Cúng đầy cữ là lễ cúng nhỏ gia đình làm trong những ngày đầu sau sinh, khi mẹ và bé vừa về nhà hoặc vừa qua mấy ngày đầu đời. Theo tập quán phổ biến, có nơi làm vào ngày thứ ba, gọi là cúng mụ ba ngày; có nơi chờ bé trai được bảy ngày, bé gái được chín ngày. Mâm thường rất gọn: xôi, chè, ít hoa quả, trầu cau, hương và nến.
Vì đây là lễ trong lúc mẹ còn ở cữ, điều cần nhất là nhẹ nhàng. Nhiều nhà ngày nay gộp hẳn vào lễ đầy tháng. Bài dưới đây giúp bạn hiểu lễ đầy cữ là gì, quyết định có làm hay không, và nếu làm thì làm gọn ra sao để mẹ được nghỉ, bé không phải hít khói.
Đầy cữ là gì và vì sao có lễ này
"Cữ" là khoảng thời gian kiêng của người mẹ sau sinh. Ngày xưa, đó là quãng mẹ con ở trong buồng, hạn chế người ngoài ra vào, cửa thường có dấu hiệu báo nhà có người ở cữ để khách biết mà tránh. "Đầy cữ" là lúc xong chặng đầu của quãng kiêng đó. Ở mỗi vùng, chặng đầu dài ngắn khác nhau, nên ngày cúng đầy cữ cũng khác.
Lễ đầy cữ có hai ý theo cách hiểu dân gian: tạ ơn các bà Mụ đã giúp mẹ tròn con vuông, và báo với gia tiên trong nhà rằng có thêm một thành viên. Trong bối cảnh ngày xưa, khi nhiều trẻ sơ sinh không qua được tuần đầu, vượt qua mấy ngày ấy là mốc rất lớn. Đó là lý do lễ này có mặt, dù quy mô bao giờ cũng nhỏ.
Ngày nay, phần lớn bé sinh ở bệnh viện và chặng đầu đã có bác sĩ, nữ hộ sinh theo dõi. Lễ đầy cữ vì thế ít được làm riêng hơn, nhất là ở thành phố. Những nhà còn giữ thường làm theo ý ông bà, coi như lời cảm ơn đầu tiên dành cho đứa trẻ.
Thời điểm cúng đầy cữ theo các cách tính thường gặp
Không có một mốc chung. Bảng dưới gom những cách tính bạn hay nghe từ người lớn, để khi trong nhà mỗi người nói một ngày thì biết họ đang theo nếp nào.
| Cách tính | Ngày làm lễ | Hay gặp ở | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Cúng mụ ba ngày | Ngày thứ ba sau sinh | Nhiều gia đình miền Nam và miền Trung | Lúc này mẹ thường còn ở viện hoặc vừa về |
| Bảy vía, chín vía | Bé trai bảy ngày, bé gái chín ngày | Nhiều gia đình miền Bắc | Gắn với quan niệm "nam bảy vía, nữ chín vía" |
| Gộp vào đầy tháng | Không làm riêng | Ngày càng phổ biến ở thành phố | Lễ đầy tháng làm luôn phần tạ ơn ban đầu |
| Báo gia tiên ngay khi về nhà | Ngày mẹ con xuất viện | Một số gia đình | Chỉ thắp hương báo tin, chưa bày mâm |
Ngày tính theo âm lịch hay đếm từ ngày sinh là việc mỗi nhà làm một kiểu. Nếu bạn cần đổi ngày âm sang dương cho dễ nhớ, dùng một bảng lịch âm dương tin cậy; bài này không xem ngày giờ tốt xấu cho lễ.
Mâm cúng đầy cữ thường có gì
So với đầy tháng, mâm đầy cữ nhỏ hơn hẳn. Theo tập quán phổ biến, một mâm gọn gồm những thứ sau; nhà bạn có thể bớt hoặc thêm theo nếp riêng:
- Xôi: một đĩa xôi trắng hoặc xôi đậu; có nhà nặn thành mười hai nắm nhỏ cho các bà Mụ và một nắm to hơn.
- Chè: thường là chè trôi nước hoặc chè đậu, vài bát nhỏ, mang ý ngọt ngào, tròn đầy.
- Hoa quả: một đĩa nhỏ quả tươi, nhiều nhà chọn chuối, cam, quýt cho dễ mua.
- Trầu cau: vài miếng trầu têm, quả cau, đặt trên đĩa nhỏ.
- Nước sạch, rượu: một chén nước, có nhà thêm một chén rượu nhỏ.
- Hương, nến hoặc đèn: ít hương, một cặp nến nhỏ hoặc đèn điện để tránh lửa gần phòng mẹ bé.
- Hoa: một bình hoa nhỏ, hoa tươi màu nhẹ.
Những nhà làm kỹ hơn có thể thêm gà luộc hoặc một đĩa thịt, nhưng với lễ đầy cữ thì phần lớn gia đình chỉ làm mâm ngọt. Đồ giấy như hài, áo nhỏ cho bà Mụ thường để dành đến lễ đầy tháng.
Cách làm lễ đầy cữ gọn tại nhà
Lễ đầy cữ không cần nhiều người. Một trình tự đơn giản mà nhiều nhà vẫn làm:
- Chọn chỗ bày mâm ở phòng khách hoặc gian ngoài, không bày trong phòng mẹ đang nằm để khói không lan vào.
- Người đứng lễ là bà nội, bà ngoại hoặc bố bé; mẹ không cần đứng lâu.
- Thắp ít hương, khấn ngắn theo bản của gia đình: báo tên tuổi bố mẹ, ngày sinh của bé, lời cảm ơn và cầu cho mẹ con khoẻ.
- Nếu nhà muốn bé "ra mắt", bố hoặc bà bế bé ra gần mâm trong chốc lát, giữ khoảng cách với hương nến, rồi đưa vào ngay.
- Chờ hương tàn bớt thì xin lễ, dọn mâm; xôi chè mời người trong nhà dùng trong ngày.
- Nếu có đồ giấy thì hoá ở chỗ an toàn ngoài trời; nhà chung cư có thể bỏ phần này.
Cả buổi thường chưa đến nửa giờ. Mục tiêu là trọn ý, không phải trọn bộ lễ vật.
Khi mẹ còn yếu, bé còn ở viện hoặc nhà ở xa
Mẹ sinh mổ, còn đau. Không cần mẹ tham gia. Ông bà hoặc bố bé làm lễ, mẹ nằm nghỉ trong phòng. Nhiều nhà chỉ thắp hương báo tin lên bàn thờ, để phần mâm lại tới đầy tháng.
Bé phải nằm viện thêm, ví dụ sinh non hoặc vàng da cần chiếu đèn. Lễ đầy cữ hoàn toàn có thể lùi hoặc bỏ. Việc của gia đình lúc này là ở cạnh bé và theo hướng dẫn của bác sĩ. Người lớn ở nhà có thể thắp nén hương báo tin nếu muốn.
Bố mẹ sống xa ông bà. Ông bà làm lễ ở quê, bố mẹ ở thành phố có thể thắp hương ở nhà mình cùng giờ. Gọi video cho ông bà thấy cháu là cách nhiều nhà dùng thay cho việc bế bé về quê sớm, vốn không nên với trẻ mới vài ngày tuổi.
Ở cữ tại nhà ngoại. Theo tập quán phổ biến, lễ thường làm ở nơi mẹ con đang ở. Nhiều gia đình bàn nhau để bên nội gửi lễ sang hoặc làm thêm một lễ báo gia tiên bên nội khi mẹ con về.
Chia việc trong nhà cho lễ đầy cữ
Cái khó của lễ đầy cữ không nằm ở mâm mà ở chỗ người hay lo mọi việc trong nhà, thường là người mẹ, lúc này cần được nằm nghỉ. Một cách chia việc nhiều nhà thấy dễ:
| Việc | Ai thường nhận | Lưu ý |
|---|---|---|
| Hỏi nếp nhà, chọn ngày làm lễ | Bố bé hỏi ông bà hai bên | Chốt sớm để khỏi mỗi người nói một ngày |
| Đi chợ, mua xôi chè, hoa quả | Bố bé hoặc cô, dì | Mua lượng nhỏ, đủ dùng trong ngày |
| Nấu xôi chè hoặc đặt sẵn | Bà nội hoặc bà ngoại | Đặt sẵn thì nhận hàng sát giờ cúng |
| Bày mâm, đứng lễ, khấn | Bà hoặc bố bé | Bày ở phòng ngoài, không bày trong phòng mẹ |
| Trông bé, giữ phòng yên | Người đang chăm mẹ con | Đóng cửa phòng bé lúc thắp hương |
| Dọn mâm, cất đồ ăn | Người trẻ trong nhà | Cho vào tủ lạnh ngay sau lễ |
Chia như vậy, người mẹ không phải đứng dậy làm gì ngoài việc nghỉ ngơi, cho con bú và nhận lời chúc của gia đình. Với nhà chỉ có hai vợ chồng ở thành phố, bố bé làm hết những việc trên trong một buổi sáng là vừa, miễn mâm được giữ thật gọn.
Nếu ông bà ở xa không lên được, bạn có thể hỏi trước qua điện thoại cách nhà vẫn làm, ghi lại mấy ý chính, rồi tự làm theo. Ông bà thường vui khi được hỏi, và lễ được giữ đúng nếp hơn là tự đoán.
Đồ cúng đầy cữ dùng sau lễ thế nào
Theo tập quán, đồ cúng xong gọi là lộc, người trong nhà cùng dùng. Với lễ đầy cữ, có một điểm khác: người mẹ đang cho con bú thường được gia đình dặn ăn uống theo chế độ riêng. Xôi nếp, chè ngọt mẹ có thể dùng một ít nếu hợp, nhưng không cần ăn cho "lấy lộc" khi thấy đầy bụng hay không hợp khẩu vị. Phần lộc dành cho người lớn trong nhà và khách đến giúp.
Mâm đầy cữ phần lớn là đồ ngọt và đồ nếp, để ở nhiệt độ phòng mùa nóng vài giờ đã dễ chua, nhất là chè có nước cốt dừa. Cúng xong nên cất tủ lạnh, dùng trong ngày hoặc ngày hôm sau. Trầu cau và hoa quả có thể để lâu hơn; hoa trên mâm để trong nhà cho đẹp đến khi héo.
Một số nhà có nếp mang một phần xôi chè sang biếu hàng xóm báo tin nhà có cháu. Đây là nếp đẹp, giúp hàng xóm biết mà giữ yên tĩnh cho mẹ con. Nếu ở chung cư, bạn có thể gói phần nhỏ, kèm lời báo tin ngắn, không cần làm cầu kỳ.
Những kiêng cữ quanh lễ: nên giữ gì, nên bỏ gì
Quanh lễ đầy cữ có nhiều lời dặn truyền miệng. Một số có lý theo nghĩa vệ sinh và sức khoẻ, nên giữ: hạn chế khách đến thăm trong mấy tuần đầu, khách vào thì rửa tay, người đang ho sốt không bế bé, giữ phòng thoáng và sạch. Những lời dặn này trùng với điều bác sĩ nhi vẫn khuyên.
Có những kiêng cữ khác nên cân nhắc lại, như đóng kín cửa, không cho mẹ tắm gội cả tháng, hay xông khói trong phòng. Phòng kín và khói làm không khí kém đi, không tốt cho mẹ và bé. Nếu nhà có thói quen hun lá, xông trầm trong phòng ở cữ, bạn có thể nhẹ nhàng đề nghị làm ở phòng ngoài, mở cửa cho thoáng.
Còn những câu như "không cúng đầy cữ thì bé khó nuôi" là lời doạ không có căn cứ. Bé khoẻ hay ốm là chuyện của dinh dưỡng, chăm sóc, tiêm chủng và khám định kỳ. Lễ cúng là cách gia đình bày tỏ lòng biết ơn, không phải điều kiện để con lớn. Hiểu như vậy, bạn sẽ thấy dễ quyết định khi nào làm, khi nào lùi, làm to hay nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Cúng đầy cữ có cần mời khách không?
Thường không. Lễ đầy cữ chỉ có người trong nhà, vì mẹ còn yếu và bé còn rất nhỏ. Họ hàng muốn đến mừng thì nhiều nhà hẹn tới lễ đầy tháng cho mẹ con kịp hồi sức.
Bé trai bảy ngày, bé gái chín ngày là tính từ ngày nào?
Phần lớn các nhà đếm từ ngày sinh, ngày sinh là ngày thứ nhất. Có nhà đếm khác đi một ngày. Bạn nên hỏi người lớn trong nhà để làm theo nếp quen, không có cách đếm nào được coi là bắt buộc.
Có cần mười hai đĩa xôi chè cho lễ đầy cữ không?
Không cần. Nhiều nhà làm mười hai phần nhỏ ngay từ lễ đầy cữ, nhiều nhà chỉ một đĩa xôi một bát chè rồi để mười hai phần cho lễ đầy tháng. Cả hai cách đều có người làm, tuỳ nếp nhà.
Mẹ đang ở viện có nên về nhà sớm để kịp lễ không?
Không nên. Ngày ra viện do bác sĩ quyết dựa trên sức khoẻ của mẹ và bé. Lễ đầy cữ lùi được hoặc gộp vào đầy tháng, còn về sớm khi chưa đủ điều kiện thì không đổi lại được.
Thắp hương gần phòng bé có sao không?
Khói hương có thể làm bé khó chịu, nhất là phòng nhỏ và kín. Bạn nên thắp ít hương ở phòng ngoài, mở cửa cho thoáng, không bế bé lại gần khói lâu, và tắt nến ngay khi xong lễ.