Cặp bánh chưng ở miền Bắc và đòn bánh tét ở miền Trung, miền Nam là thứ lễ vật gần như nhà nào cũng đặt lên bàn thờ ngày Tết, thường từ chiều 30 đến hết lễ tiễn ông bà. Bánh đặt theo cặp, buộc lạt, có nhà buộc thêm lạt đỏ, có nhà đặt trên đĩa cao. Vì nằm trên bàn thờ nhiều ngày nên chuyện giữ bánh không mốc cũng quan trọng không kém chuyện bày cho đẹp.
Bài không nói lại sự tích bánh chưng hay cách gói bánh, vốn có nhiều tài liệu. Bài đi vào cặp bánh trên bàn thờ: vì sao đặt theo cặp, đặt ở đâu, bánh chưng và bánh tét khác nhau gì khi bày, giữ thế nào qua những ngày Tết nồm ẩm, và khi hạ xuống nên kiểm tra gì trước khi ăn.
Vì sao bánh trên bàn thờ thường đi thành cặp
Theo truyền thuyết quen thuộc thời Hùng Vương, Lang Liêu làm bánh chưng vuông tượng trưng cho đất, bánh giầy tròn tượng trưng cho trời để dâng vua cha. Từ đó bánh chưng thành lễ vật của Tết ở miền Bắc. Ở miền Trung và miền Nam, khí hậu và cách gói khác đi, bánh tét hình trụ thay cho bánh chưng vuông.
Bánh đặt trên bàn thờ thường đi thành cặp: hai chiếc bánh chưng chồng lên nhau hoặc đặt cạnh nhau, hai đòn bánh tét buộc lại thành một đòn. Cách giải thích hay gặp là cặp đôi thể hiện sự đủ đầy, có đôi có cặp, hợp với không khí sum họp của Tết. Một số nhà đặt bốn chiếc, có nhà chỉ một chiếc vì bàn thờ nhỏ.
Lạt buộc bánh thờ ở nhiều nơi là lạt giang hoặc lạt tre chẻ mỏng; một số gia đình nhuộm lạt màu đỏ hoặc buộc thêm một sợi dây đỏ ngoài cùng cho bánh có sắc Tết. Đây là chuyện thẩm mỹ của từng nhà, không có quy định.
Nhiều gia đình gói bánh chưng nhỏ riêng để thờ, gọi là bánh thờ, gói vuông vức hơn, buộc lạt cẩn thận hơn bánh ăn. Ở miền Nam, đòn bánh tét thờ thường là hai đòn buộc chung bằng sợi lạt, có nhà buộc dây đỏ ở giữa.
Đặt cặp bánh ở đâu trên bàn thờ
Phía trước bát hương. Nhiều nhà đặt cặp bánh chưng ở phía trước, gần mép trong của bàn thờ, ngay sau đĩa nước và chén trà. Cách đặt này dễ nhìn, dễ hạ xuống khi cần.
Hai bên mâm ngũ quả. Nhà có bàn thờ rộng hay đặt mâm quả ở giữa, hai chiếc bánh chưng hai bên. Ở miền Nam, đòn bánh tét có khi đặt nằm ngang phía trước mâm quả.
Trên đĩa hoặc khay. Đặt bánh trên đĩa sứ, khay gỗ hoặc lót lá chuối sạch, không đặt trực tiếp lên mặt gỗ bàn thờ. Lớp lót giữ bàn thờ sạch nếu bánh rỉ nước, và dễ nhấc cả cặp lên khi lau bàn.
Xa nến và đèn nóng. Bánh để sát nến, đèn sợi đốt nóng sẽ khô cứng lá ở một mặt và nhanh hỏng. Nên chừa khoảng cách vài gang tay.
Với bàn thờ treo tường nhỏ. Không đủ chỗ thì đặt một chiếc bánh nhỏ hoặc nửa đòn bánh tét, hoặc đặt cặp bánh trên kệ ngay dưới bàn thờ. Không có quy định bánh phải nằm trên mặt bàn thờ chính.
Bánh chưng và bánh tét khi bày trên bàn thờ
Hai loại bánh cùng làm từ gạo nếp, đậu xanh, thịt lợn, nhưng khác hình dáng và lá gói nên cách bày và giữ cũng khác nhau đôi chút.
| Khía cạnh | Bánh chưng | Bánh tét |
|---|---|---|
| Hình dáng | Vuông, dẹt | Trụ dài |
| Lá gói thường gặp | Lá dong | Lá chuối |
| Cách bày | Hai chiếc chồng hoặc đặt cạnh nhau, buộc lạt | Hai đòn buộc chung thành một đòn, đặt nằm |
| Vùng hay gặp | Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ | Huế, Nam Trung Bộ, Nam Bộ |
| Biến thể chay | Bánh chưng chay nhân đậu xanh | Bánh tét chay, bánh tét nhân chuối |
| Điểm cần để ý khi để lâu | Bánh mỏng lá dễ mốc ở góc buộc lạt | Hai đầu đòn dễ khô, dễ hở |
Ở nhiều gia đình gốc Bắc sống trong Nam, trên bàn thờ có cả cặp bánh chưng lẫn đòn bánh tét. Ngược lại, nhà gốc Nam ở Hà Nội có người vẫn đặt mua bánh tét về thờ. Bánh của quê thường là bánh được đặt lên bàn thờ.
Giữ cặp bánh không mốc trong những ngày Tết
Bánh chưng luộc kỹ, vớt ra ép cho ráo nước và để nguội hẳn thì giữ được lâu hơn. Ở miền Bắc, nếu Tết trời hanh lạnh, bánh đặt nơi thoáng thường để được vài ngày đến khoảng một tuần. Nếu Tết rơi vào những ngày nồm ẩm, nước đọng trên tường, bánh có thể mốc lá chỉ sau vài hôm.
Một số cách nhiều nhà vẫn làm: không bọc bánh thờ trong túi ni lông kín, vì hơi nước đọng lại trong túi; lau khô lá bánh trước khi đặt lên bàn thờ; để bàn thờ thoáng, không đặt sát tường ẩm; mỗi ngày nhấc bánh lên xem mặt dưới một lần.
Trên bàn thờ có hương cháy cả ngày, khói và tàn hương cũng bám lên lá bánh. Phủ một tấm lá dong sạch hoặc khăn mỏng lên trên cặp bánh khi không có ai ở nhà là cách một số nhà dùng để bánh đỡ bám bụi.
Nếu thấy lá ngoài có vài chấm mốc nhỏ, nhiều nhà lau sạch, đổi lớp lá lót hoặc thay đĩa. Nếu mốc lan nhiều, hay có mùi chua, nên hạ bánh xuống sớm, bóc ra kiểm tra. Đặt cặp bánh mới lên thay cũng là cách nhiều gia đình làm khi bánh thờ đã không còn tốt.
Nhà ở chung cư có điều hoà, bánh trên bàn thờ thường khô hơn nhà ống ẩm thấp. Nhưng nếu bàn thờ đặt sát cửa sổ hướng nắng, buổi chiều nắng chiếu thẳng vào, bánh dễ nóng lên và nhanh chua. Nên kéo rèm hoặc dịch bánh ra chỗ khuất nắng.
Bánh tét lá chuối dày hơn, gói chặt, thường giữ được tương đối lâu, nhưng hai đầu đòn dễ hở. Kiểm tra hai đầu khi lau bàn thờ, nếu thấy chảy nước hay có mùi lạ thì hạ xuống.
Hạ bánh và kiểm tra trước khi ăn
Nhiều nhà hạ cặp bánh sau lễ tiễn ông bà, có nhà hạ sớm hơn nếu bánh có dấu hiệu hỏng. Khi hạ bánh, có thể làm theo các bước sau.
- Nhấc cả đĩa hoặc khay xuống, đặt lên bàn ăn sạch.
- Cởi lạt, bóc lá ngoài, nhìn mặt bánh: màu xanh lá đều, mặt bánh khô ráo là tốt.
- Cắt thử một miếng, ngửi mùi: bánh tốt có mùi nếp và lá; bánh hỏng có mùi chua, mùi ôi.
- Kiểm tra nhân và phần gần lá: thấy nhớt, chảy nước, đốm mốc lan vào trong bánh thì bỏ cả chiếc, không cắt bỏ phần mốc rồi ăn tiếp.
- Bánh còn tốt: cắt ra ăn ngay, rán giòn hoặc chia thành khoanh bọc kín cất ngăn mát, dùng trong vài ngày.
Đừng tiếc bánh đã có dấu hỏng chỉ vì đó là bánh thờ. Theo quan niệm của rất nhiều gia đình, thụ lộc là dùng những gì còn tốt; vứt bỏ phần đã hỏng là để giữ sức khoẻ cho người ăn, không có gì bất kính.
Bánh trên các mâm cúng trong những ngày Tết
Ngoài cặp bánh thờ để nguyên chiếc, bánh chưng, bánh tét còn có mặt trên hầu hết các mâm cúng Tết dưới dạng đã cắt. Mâm tất niên, mâm giao thừa, mâm mùng Một, mâm tiễn ông bà ở miền Bắc thường có một đĩa bánh chưng cắt miếng; ở miền Nam có đĩa bánh tét cắt khoanh bên cạnh nồi thịt kho.
Ở Huế, ngoài bánh tét, mâm Tết của nhiều nhà còn có bánh in, bánh thuẫn, bánh phu thê đặt bên cạnh; ở nhiều tỉnh Bắc Bộ có thêm bánh giầy, bánh gai. Những loại bánh này thường đặt trên đĩa riêng, không thay cho cặp bánh chưng thờ.
Bánh chưng nhiều nhà cắt bằng chính sợi lạt buộc bánh: rút một sợi lạt, vòng qua bánh rồi kéo chéo, miếng bánh mịn, không dính dao. Bánh cắt thành tám miếng tam giác hoặc miếng vuông, xếp lên đĩa thành hình bông. Bánh tét cắt khoanh tròn dày vừa phải, xếp vòng quanh đĩa.
Bánh dùng cho mâm cúng hằng ngày nên lấy từ phần bánh ăn, không cần bóc cặp bánh thờ. Cặp bánh thờ giữ nguyên trên bàn thờ đến khi hạ, như một lễ vật đứng suốt cả Tết. Cách tách riêng như vậy giúp bánh thờ ít bị nhấc lên đặt xuống, đỡ hở lá và đỡ hỏng.
Đĩa bánh trên mâm cúng nếu không ăn hết trong bữa thì bọc kín, cất ngăn mát, lần sau hấp hoặc rán lại. Bánh cắt rồi để ngoài lâu rất nhanh khô và dễ hỏng hơn bánh nguyên chiếc.
Mua bánh hay tự gói, bánh nhỏ hay bánh to
Ngày nay rất nhiều gia đình ở thành phố không tự gói bánh mà mua hoặc đặt bánh. Bánh mua về đặt lên bàn thờ vẫn là lễ vật như bánh tự gói. Điều cần để ý là chọn chỗ bán quen, hỏi ngày luộc bánh, và không mua quá sớm để bánh trên bàn thờ còn đủ thời gian đến hết Tết.
Nhà có điều kiện tự gói thì đêm canh nồi bánh là một kỷ niệm của cả nhà. Nhiều gia đình gói riêng một cặp bánh thờ vuông đẹp nhất, buộc lạt kỹ nhất, rồi mới gói phần ăn. Trẻ con được giao việc rửa lá, đong đậu, buộc lạt dưới sự hướng dẫn của người lớn.
Khi đặt mua, nhiều người hỏi kỹ bánh luộc bao lâu, có ép ráo không, nhân thịt có tươi không. Đó là những câu hỏi hợp lý, vì bánh thờ cần đứng được nhiều ngày hơn bánh ăn trong bữa. Người bán quen thường sẵn lòng chọn cho khách những chiếc vuông vức, chắc tay nhất.
Bánh thờ không cần to. Bàn thờ nhỏ, bánh nhỏ cân đối hơn, lại dễ giữ khô ráo. Nhà neo người chỉ cần một cặp bánh nhỏ, phần ăn mua thêm vài chiếc khi cần.
Muốn sắm đĩa thờ, khay gỗ đặt bánh có mô tả rõ ràng, có thể xem thêm đồ thờ, vật phẩm trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bánh chưng trên bàn thờ thường đặt theo cặp?
Cách giải thích hay gặp là cặp đôi thể hiện sự đủ đầy, có đôi có cặp, hợp với không khí sum họp ngày Tết. Không có quy định bắt buộc; nhà có bàn thờ nhỏ có thể đặt một chiếc bánh.
Bánh chưng trên bàn thờ để được bao lâu?
Tuỳ cách luộc và thời tiết. Bánh luộc kỹ, ráo nước, để nơi thoáng trong những ngày hanh lạnh thường để được vài ngày đến khoảng một tuần; trời nồm ẩm thì nhanh mốc hơn. Nên kiểm tra bánh mỗi ngày.
Bánh chưng thờ bị mốc ở lá ngoài thì có ăn được không?
Nếu chỉ vài chấm mốc ở lá ngoài, bóc ra thấy bánh bên trong khô, thơm, không chua, nhiều nhà vẫn dùng. Nếu mốc lan vào bánh, bánh nhớt hoặc có mùi chua thì bỏ cả chiếc.
Khi nào hạ bánh chưng trên bàn thờ xuống?
Nhiều nhà hạ cặp bánh sau lễ tiễn ông bà, mùng 3, mùng 4 hoặc mùng 7 tuỳ nếp. Nếu bánh có dấu hiệu hỏng thì hạ sớm hơn và có thể đặt cặp bánh khác lên thay.
Nhà cúng chay có dùng bánh chưng được không?
Được. Bánh chưng chay nhân đậu xanh, bánh tét chay, bánh tét nhân chuối đều là lễ vật quen thuộc trên bàn thờ của nhà ăn chay hoặc nhà muốn đầu năm thanh đạm.
Mua bánh chưng về thờ cần để ý gì?
Mua ở chỗ quen, hỏi ngày luộc bánh, chọn bánh vuông vức, lá xanh, buộc chặt, không chảy nước. Không mua quá sớm và đặt bánh trên đĩa hoặc khay sạch, không bọc kín trong túi ni lông.