Trầu cau là lễ vật mộc mạc mà nhiều gia đình Việt vẫn đặt lên mâm cúng trong ngày giỗ, ngày Tết và các lễ trong vòng đời: thường là một đĩa nhỏ có vài quả cau tươi để nguyên, mấy lá trầu không và một chút vôi, hoặc vài miếng trầu đã têm sẵn. Ngày thường, không ít nhà bỏ trầu cau vì khó mua, nhưng giỗ, Tết thì vẫn giữ.
Bài này không kể lại sự tích trầu cau hay chuyện trầu cau trong cưới hỏi, vốn đã quen thuộc. Bài đi vào việc thực tế: vì sao trầu cau có mặt trên mâm cúng, chọn cau và lá trầu thế nào, những kiểu têm trầu thường gặp, cách đặt đĩa trầu trên mâm và xử lý trầu cau sau lễ.
Vì sao trầu cau có mặt trên mâm cúng
Trong đời sống làng quê xưa, miếng trầu là thứ mời khách đầu tiên, là cái cớ để bắt đầu một câu chuyện, một lời thưa gửi. Khi làm lễ mời ông bà, thần linh, người ta cũng mời trầu như mời một vị khách quý, nên đĩa trầu cau đứng cạnh chén rượu như một cặp lễ vật mở đầu.
Trầu cau còn gắn với ý nghĩa gắn bó, hoà hợp, nhờ sự tích quen thuộc về tình anh em, vợ chồng. Vì vậy trong những lễ có yếu tố gia đình, như lễ gia tiên ngày cưới, lễ báo tin có cháu, lễ mừng thọ, nhiều nhà coi trầu cau là lễ vật không thể thiếu. Với ngày giỗ, trầu cau là cách nói "mời người xưa một miếng trầu như ngày còn sống", nhất là khi người được giỗ lúc sinh thời có thói quen ăn trầu.
Ở đình làng, miếu, nhiều nơi vẫn giữ lệ dâng trầu cau trong các kỳ tế lễ. Phần lễ của làng xã có quy định riêng, thuộc về ban tế tự của từng nơi. Trong nhà, trầu cau đơn giản hơn nhiều: một đĩa nhỏ, cau tươi, trầu sạch là đủ.
Hôm nay rất ít người trẻ còn ăn trầu, và trầu cau ở thành phố không phải lúc nào cũng có sẵn. Vì thế mới có cảnh người con lần đầu lo giỗ không biết mua ở đâu, mua bao nhiêu, têm thế nào. Các phần sau trả lời những câu đó.
Chọn cau, chọn lá trầu và vôi
Ba thành phần của một miếng trầu truyền thống là lá trầu không, quả cau và vôi; nhiều vùng ăn kèm vỏ cây chát, nhưng trên mâm cúng thường chỉ cần ba thứ chính.
| Thành phần | Chọn thế nào | Mua bao nhiêu cho mâm cúng | Giữ thế nào |
|---|---|---|---|
| Quả cau | Cau tươi, vỏ xanh bóng, còn cuống, cầm chắc tay; tránh quả nứt, thâm, héo | Thường một đôi hoặc vài quả, tuỳ nếp nhà; có nơi đặt cả buồng nhỏ vào ngày Tết | Để nơi thoáng, tránh nắng; cau tươi giữ được vài ngày |
| Lá trầu không | Lá bánh tẻ (không quá non, không quá già), xanh, dày, không rách, không đốm | Vài lá nếu đặt nguyên lá, nhiều hơn nếu têm | Gói khăn ẩm, cho vào túi, để ngăn mát; trầu héo nhanh |
| Vôi ăn trầu | Vôi ăn trầu đã ngâm dẻo, màu trắng, bán theo hũ nhỏ ở hàng trầu | Một chút, quệt lên lá khi têm | Đậy kín cho khỏi khô; để xa tầm tay trẻ nhỏ |
Ở nông thôn, chợ phiên ngày rằm, ngày giỗ gần như luôn có hàng trầu cau. Ở thành phố, bạn có thể tìm ở các chợ truyền thống, hàng hoa quả cúng hoặc đặt trước vài ngày. Nếu không mua được, mâm cúng không có trầu cau vẫn trọn ý.
Các kiểu têm trầu thường gặp
Đặt nguyên lá và nguyên quả. Đây là cách đơn giản và phổ biến nhất trên mâm cúng gia đình: vài lá trầu xếp chồng, gấp đôi hoặc xoè hình quạt, đặt cạnh một đôi quả cau để nguyên. Không cần têm, không cần vôi, vẫn đủ ý mời trầu.
Trầu têm cuộn. Quệt một lớp vôi mỏng lên mặt lá, cuộn lá lại thành ống hoặc gấp thành hình tam giác, giữ bằng que nhỏ hoặc cuống lá. Cau bổ thành miếng nhỏ đặt cạnh. Đây là kiểu têm ăn hằng ngày của nhiều bà, nhiều mẹ ở quê.
Trầu têm cánh phượng. Kiểu têm cầu kỳ nổi tiếng gắn với vùng Kinh Bắc: lá trầu được quệt vôi, gấp, cuộn và tỉa thành hình như cánh chim phượng xoè, ghim bằng que tre nhỏ. Miếng trầu cánh phượng thường thấy trong lễ cưới, lễ hội làng, và nhiều nhà dùng vào ngày giỗ, ngày Tết. Muốn têm đẹp cần người có tay nghề chỉ trực tiếp; nhiều chợ có người têm sẵn bán theo khay.
Trầu cau kết hình. Ở một số lễ lớn, người ta kết lá trầu và quả cau thành tháp, thành hình chim, hình hoa trên khay. Kiểu này hay gặp ở mâm lễ ăn hỏi hoặc lễ hội; trong lễ cúng gia đình thường không cần.
Đặt đĩa trầu cau lên mâm cúng
Đĩa trầu cau thường thuộc phần lễ khô của mâm. Các bước dưới đây là cách làm phổ biến; nhà bạn có nếp khác thì theo nếp nhà.
- Rửa sạch quả cau, lau khô; lau lá trầu bằng khăn ẩm sạch, không ngâm nước lâu để lá không nhũn.
- Chọn đĩa nhỏ, đĩa sứ hoặc đĩa đồng; nhiều nhà dùng riêng một chiếc đĩa trầu cho bàn thờ.
- Xếp lá trầu dưới, quả cau đặt lên trên hoặc bên cạnh; nếu có trầu đã têm, xếp vòng tròn hoặc thành hàng gọn.
- Đặt đĩa trầu ở hàng trong của mâm hoặc trên bàn thờ, gần chén rượu và chén nước; không đặt sát ngọn nến.
- Với lễ có hai mâm (thần linh và gia tiên), nhiều nhà đặt trầu cau ở cả hai mâm, mỗi mâm một đĩa nhỏ.
- Thắp hương, làm lễ như thường; trầu cau được hạ cùng các lễ vật khác khi hương gần tàn.
Nếu cúng ngoài trời hoặc ở mộ, lá trầu dễ héo trong nắng; mang theo trong túi giấy ẩm và chỉ bày ra khi bắt đầu lễ.
Trầu cau ở mỗi vùng và trong từng lễ
Ở miền Bắc, trầu cau có mặt trong hầu hết lễ cưới hỏi, giỗ, Tết, và kiểu têm cánh phượng được xem như nét riêng của vùng quê lúa. Nhiều gia đình ở Hà Nội vẫn mua vài lá trầu, một đôi cau cho ngày giỗ dù không ai trong nhà còn ăn trầu.
Ở Huế và miền Trung, trầu cau thường xuất hiện trong các lễ cúng tại nhà vườn, lễ cúng âm hồn, lễ ở đình, và cách têm có những kiểu riêng của từng làng. Ở Nam Bộ, cau và trầu cũng hay gặp trên bàn thờ ngày giỗ, trong lễ cưới, và trong các kỳ cúng đình; nhiều nơi trồng cau ngay trong vườn nên đĩa cau trên bàn thờ là cau nhà.
Trong lễ gia tiên ngày cưới, trầu cau đóng vai lễ vật chính của nhà trai; còn trong lễ giỗ, đó chỉ là một đĩa nhỏ đi cùng rượu. Cùng là trầu cau nhưng mức độ trang trọng khác nhau, nên bạn không cần mang cách làm của lễ cưới vào ngày giỗ.
Ở nhiều gia đình, đĩa trầu cau trên bàn thờ còn gắn với một kỷ niệm riêng: chiếc cơi trầu của bà, con dao bổ cau của ông, hũ vôi nhỏ để cạnh bàn thờ từ thời người xưa còn sống. Những đồ vật ấy được giữ lại và dùng vào ngày giỗ, nên mỗi lần bày trầu cau cũng là một lần con cháu kể lại cho nhau nghe về người đã khuất. Nếu nhà bạn còn giữ những đồ như vậy, dùng chúng trong ngày giỗ là cách giữ nếp rất tự nhiên.
Người các dân tộc khác cũng có tục ăn trầu và dâng trầu trong lễ, với cách làm riêng; phần này thuộc về phong tục của từng dân tộc. Ở đây nói về cách làm của nhiều gia đình người Kinh.
Sau lễ: trầu cau dùng thế nào
Trầu cau là lễ vật nên sau khi hạ lễ vẫn được đối xử như lộc của buổi lễ. Một vài cách các gia đình hay làm:
- Nhà còn người lớn tuổi ăn trầu: biếu các cụ trong nhà, trong họ; đây là cách dùng lộc tự nhiên nhất.
- Cau còn tươi, chưa bổ: giữ lại vài ngày để dùng cho lễ tiếp theo nếu gần nhau, như từ ngày giỗ tới ngày rằm.
- Nhà có vườn: bổ cau già lấy hạt, có người ươm thành cây cau con; lá trầu héo ủ vào gốc cây.
- Ở thành phố, không ai dùng: gói lá trầu và quả cau vào giấy, bỏ riêng với rác, không vứt lẫn đồ ăn thừa.
- Vôi ăn trầu: cất kín, để xa tầm tay trẻ nhỏ vì vôi có thể gây bỏng da, bỏng mắt.
- Lần sau mua vừa đủ: nhìn lại số lá trầu thừa để điều chỉnh, tránh mua nhiều rồi bỏ.
Với người muốn tìm đĩa trầu, khay đồng, khay gỗ dùng riêng cho bàn thờ, có thể xem thêm đồ thờ có mô tả chất liệu rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Những băn khoăn hay gặp của người lo giỗ lần đầu
Không ai trong nhà ăn trầu, có cần mua không? Nhiều gia đình vẫn mua vài lá trầu, một đôi cau cho ngày giỗ, vì đó là lễ vật người xưa quen dùng, nhất là khi ông bà lúc sinh thời có ăn trầu. Nếu không mua được hoặc thấy lãng phí, bỏ qua cũng không sao. Bạn có thể giữ trầu cau cho giỗ và Tết, còn ngày thường thì không.
Cau khô, cau già có dùng được không? Trên mâm cúng, nhiều nhà chuộng cau tươi vỏ xanh vì trông tươi tắn. Cau già, cau khô vẫn là cau, có vùng dùng cau khô thái lát khi không phải mùa cau. Nếu chỉ có cau khô, đặt gọn trên đĩa sạch là được.
Có thể dùng trầu cau giả không? Một số nơi bán bộ trầu cau bằng nhựa hoặc gỗ để trưng trên bàn thờ quanh năm. Đây là lựa chọn của từng nhà; nhiều người lớn vẫn thích trầu cau thật trong ngày giỗ, ngày Tết. Cách dung hoà là để bộ trưng ngày thường, ngày lễ thay bằng trầu cau tươi.
Đặt trầu cau trước hay sau khi thắp hương? Trầu cau thuộc phần lễ khô nên thường được bày cùng hoa, rượu, nước trước khi thắp hương, rồi mới tới cơm canh nóng. Thứ tự cụ thể mỗi nhà một khác, nhưng nguyên tắc chung là mâm đầy đủ rồi mới thắp hương và khấn.
Câu hỏi thường gặp
Mâm cúng có bắt buộc phải có trầu cau không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình giữ trầu cau vào ngày giỗ, ngày Tết và lễ cưới, còn ngày rằm, mùng một thường bỏ qua. Nếu không mua được, mâm cúng có hương, hoa, nước, quả vẫn đủ ý; quan trọng là sự chu đáo của người làm lễ.
Cúng trầu cau mấy quả cau là đúng?
Theo tập quán phổ biến, nhiều nhà đặt một đôi quả cau hoặc vài quả, có nơi đặt cả buồng nhỏ dịp Tết. Mỗi vùng giải thích con số một kiểu và có dị bản, bạn nên theo cách người lớn trong nhà vẫn làm.
Có cần têm trầu khi cúng không?
Không cần. Cách phổ biến trên mâm cúng gia đình là đặt nguyên lá trầu và nguyên quả cau. Trầu têm, nhất là têm cánh phượng, là cách làm trang trọng hơn, hay gặp ở lễ cưới, lễ làng hoặc ở những nhà có người biết têm.
Mua trầu cau ở thành phố thế nào?
Bạn có thể tìm ở chợ truyền thống, quầy hoa quả cúng hoặc hàng chuyên bán đồ lễ, nhiều nơi bán theo cặp trầu cau nhỏ. Gần ngày rằm, ngày Tết hàng thường nhiều hơn. Lá trầu héo nhanh nên mua sát ngày và giữ trong khăn ẩm, ngăn mát tủ lạnh.
Lá trầu héo có đặt lên mâm cúng được không?
Nhiều nhà tránh đặt lá trầu đã héo, rách hay thâm, vì lễ vật nên tươi và sạch. Nếu lá chỉ hơi mềm, có thể lau khăn ẩm và để ngăn mát một lúc cho lá tươi lại trước khi bày. Lá đã thâm thì nên bỏ.
Trầu cau sau khi cúng có ăn được không?
Có, nếu trong nhà còn người ăn trầu thì đó là lộc được biếu các cụ. Nếu không ai ăn, nhiều nhà giữ cau cho lễ sau, còn lá trầu héo thì gói giấy bỏ riêng. Vôi ăn trầu nên cất kín, xa tầm tay trẻ nhỏ.