Phòng cháy khi cúng ở nhà gói trong năm việc: đặt hương, nến xa vật dễ cháy, dùng đồ đựng chắc và có đế, giữ dây và ổ điện của đèn thờ an toàn, chỉ hoá vàng ở nơi thoáng có người trông, và không để lửa cháy khi cả nhà ngủ hay đi vắng. Những việc này không thay đổi nếp cúng của gia đình, chỉ thêm vài thói quen nhỏ quanh bàn thờ.
Nhà ống phố cổ, nhà phố nhiều tầng, căn hộ chung cư, nhà trọ là những nơi bàn thờ thường đặt sát trần, sát cầu thang, gần rèm, và người ở đông. Bài nói về từng nguồn lửa quanh việc cúng, từ bát hương tới chậu hoá vàng, kèm những việc nên làm trước và sau mỗi lễ, và những việc cần biết nếu có sự cố. Bài không thay hướng dẫn của lực lượng phòng cháy chữa cháy; khi có cháy, gọi số khẩn cấp 114.
Vì sao lửa từ việc cúng dễ thành chuyện lớn
Bàn thờ thường đặt ở nơi trang trọng nhất trong nhà, có khi là tầng trên cùng của nhà ống, sát mái tôn hoặc trần gỗ, quanh là hoành phi, câu đối, rèm, hoa giả, giấy. Đó là chỗ có nhiều vật liệu dễ cháy, lại ít người lên xuống thường xuyên. Một tàn hương rơi hay một cây nến đổ ở đó có thể cháy âm ỉ mà không ai thấy ngay.
Ngày lễ lớn còn cộng thêm nhiều nguồn lửa cùng lúc: nhiều nén hương, nến to, đèn điện chạy liên tục, chậu hoá vàng, bếp nấu cỗ. Người trong nhà bận rộn, đông khách, ít ai để ý tới bàn thờ sau khi đã thắp hương.
Một yếu tố nữa là thời điểm. Nhiều lễ diễn ra vào buổi tối hoặc đêm khuya: giao thừa, cúng rằm tối, lễ tiên thường. Sau lễ, cả nhà mệt, đi ngủ sớm, và bàn thờ còn hương, còn nến là chuyện rất dễ xảy ra.
Hiểu điều này giúp gia đình nhìn việc phòng cháy không phải như một sự kiêng kỵ, mà như một phần chăm sóc bàn thờ, giống lau bụi, thay nước, thay hoa. Ông bà xưa giữ bàn thờ sạch, gọn, ít đồ thừa; điều đó cũng chính là điều giúp phòng cháy.
Từng nguồn lửa quanh việc cúng và cách giữ an toàn
Bảng dưới gom các nguồn lửa thường gặp trong các dịp cúng ở nhà, kèm những thói quen nhiều gia đình đang giữ.
| Nguồn lửa | Chỗ hay xảy ra sự cố | Thói quen an toàn |
|---|---|---|
| Hương | Tàn rơi, chân hương cháy âm ỉ, hương cắm nghiêng chạm vật treo | Cắm thẳng, giữ khoảng trống phía trên, nhổ chân hương định kỳ, không đốt nhiều nén cùng lúc trong phòng kín |
| Nến | Nến đổ, nến cháy hết làm nóng chân đế, lửa chạm hoa, rèm | Dùng chân nến đế rộng hoặc cốc thuỷ tinh, đặt xa hoa và rèm, tắt khi rời phòng |
| Đèn thờ điện | Dây cũ, ổ cắm quá tải, bóng nóng sát gỗ, chạy liên tục nhiều năm | Kiểm dây và ổ định kỳ, dùng ổ riêng, thay đèn cũ, có thể dùng hẹn giờ |
| Hoá vàng | Đốt trong nhà, ban công kín, gần xe máy, gió thổi tàn bay | Đốt ngoài trời, trong chậu kim loại, có người trông, có nước bên cạnh |
| Bếp nấu cỗ | Nồi để quên, dầu chiên, bếp ga gần chỗ đặt mâm | Không để bếp không người, mâm cúng đặt xa khu bếp |
| Pháo hoa cầm tay, pháo giấy trang trí | Tàn rơi lên mái, ban công, xe | Theo quy định hiện hành, tránh xa bàn thờ và đồ dễ cháy |
Phần lớn các thói quen trong bảng không tốn tiền, chỉ cần một người trong nhà nhận việc "kiểm bàn thờ" sau mỗi lễ.
Bát hương và chân hương
Giữ khoảng trống phía trên. Bát hương không nên đặt ngay dưới trần gỗ thấp, tủ thờ có nóc, hay đồ treo như hoành phi, đèn lồng giấy. Khoảng trống giúp khói thoát và lửa đầu hương không chạm vật gì.
Cắm hương thẳng, không quá nhiều. Hương cắm nghiêng dễ đổ, tàn rơi ra ngoài bát. Số nén theo tập quán phổ biến là một hoặc ba; ngày đông người, nhiều nhà gom hương của khách vào một bát riêng hay hạn chế mỗi người một nén.
Nhổ chân hương định kỳ. Chân hương dày đặc trong bát là chỗ tàn mới rơi xuống có thể bén vào, cháy âm ỉ và có khi bùng lên. Nhiều nhà nhổ chân hương vào dịp cuối năm theo nếp; giữa năm, khi chân hương quá dày, có thể tỉa bớt.
Đặt bát hương trên đế vững. Bát hương đặt trên kệ gỗ mỏng hay khăn vải nên có thêm đế sứ hoặc đĩa lót chịu nhiệt, tránh tàn rơi trực tiếp xuống gỗ.
Đèn thờ và hệ thống điện quanh bàn thờ
Đèn thờ điện chạy ngày đêm nhiều năm là nguồn rủi ro hay bị quên nhất. Dây điện cũ, vỏ dây giòn nứt, ổ cắm lỏng, nhiều thiết bị cắm chung một ổ nối dài sau tủ thờ — đó là những thứ không ai nhìn thấy nếu không chủ động kiểm.
Một số thói quen gia đình có thể làm: kiểm dây và ổ cắm của bàn thờ vào dịp lau dọn cuối năm; thay đèn đã nóng bất thường hay chập chờn; dùng ổ cắm riêng có công tắc, không nối dài nhiều lần; với đèn chạy cả đêm, cân nhắc dùng hẹn giờ hoặc tắt khi cả nhà đi vắng nhiều ngày. Phần đi dây mới, lắp ổ mới nên nhờ thợ điện, không tự làm.
Đèn trang trí dây nháy quấn quanh bàn thờ dịp Tết cũng nên tháo khi hết Tết, vì đó thường là loại rẻ, dây mỏng, không làm ra để chạy lâu dài. Theo nếp nhiều nhà, việc tắt đèn thờ khi đi vắng không phải điều kiêng kỵ; an toàn của ngôi nhà cũng là điều ông bà mong cho con cháu.
Hoá vàng an toàn
Hoá vàng là nguồn lửa lớn nhất trong các dịp cúng. Nhiều gia đình đã giảm vàng mã; với những nhà còn giữ nếp này, vài điều cần giữ:
- Đốt ngoài trời thoáng, xa mái, xa xe máy, xa dây điện và đồ dễ cháy; không đốt trong nhà, ban công kín lưới, gầm cầu thang.
- Dùng chậu hoặc thùng kim loại có đáy, đặt trên nền gạch, xi măng.
- Đốt từng ít một, không dồn cả xấp to cùng lúc; dùng que dài để đảo.
- Luôn có người trông tới khi tàn hẳn, để sẵn xô nước bên cạnh.
- Ngày gió to, cân nhắc hoãn hoặc giảm số lượng; tàn bay có thể rơi lên mái nhà hàng xóm.
- Tro sau khi nguội hẳn mới đổ, không đổ tro còn đỏ vào túi rác.
Ở chung cư, chỉ hoá vàng ở khu toà nhà bố trí. Vàng mã nhiều hay ít là lựa chọn của mỗi nhà; điều cả nhà nên thống nhất là vừa đủ và hoá ở chỗ an toàn.
Nhà có trẻ nhỏ, người già và vật nuôi
Trẻ nhỏ tò mò với ánh lửa, hay với tay lên mâm cúng lấy quả, kéo khăn trải bàn. Một cái kéo nhẹ là cả bát hương, nến, đĩa quả có thể đổ xuống. Với nhà có trẻ, bàn thờ và mâm cúng nên đặt cao hơn tầm với, khăn trải không buông dài xuống mép, nến đặt sâu vào trong, và không để trẻ một mình trong phòng khi hương nến đang cháy.
Người già trong nhà thường là người thắp hương nhiều nhất, có khi lên xuống cầu thang tầng thờ một mình, mắt kém, tay run. Đèn cầu thang đủ sáng, bậc không trơn, bật lửa dễ dùng, và để người già thắp hương lúc có người khác trong nhà, giúp giảm cả nguy cơ cháy lẫn nguy cơ ngã.
Mèo hay nhảy lên bàn thờ, chó vẫy đuôi gạt đổ nến ở mâm đặt thấp là chuyện nhiều nhà gặp. Nếu nhà nuôi vật, chọn chân nến nặng, đặt nến trong cốc thuỷ tinh cao, hoặc dùng đèn điện thay nến khi không có người trông.
Trước khi đi ngủ và trước khi cả nhà đi vắng
Phần lớn các vụ cháy từ bàn thờ xảy ra khi không có ai ở gần. Một vòng kiểm vài phút, nhất là sau những ngày lễ đông người:
- Nhìn bát hương: hương đã tàn hẳn chưa, có tàn nào rơi ra ngoài không.
- Tắt nến; nếu muốn giữ ánh sáng, dùng đèn điện thay nến qua đêm.
- Kiểm đèn thờ: tắt nếu cả nhà đi vắng nhiều ngày, hoặc để chế độ hẹn giờ.
- Kiểm chậu hoá vàng ngoài sân: tro đã nguội hẳn chưa.
- Kiểm bếp: ga đã khoá, nồi đã tắt.
- Khi về quê ăn Tết nhiều ngày, nhờ hàng xóm hoặc người quen để ý nhà, không để hương nến cháy khi khoá cửa.
Việc này có thể giao cho một người cố định trong nhà sau mỗi lễ. Khi đã thành thói quen, nó chỉ mất một hai phút.
Với nhà ống nhiều tầng có bàn thờ ở tầng trên cùng, người kiểm nên đi hẳn lên tầng thờ, không chỉ nhìn từ cầu thang; khói âm ỉ từ chân hương rất khó thấy từ xa.
Nếu có lửa: những việc cần làm
Lửa nhỏ ở bát hương, nến đổ hay tàn rơi xuống khăn trải bàn thường dập được ngay bằng khăn ướt, nắp đậy, hoặc bình chữa cháy mini. Nhiều gia đình đặt một bình chữa cháy loại dùng cho nhà ở gần khu thờ và bếp, và cả nhà biết cách dùng. Không đổ nước vào đèn, ổ điện đang có điện; ngắt cầu dao trước.
Khi lửa đã lan lên rèm, trần, đồ gỗ, hoặc khói dày, ưu tiên là đưa mọi người ra ngoài, gọi 114 và báo cho hàng xóm. Không quay lại để cứu đồ thờ hay giấy tờ. Nhà ống nhiều tầng nên có lối thoát thứ hai và không khoá kín lối ra sân thượng, chìa khoá cửa để chỗ cả nhà biết.
Sau một sự cố nhỏ, dù đã dập được ngay, nên kiểm lại cả khu thờ: mặt gỗ dưới bát hương, rèm phía sau, dây điện đèn thờ. Chỗ cháy sém là dấu hiệu cách bày hiện tại cần đổi, không phải chuyện để qua.
Những hướng dẫn cụ thể về thoát nạn, sử dụng bình chữa cháy, hãy học từ lực lượng phòng cháy chữa cháy địa phương hoặc các buổi tập huấn ở khu dân cư, toà nhà. Bài này chỉ nhắc những điều cơ bản gắn với việc cúng.
Câu hỏi thường gặp
Có nên để đèn thờ điện sáng cả đêm không?
Nhiều gia đình vẫn để, nhưng nên dùng đèn còn tốt, ổ cắm riêng và kiểm dây định kỳ. Khi cả nhà đi vắng nhiều ngày, nhiều nhà tắt đèn hoặc dùng hẹn giờ. Việc tắt đèn thờ khi đi vắng không phải điều kiêng kỵ.
Nhổ chân hương có liên quan gì tới phòng cháy?
Chân hương dày đặc trong bát là chỗ tàn mới rơi xuống có thể bén vào và cháy âm ỉ. Nhiều gia đình nhổ chân hương cuối năm theo nếp, và tỉa bớt giữa năm khi chân hương quá dày, vừa gọn bàn thờ vừa bớt nguy cơ cháy.
Có nên đặt bình chữa cháy gần bàn thờ không?
Nhiều gia đình đặt một bình chữa cháy mini loại dùng cho nhà ở gần khu thờ và bếp. Cả nhà nên biết cách dùng và kiểm hạn sử dụng. Khi lửa lớn, ưu tiên thoát ra ngoài và gọi 114.
Dùng nến điện thay nến sáp có ảnh hưởng gì đến lễ không?
Theo cách nghĩ của nhiều gia đình hiện nay, ánh sáng trên bàn thờ là ý nghĩa chính, còn nến sáp hay đèn điện là hình thức. Nhiều nhà dùng đèn điện ngày thường, nến thật cho lễ lớn có người trông.
Hoá vàng ở ban công có được không?
Không nên, nhất là ban công kín lưới, ban công chung cư hay ban công gần rèm, máy lạnh. Hoá vàng nên làm ngoài trời thoáng, trong chậu kim loại, có người trông và có nước bên cạnh, hoặc ở khu toà nhà bố trí.
Tàn hương rơi xuống bàn thờ gỗ có nguy hiểm không?
Tàn hương thường tắt nhanh nhưng có thể để lại vết cháy, và nếu rơi vào giấy, vải thì có thể cháy âm ỉ. Lót đĩa chịu nhiệt dưới bát hương, giữ bàn thờ gọn, không để giấy, vải sát bát hương là cách đơn giản để phòng.