Chén nước sạch, chén rượu trắng, đĩa gạo và đĩa muối là bốn lễ vật mộc mạc nhất trên mâm cúng của người Việt. Nước và rượu có mặt ở hầu hết các lễ gia tiên; gạo và muối hay đi cùng nhau trong lễ cúng thần linh, cúng đất đai, cúng ngoài trời. Chúng rẻ, nhà nào cũng có, nhưng lại là những thứ nhiều người lớn dặn không được quên.
Bài giải thích từng lễ vật theo cách hiểu phổ biến: vì sao có mặt, đặt ở đâu trên mâm, đặt khi nào, và sau lễ thì dùng chúng ra sao cho khỏi phí. Chuyện rải gạo muối khi dọn nhà hay cúng chúng sinh có nếp riêng của những lễ đó, ở đây chỉ nhắc qua.
Chén nước sạch: lễ vật giản dị nhất
Nhiều người lớn nói rằng nếu chỉ dâng được một thứ thì hãy dâng một chén nước sạch. Nước trong là hình ảnh của sự trong sạch, của tấm lòng không vướng bận. Trong lễ nghi cổ của Trung Hoa, vốn ảnh hưởng tới lễ nghi nhiều nước Á Đông, nước trong cũng từng được dâng trong lễ tế dưới cái tên "huyền tửu", coi như thứ rượu đầu tiên của loài người.
Trên bàn thờ gia tiên nhiều nhà, chén nước hoặc ba chén nước được đặt cố định hằng ngày, thay vào buổi sáng hoặc vào ngày rằm, mùng một. Có nhà dùng nước lọc, có nhà dùng nước đun sôi để nguội, có nhà quen dâng chén trà. Tất cả đều được, miễn nước sạch, chén sạch, không để bụi, không để cặn.
Trong mâm cúng ngày giỗ, chén nước thường đặt ở hàng trong cùng với chén rượu, gần bát hương. Một số gia đình đặt một chén nước riêng cho mâm thần linh, một chén cho mâm gia tiên. Không có quy định chặt về số chén; phổ biến là một hoặc ba.
Điều hay bị bỏ quên lại là việc thay nước. Chén nước để nhiều ngày trong phòng ẩm có thể đóng cặn, có muỗi, có bụi. Thay nước là một việc nhỏ, làm mất một phút, nhưng khiến bàn thờ luôn sạch sẽ và là thói quen mà nhiều người lớn nhìn vào để biết con cháu còn chăm chút nơi thờ tự.
Chén rượu: rót khi nào, rót mấy lần
Vì sao có rượu. Rượu là thức uống của những dịp trọng đại trong đời sống người Việt: cưới hỏi, giỗ chạp, Tết, khao vọng. Mời người trên một chén rượu là cách bày tỏ sự tôn kính. Trên mâm cúng, chén rượu là phần "mời uống" song hành với phần "mời ăn" của cơm canh.
Rượu gì. Theo tập quán, rượu cúng thường là rượu trắng nấu từ gạo hoặc nếp. Ngày nay nhiều nhà dùng rượu đóng chai có nguồn rõ ràng thay cho rượu không nhãn; điều quan trọng là rượu sạch, an toàn để người thụ lộc uống sau lễ. Rượu ngâm thuốc, rượu có pha chất lạ không nên dùng để cúng.
Rót khi nào. Nhiều gia đình rót rượu ngay trước khi thắp hương, khi mâm đã bày xong; có nhà rót thêm một lần giữa buổi lễ và một lần trước khi vái tạ. Trong tế lễ ở đình làng, việc dâng rượu theo trình tự nhiều tuần do ban tế quy định; trong nhà thì đơn giản hơn nhiều.
Mấy chén. Phổ biến là một hoặc ba chén nhỏ; mâm giỗ có nhiều người được mời thì có nhà đặt theo số người. Chén rượu cúng nên nhỏ, rót vừa đủ, không tràn.
Nhà không dùng rượu. Gia đình kiêng rượu vì lý do sức khoẻ hay tín ngưỡng có thể thay bằng chén trà hoặc chén nước. Nhiều gia đình theo đạo Phật không dùng rượu trong mâm chay ngày rằm. Thay như vậy không làm mất ý của lễ.
Đĩa gạo, đĩa muối: dùng trong những lễ nào
Khác với nước và rượu, gạo muối không có mặt trên mọi mâm. Bảng dưới gom các dịp hay thấy đĩa gạo muối theo tập quán phổ biến.
| Dịp | Gạo muối được đặt thế nào | Cách hiểu thường gặp |
|---|---|---|
| Cúng thần linh, thổ công trong nhà | Một đĩa gạo và một đĩa muối nhỏ, hoặc một đĩa chia hai bên | Gạo là hạt nuôi người, muối giữ cho món ăn bền lâu; dâng thứ căn bản nhất của bếp |
| Cúng đất đai, cúng ngoài trời | Đặt cùng hoa quả, hương nến trên bàn đặt ngoài sân | Mời thần đất, mời khách vãng lai bằng thứ nhà nông có sẵn |
| Cúng giao thừa ngoài trời | Nhiều nhà đặt đĩa gạo muối cạnh đĩa gà, đĩa xôi | Lễ vật mộc mạc của buổi lễ giao thời |
| Cúng chúng sinh | Gạo muối, cháo trắng, bỏng ngô đặt bàn ngoài trời | Bố thí cho người không nơi nương tựa theo quan niệm dân gian |
| Ngày thường trên bàn thờ gia tiên | Thường không có; một số nhà để bát gạo dưới chân bát hương | Theo nếp riêng của từng nhà |
Đĩa gạo nên dùng gạo trắng sạch, không lẫn sạn trấu; đĩa muối dùng muối hạt trắng. Lượng chỉ cần một nắm nhỏ, vì đây là lễ vật mang tính tượng trưng.
Một số nhà để gạo và muối chung trong một đĩa, chia hai nửa; số khác dùng hai đĩa nhỏ riêng. Cả hai cách đều phổ biến. Khi cúng ngoài trời có gió to, nên dùng đĩa sâu lòng để gạo muối không bay.
Gạo và muối trong đời sống làng quê
Với cư dân nông nghiệp trồng lúa, hạt gạo là nền tảng của mọi bữa ăn, mọi dịp lễ. Gạo nếp làm xôi, làm bánh, gạo tẻ nấu cơm, nấu cháo. Trong nhiều lễ cúng, dâng gạo là dâng "hạt ngọc" của mùa màng, cũng là lời mời thần đất, thần nhà chứng giám cho công sức làm ăn của gia đình.
Muối thì gắn với sự bền bỉ, với việc giữ gìn. Xưa người ta dùng muối để muối dưa, muối cà, ướp cá, giữ đồ ăn qua mùa đông. Câu ca dao về "gừng cay muối mặn" quen thuộc với nhiều thế hệ như hình ảnh của tình nghĩa lâu dài. Vì thế muối xuất hiện trong lễ cúng như một thứ căn bản, chân chất.
Có nơi giải thích gạo muối còn để mời những người khuất mặt không ai thờ cúng, coi như một bữa ăn tối giản. Đó là lý do đĩa gạo muối hay xuất hiện trong lễ ngoài trời, nơi người ta mời cả "khách" chứ không chỉ gia tiên. Cách hiểu này mang tính dân gian và có nhiều biến thể tuỳ vùng.
Trong bếp hiện đại, gạo và muối vẫn là hai thứ nhà nào cũng có, nên đĩa gạo muối là lễ vật dễ chuẩn bị nhất. Không cần đi chợ, không cần nấu nướng, chỉ cần một chiếc đĩa nhỏ sạch.
Bày bốn lễ vật này trên mâm
Dưới đây là thứ tự đặt mà nhiều gia đình vẫn theo; mỗi nhà có thể khác về vị trí cụ thể.
- Lau sạch chén, đĩa, nhất là chén nước, chén rượu dùng riêng cho bàn thờ; tráng lại bằng nước sạch nếu để lâu.
- Đặt chén nước, chén rượu ở hàng trong cùng, gần bát hương hoặc phía trước bát hương trên bàn thờ.
- Đổ nước sạch vào chén, khoảng tám phần, không đầy tràn để tránh đổ khi chạm tay.
- Đặt đĩa gạo, đĩa muối ở mâm thần linh hoặc mâm ngoài trời; mâm gia tiên ngày giỗ thường không cần.
- Rót rượu khi mâm đã bày đủ, trước khi thắp hương; có nhà rót lại lần nữa trước khi vái tạ.
- Thắp hương, làm lễ theo nếp nhà; chờ hương gần tàn rồi hạ lễ.
Nếu cúng ngoài trời có gió, đặt chén rượu, chén nước vào giữa bàn và chọn chén đế nặng để khỏi đổ; đĩa gạo muối có thể phủ tạm một tấm lưới trong lúc chờ để khỏi bị chim, gà nhà mổ.
Sau lễ: dùng nước, rượu, gạo, muối thế nào cho khỏi phí
Đây là những lễ vật vẫn dùng được, và nhiều nhà coi đó là lộc nhỏ của buổi lễ.
- Nước trên bàn thờ: đổ vào gốc cây, chậu cây; nhiều nhà kiêng đổ xuống cống rãnh, chỉ vì muốn trân trọng thứ đã dâng.
- Rượu: rót lại vào chai nếu còn sạch, hoặc mời người lớn trong nhà dùng trong bữa thụ lộc; chén rượu cúng thường rất nhỏ nên không đáng kể.
- Gạo: nhiều nhà đổ lại vào thùng gạo, coi như lộc; nếu gạo đã để ngoài trời lâu, dính bụi, mưa thì cho gà, chim ăn hoặc bỏ.
- Muối: muối sạch dùng nấu ăn; muối đã để ngoài trời, dính bụi thì có nhà rắc quanh gốc cây cảnh hoặc bỏ.
- Gạo muối cúng chúng sinh: theo tập quán thường được rải ra ngoài sau lễ; phần này có nếp riêng của lễ đó.
- Chén, đĩa: rửa sạch, lau khô, cất riêng một chỗ cho đồ thờ; không dùng lẫn với bát đĩa ăn hằng ngày nếu nhà có nếp tách riêng.
Lễ vật đơn giản không có nghĩa là có thể làm qua loa. Một chén nước trong thay đều đặn đôi khi nói lên sự chăm chút nhiều hơn một mâm cỗ thịnh soạn mỗi năm một lần.
Nước, rượu và gạo muối ở mỗi vùng
Ở miền Bắc, nhiều bàn thờ gia tiên có bộ ba chén nước nhỏ đặt hàng ngang trước bát hương, thay vào ngày rằm, mùng một; ngày giỗ thêm một nậm rượu nhỏ và vài chén rượu. Không ít nhà dùng chén sứ men lam hoặc chén gốm Bát Tràng làm bộ chén thờ riêng, chỉ dùng cho bàn thờ.
Ở Huế và nhiều tỉnh miền Trung, chén trà thường thay cho chén nước lã trong những gia đình có thói quen uống trà hằng ngày. Sáng sớm pha ấm trà đầu tiên, rót một chén đặt lên bàn thờ rồi mới uống, là nếp sống của không ít nhà vườn.
Ở Nam Bộ, bàn thờ gia tiên trong nhà và bàn thiên ngoài hiên thường mỗi nơi có ly nước riêng. Lễ cúng đất đai, cúng thần tài, cúng đầu năm hay có thêm đĩa gạo muối, và rượu đế là loại rượu quen thuộc trong những dịp này.
Dù khác nhau về hình thức, điểm chung của cả ba miền là nước phải sạch, rượu phải là rượu tốt, gạo muối phải sạch sẽ. Không có miền nào coi trọng số lượng hơn sự tinh tươm của lễ vật.
Câu hỏi thường gặp
Chén nước trên bàn thờ bao lâu thay một lần?
Nhiều gia đình thay nước mỗi sáng, nhiều nhà khác thay vào ngày rằm, mùng một và trước mỗi lần cúng. Nếu để lâu, nên thay khi thấy nước đục, có bụi hoặc có cặn. Chén cũng cần rửa sạch định kỳ để không đóng mảng bám.
Cúng nước lọc hay nước đun sôi để nguội?
Cả hai đều được dùng. Có nhà dùng nước đun sôi để nguội, có nhà dùng nước lọc đóng bình, có nhà dâng chén trà. Điều nhiều người lớn để ý nhất là nước trong, sạch và chén không có cặn.
Rượu cúng có bắt buộc là rượu gạo không?
Không bắt buộc. Tập quán thường dùng rượu trắng nấu từ gạo hoặc nếp, nhưng ngày nay nhiều nhà dùng rượu đóng chai có nguồn rõ ràng. Quan trọng là rượu sạch, an toàn, vì sau lễ có thể có người trong nhà dùng.
Mâm cúng gia tiên có cần đĩa gạo muối không?
Thường không cần. Đĩa gạo muối hay gặp ở lễ cúng thần linh, cúng đất đai, cúng giao thừa ngoài trời và cúng chúng sinh. Mâm giỗ gia tiên trong nhà thường chỉ có nước, rượu cùng cơm canh, xôi, quả, hoa.
Gạo muối sau khi cúng làm gì?
Gạo sạch nhiều nhà đổ lại vào thùng gạo coi như lộc, muối sạch dùng nấu ăn. Gạo muối đã để ngoài trời lâu, dính bụi hay mưa thì cho gà, chim ăn hoặc bỏ. Riêng gạo muối cúng chúng sinh thường được rải ra ngoài theo nếp của lễ đó.
Nhà không uống rượu có cần đặt chén rượu không?
Không cần. Gia đình kiêng rượu có thể thay bằng chén trà hoặc chén nước sạch. Nhiều nhà ăn chay ngày rằm cũng không đặt rượu. Ý nghĩa của lễ nằm ở lời mời và sự chăm chút, không ở loại đồ uống.