lạ.
Làm mâm ông Táo gọn cho nhà bận rộn
Nếu năm nay nhà đông việc, có thể giữ phần cốt lõi theo trình tự dưới đây. Đây là cách nhiều gia đình trẻ ở thành phố đang làm, không thay cho nếp riêng của nhà bạn.
- Hôm trước: lau bếp, đổ rác, rửa bát hương nhỏ nếu nhà có; tính xem cúng mặn hay chay để mua cho vừa.
- Sáng 23: nấu một đĩa xôi và luộc một con gà, hoặc chỉ nấu xôi chè nếu cúng chay; một đĩa quả theo mùa.
- Bày mâm ở bàn thờ hoặc ở bếp, đặt mũ áo và cá chép bên cạnh, chén nước, chén rượu, cơi trầu nếu có.
- Thắp hương, khấn theo bài của gia đình hoặc nói lời cảm ơn ngắn gọn bằng lời của mình.
- Đợi hương tàn, hoá mũ áo ở chỗ an toàn, đem cá đi thả, hạ mâm cả nhà cùng ăn.
Nhiều gia đình làm mâm này vào buổi sáng hoặc trước buổi trưa ngày 23, có nhà làm sớm hơn một hai ngày vì vướng lịch làm việc. Chuyện giờ giấc mỗi nhà một quan niệm; nếu cả nhà chỉ có thể sum họp buổi tối, nhiều người vẫn chọn làm lúc cả nhà có mặt.
Mâm ông Táo ở mỗi vùng: vài nét khác nhau
Ở đồng bằng Bắc Bộ, mâm ông Táo của nhiều nhà gần như một mâm giỗ thu nhỏ. Có gà trống luộc, xôi, bát canh măng hoặc canh bóng, đĩa giò, đĩa nem, có nhà thêm đĩa thịt đông nếu trời đã lạnh. Phần cá chép sống thường được coi trọng, sáng 23 các chợ đầu mối bán cá chép trong chậu từ rất sớm.
Ở miền Trung, nhiều gia đình Huế và Quảng Nam làm mâm vừa phải, chú ý đến chè, bánh in, bánh thuẫn bên cạnh mâm mặn. Nhiều nhà gộp việc cúng với đợt dọn bếp cuối năm, lau bếp xong mới bày lễ.
Ở Nam Bộ, nhiều nhà gọi là "đưa ông Táo" và bày mâm đơn giản: chè trôi nước, kẹo mè xửng hoặc kẹo đậu phộng, trái cây, bình hoa nhỏ, cá chép giấy hoặc ngựa giấy. Có gia đình người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh cúng thần bếp với kẹo ngọt, bánh ngọt, nếp này đã hoà vào nhiều nhà người Việt sống quanh đó.
Những khác biệt ấy cho thấy không có một khuôn mâm chung cho cả nước. Người con dâu từ miền này về làm dâu miền kia, cách dễ nhất là hỏi mẹ chồng năm đầu, năm sau tự làm theo đúng nếp đó.
Những chỗ hay lúng túng khi tự bày lần đầu
Lúng túng thường gặp nhất là trộn mâm ông Táo với mâm tất niên. Hai mâm có món giống nhau nhưng là hai lễ khác nhau, cách nhau cả tuần. Nếu nhà muốn gọn, không có gì sai khi làm mâm ông Táo nhỏ, dành sức cho mâm tất niên.
Thứ hai là gà luộc. Nhiều người lần đầu luộc gà bị nứt da hoặc chưa chín tới xương; gà cúng thường luộc chín kỹ vì sau lễ cả nhà sẽ ăn. Nếu mua gà luộc sẵn, nên mua ở chỗ quen, hỏi giờ luộc, và không để gà ngoài trời quá lâu sau khi hạ mâm.
Thứ ba là băn khoăn có cần cá sống không. Cá giấy hay cá sống đều là tập quán, tuỳ vùng. Người ở chung cư cao tầng, không có hồ gần nhà, nhiều người chọn cá giấy hoặc bỏ phần cá cho nhẹ việc. Nếu cha mẹ ở quê vẫn giữ cá sống, có thể để ông bà làm phần đó, con cháu ở thành phố làm mâm nhỏ.
Muốn sắm mũ áo, chậu, đĩa thờ có mô tả rõ ràng thì có thể xem thêm đồ thờ, vật phẩm trên Vật Phẩm Phong Thủy; còn món ăn trên mâm thì tự nấu hay mua ở chỗ quen đều được.
Câu hỏi thường gặp
Mâm cúng ông Táo nên làm mặn hay chay?
Cả hai đều được. Nhiều nhà miền Bắc làm mâm mặn có xôi gà, canh măng, giò; nhiều nhà miền Nam và nhà theo đạo Phật làm mâm chay với xôi chè, trái cây. Cứ theo nếp nhà và theo người trong nhà ăn được gì.
Không có bàn thờ riêng thì đặt mâm ông Táo ở đâu?
Phần đông gia đình ở thành phố đặt mâm ở bàn thờ gia tiên hoặc bàn phụ phía trước bàn thờ. Một số nhà bày ở gian bếp trên bàn nhỏ, cách xa bếp lửa. Cả hai cách đều phổ biến.
Có bắt buộc phải có cá chép sống không?
Không có quy định bắt buộc. Miền Bắc phần nhiều dùng cá sống rồi thả ra hồ, miền Trung và miền Nam nhiều nhà dùng cá chép giấy hoá cùng mũ áo. Ở chung cư xa hồ, chọn cá giấy cho gọn cũng là cách nhiều người làm.
Thả cá chép sau lễ cần lưu ý gì?
Chọn ao, hồ, sông nước sạch, thả cá nhẹ từ mép nước, không thả từ trên cầu cao, không ném cả túi ni lông xuống nước. Mang túi và chậu về, giữ cho chỗ thả sạch như lúc đến.
Cúng ông Táo muộn hơn ngày 23 có sao không?
Theo tập quán, nhiều nhà làm trong ngày 23 hoặc sớm hơn một hai ngày. Nếu vướng việc, nhiều gia đình chọn lúc cả nhà có mặt để làm. Hỏi người lớn trong nhà xem nếp nhà mình xưa nay thế nào để làm cho yên lòng.
Đồ cúng ông Táo hạ xuống xử lý thế nào?
Xôi, gà, chè hạ xuống cả nhà cùng ăn trong ngày, phần thừa cất tủ lạnh như đồ ăn thường. Mũ áo giấy hoá ở chỗ an toàn, tro để nguội rồi đổ. Cá sống mang đi thả, cá giấy hoá cùng mũ áo.