Sáng mùng Một Tết, nhiều gia đình dâng gia tiên một lễ nhẹ đầu tiên của năm: ấm trà mới pha, chén nước sạch, đĩa xôi hoặc chè, đĩa mứt; đến trưa mới dọn mâm cơm mặn hoặc mâm chay đầy đủ. Có nhà gộp làm một mâm sáng, có nhà chỉ thắp hương và pha trà. Cách nào cũng là nếp của người ta.
Năm 2027, mùng Một Tết là thứ Bảy, ngày 6/2/2027 dương lịch. Bài này đi qua từng phần của lễ sáng mùng Một: vì sao nhiều nhà coi trọng ấm trà đầu năm, mâm chay và mâm mặn khác nhau ra sao, món gì hay có, và khi cả nhà phải đi chúc Tết từ sớm thì sắp xếp thế nào. Trình tự khấn và bài khấn mùng Một có tài liệu riêng.
Lễ đầu tiên của năm mới trong nhà
Sau lễ giao thừa nửa đêm, nhiều nhà đi ngủ muộn. Sáng mùng Một, người dậy sớm nhất trong nhà, thường là ông, bà hoặc người chủ lễ, đun một ấm nước mới, pha ấm trà đầu tiên, rót ra chén dâng lên bàn thờ trước khi cả nhà ăn sáng. Đây là một nếp nhỏ nhưng rất nhiều gia đình còn giữ.
Theo cách nói của các cụ, gia tiên đã được mời về từ chiều 30 và đang "ăn Tết" cùng con cháu. Sáng mùng Một vì thế giống như mời người thân trong nhà uống chén trà đầu năm. Ý nghĩa nằm ở sự nối tiếp: ông bà có mặt trong bữa tất niên, trong đêm giao thừa và cả buổi sáng đầu năm.
Ở nhiều nhà miền Bắc, người pha ấm trà đầu năm còn tranh thủ rót một chén mời người lớn tuổi nhất nhà, rồi mới đến con cháu. Ở Huế có nhà dâng trà kèm đĩa mứt gừng, mứt sen do chính bà, mẹ làm từ tháng Chạp. Ở miền Nam, sáng mùng Một nhiều gia đình dâng ly trà nóng, dĩa mứt dừa, bánh in cùng nhang đèn trước khi cả nhà ăn sáng.
Cũng vì coi là "người nhà", nên lễ sáng mùng Một thường nhẹ, không cầu kỳ như mâm tất niên. Nhiều nhà gọi là "lễ dâng trà" hay "cúng sáng mùng Một"; tên gọi không quan trọng bằng việc có người trong nhà nhớ làm.
Ấm trà, chén nước và đĩa mứt đầu năm
Nước mới đun. Nhiều nhà giữ nếp dùng nước mới lấy và đun ngay trong sáng mùng Một, không dùng nước còn trong phích từ đêm trước. Ở quê có nhà còn ra giếng múc gánh nước đầu năm. Ở thành phố, nước máy đun sôi cũng là nước mới.
Trà ngon nhất trong nhà. Gói trà được biếu, gói trà mua riêng cho Tết thường được bóc ra pha ấm đầu tiên. Chén trà dâng lên bàn thờ là chén nhỏ, rót vừa phải, không rót tràn.
Chén nước trong. Cạnh chén trà thường có chén nước sạch thay cho nước cũ từ năm trước. Nhiều nhà thay cả nước trong lọ hoa nếu thấy đục.
Đĩa mứt, bánh. Một đĩa mứt gừng, mứt sen, mứt dừa hoặc vài chiếc bánh in, bánh phu thê đặt cạnh ấm trà. Đĩa này thường đã có trên bàn thờ từ hôm trước; sáng mùng Một chỉ cần sửa lại cho gọn và thêm nếu vơi.
Thắp hương và đèn. Thắp hương mới, thay nến nếu đã tàn, bật đèn thờ. Nhà có trẻ nhỏ thì để bé đứng xa bàn thờ khi châm hương, sau đó mới cho bé đến chắp tay chúc Tết ông bà.
Mâm chay và mâm mặn ngày mùng Một: nhiều nhà chọn thế nào
Mâm chính ngày mùng Một thường dọn vào trưa hoặc sáng muộn. Có nhà chọn mâm chay vì muốn đầu năm thanh đạm, có nhà vẫn dọn mâm mặn như cỗ Tết. Bảng so sánh hai cách theo tập quán phổ biến.
| Khía cạnh | Mâm chay | Mâm mặn |
|---|---|---|
| Lý do nhiều nhà chọn | Đầu năm muốn thanh đạm, nhà theo đạo Phật, người chủ lễ ăn chay | Ngày Tết là ngày cỗ, mời gia tiên như bữa cơm đoàn tụ |
| Món hay có | Xôi gấc, chè, bánh chưng chay, canh nấm, đậu phụ, nem chay, dưa món | Bánh chưng, giò, gà luộc, canh măng hoặc canh bóng, thịt kho trứng, dưa hành |
| Thời điểm | Thường sáng sớm hoặc trưa | Thường trưa mùng Một |
| Vùng hay gặp | Nhiều nhà ở Huế, Nam Bộ và nhà theo đạo Phật ở mọi nơi | Nhiều nhà ở đồng bằng Bắc Bộ |
| Ưu điểm cho người bận | Đồ chay để được lâu, nấu trước từ hôm 30 | Dùng lại món đã chuẩn bị cho tất niên, chỉ hâm nóng |
Có gia đình làm cả hai: sáng mùng Một một mâm chay nhỏ với xôi chè, trưa một mâm mặn. Không có nhà nào "đúng" hơn nhà nào. Người con dâu mới về nhà chồng chỉ cần hỏi mẹ chồng xem nhà làm kiểu nào.
Dùng lại đồ tất niên hay nấu mới
Đây là câu hỏi hay gặp ở nhà trẻ. Có nhà giữ quan niệm mâm mùng Một phải nấu mới, không dùng đồ thừa của năm cũ. Có nhà thấy dùng lại giò, bánh chưng, thịt đông đã làm cho Tết là bình thường, vì chúng vốn được làm ra để ăn dần trong ba ngày.
Cách dung hoà nhiều nhà đang làm là: món để lâu như giò, bánh chưng, thịt kho, dưa hành thì dùng lại; món nóng như canh, gà, xôi thì nấu mới hoặc ít nhất hâm lại cho nóng. Như vậy mâm vẫn có món mới, mà không phải nấu cả buổi sáng ngày đầu năm.
Món dễ hỏng nhất trong số đồ dùng lại là gà luộc và các món có nước dùng. Gà đã bày cúng giao thừa ngoài trời rồi để qua đêm không vào tủ lạnh thì không nên đưa lên mâm mùng Một. Giò lụa, thịt đông, dưa hành nếu cất tủ lạnh đúng cách thì dùng lại trong vài ngày là chuyện bình thường của mọi nhà.
Với gia đình nhỏ, một nồi canh nấu mới, một đĩa xôi hấp lại, cộng với giò và bánh chưng có sẵn đã là một mâm mùng Một tươm tất. Đừng cố nấu thêm thật nhiều chỉ để mâm trông đầy hơn mâm tất niên. Đến mùng Ba nhiều nhà vẫn còn tủ lạnh đầy đồ ăn chưa động tới.
Khi cả nhà phải đi chúc Tết từ sớm
Nhiều gia đình sáng mùng Một phải về nhà nội, nhà ngoại hoặc đi chúc Tết họ hàng ngay từ sáng. Có thể sắp xếp như sau để vẫn giữ lễ ở nhà mình.
- Tối 30, sau giao thừa: bày sẵn đĩa mứt, đĩa quả, chén nước sạch trên bàn thờ; chuẩn bị gói trà, ấm chén.
- Sáng mùng Một: dậy sớm hơn nửa tiếng, đun nước, pha trà dâng lên bàn thờ, thắp hương, chúc Tết ông bà trong nhà.
- Nếu cúng mâm chính: chọn mâm chay hoặc mâm nguội (bánh chưng, giò, xôi, dưa) để bày nhanh, không cần nấu nhiều.
- Trước khi đi: tắt nến lửa, chỉ để đèn điện, kiểm tra bát hương đã tàn hoặc đặt ở chỗ không có gì dễ cháy.
- Về nhà buổi chiều hoặc tối: thắp hương lại, có thể dọn mâm cơm chiều nếu nhà có nếp cúng hai bữa.
Theo tập quán, nhiều nhà ưu tiên về chúc Tết ông bà, cha mẹ ở nhà gốc. Lễ ở nhà riêng làm gọn không có gì thiếu sót, vì con cháu đang làm đúng việc được coi trọng nhất của ngày đầu năm.
Nhà con trưởng, nhà con thứ: ai cúng mâm chính
Theo nếp nhiều gia đình người Việt, bàn thờ gia tiên chính đặt ở nhà con trưởng, hoặc ở nhà ông bà nếu ông bà còn. Sáng mùng Một, con cháu các nhà về đó chúc Tết và thắp hương. Mâm chính vì thế thường do nhà con trưởng lo, các nhà con thứ góp tiền, góp món hoặc đến sớm phụ nấu.
Nhiều con thứ ở riêng cũng lập bàn thờ ở nhà mình. Sáng mùng Một, họ thường pha trà, thắp hương ở nhà riêng trước, rồi mới về nhà con trưởng. Mâm ở nhà riêng làm nhẹ, có khi chỉ là trà, mứt, đĩa quả. Đây là cách sắp xếp hợp lý, không phải là "chia lễ" hay làm thiếu.
Khi gia đình có nhiều nhà ở xa nhau, nhiều họ thống nhất trước Tết: ai về nhà gốc ngày nào, ai lo phần nào của mâm, nhà nào làm mâm chay cho người ăn chay. Một cuộc gọi hay một tin nhắn nhóm chiều 28, 29 Tết tránh được cảnh hai nhà cùng nấu một món, hoặc mâm chính thiếu bánh chưng vì ai cũng tưởng người kia mang.
Với gia đình chỉ có một người con, hay con cháu đều ở nước ngoài, bàn thờ ở nhà cha mẹ có thể chỉ có cha mẹ già lo. Khi đó lễ sáng mùng Một càng nên làm thật nhẹ, con cháu ở xa gọi điện về đúng lúc cả nhà thắp hương cũng là một cách cùng có mặt.
Mấy điều nhiều nhà kiêng trong sáng mùng Một
Ngày mùng Một gắn với nhiều điều kiêng truyền miệng. Liên quan đến lễ cúng, có mấy điều nhiều nhà giữ: không để bàn thờ bừa bộn, không để hương tàn mà không thắp lại, không cãi cọ to tiếng quanh mâm cúng. Những điều này hiểu đơn giản là giữ cho ngày đầu năm êm ả.
Có nhà kiêng quét nhà, đổ rác trong ngày mùng Một; khi đó đồ cúng thừa, vỏ quả, tàn hương được gom vào túi để đó, sang mùng Hai mới đổ. Nếu nhà theo nếp này, nên chuẩn bị sẵn thùng rác có nắp và túi lớn từ hôm trước, để sáng mùng Một không phải loay hoay.
Một số nhà còn kiêng làm vỡ bát đĩa, kiêng để bàn thờ tối đèn trong ngày đầu năm. Với bát đĩa, cách đơn giản là dùng bộ bát đĩa cúng quen tay, không bày đồ sứ mỏng quá sát mép bàn. Với đèn, đèn điện nhỏ an toàn hơn nến lửa để suốt ngày, nhất là khi trong nhà có trẻ chạy chơi.
Những điều kiêng ấy là tập quán, mỗi nhà giữ một ít. Không ai cần phải lo lắng vì lỡ quên một điều; điều được nhớ lâu nhất của buổi sáng đầu năm thường là chén trà ông pha, lời chúc của trẻ con và bữa cơm cả nhà ngồi chung.
Câu hỏi thường gặp
Sáng mùng Một Tết nên cúng gì?
Nhiều nhà dâng ấm trà mới pha, chén nước sạch, đĩa mứt hoặc bánh, có nhà thêm đĩa xôi, chén chè. Mâm chính, chay hoặc mặn, thường dọn vào trưa mùng Một. Cứ theo nếp gia đình.
Mâm mùng Một nên chay hay mặn?
Cả hai đều phổ biến. Nhiều nhà ở Huế, Nam Bộ và nhà theo đạo Phật chọn mâm chay cho đầu năm thanh đạm; nhiều nhà Bắc Bộ dọn mâm mặn như cỗ Tết. Có nhà sáng chay, trưa mặn.
Mùng Một Tết 2027 là ngày nào dương lịch?
Mùng Một Tết Nguyên Đán năm Đinh Mùi là thứ Bảy, ngày 6/2/2027 dương lịch. Đêm giao thừa là nửa đêm rạng sáng ngày hôm đó, nên ấm trà đầu năm thường được pha vào sáng thứ Bảy.
Có được dùng lại đồ cúng tất niên cho mâm mùng Một không?
Nhiều nhà dùng lại món để lâu như giò, bánh chưng, thịt kho, dưa hành và nấu mới hoặc hâm nóng món canh, xôi, gà. Một số nhà giữ nếp mâm mùng Một nấu mới hoàn toàn. Hỏi người lớn trong nhà để làm cho hợp.
Phải đi chúc Tết sớm thì lễ ở nhà làm thế nào?
Pha trà, thắp hương và chúc Tết ông bà trước khi đi. Nếu cúng mâm chính, chọn mâm nguội hoặc mâm chay để bày nhanh. Tắt nến lửa, chỉ để đèn điện khi nhà không có người.
Nhà kiêng đổ rác mùng Một thì đồ cúng thừa để đâu?
Gom vỏ quả, tàn hương, đồ thừa vào túi kín đặt trong thùng có nắp, sang mùng Hai mới đổ. Đồ ăn còn dùng được cất tủ lạnh như bình thường để khỏi hỏng.