Ở nhà thuê hay phòng trọ, bạn vẫn cúng được ngày rằm, mùng một, ngày giỗ và ngày Tết bằng một mâm nhỏ đặt trên kệ chắc chắn, một nén hương hoặc chỉ hoa và nước, sau khi đã hỏi chủ nhà về chuyện thắp hương. Không có bàn thờ cố định không làm việc nhớ ông bà kém đi; nhiều người con xa quê vẫn giữ nếp này suốt những năm đi học, đi làm.
Bài viết cho sinh viên, người đi làm thuê phòng, gia đình trẻ thuê nhà nguyên căn, và cả người ở ghép. Bài nói chuyện hỏi chủ nhà, chọn chỗ, chọn đồ, mâm cho từng dịp, ở ghép với người khác nếp, rồi việc cất dọn khi chuyển đi. Việc thờ cúng lâu dài ở nhà riêng, cách lập bàn thờ, thuộc chuyện khác; đây là cách sống tạm cho chỉn chu.
Hỏi chủ nhà trước, và hỏi những gì
Nhà thuê là tài sản của người khác, có khi chủ nhà ở ngay tầng dưới. Một số chủ nhà không muốn khách thuê thắp hương vì lo cháy, lo ám khói tường, hoặc vì họ theo tín ngưỡng khác. Hỏi trước ngày đầu tiên định cúng giúp tránh khó xử về sau, và nhiều chủ nhà thấy dễ chịu khi được hỏi.
Những câu nên hỏi: có được thắp hương và nến trong phòng không; nếu có thì có chỗ nào chủ nhà muốn bạn đặt; có được đóng đinh, bắt vít để treo kệ hay chỉ dùng đồ đứng; nhà có khu hoá vàng chung, hay không cho đốt gì cả. Nếu chủ nhà không đồng ý thắp hương, vẫn còn cách cúng bằng hoa, nước và đèn điện.
Ghi lại điều đã thống nhất trong tin nhắn với chủ nhà là cách gọn để cả hai bên nhớ, nhất là khi chủ nhà là người lớn tuổi hay quên, hoặc khi nhà có người quản lý thay chủ. Nếu chủ nhà cho thắp hương với điều kiện, như chỉ thắp ngày rằm và mùng một, hoặc chỉ thắp lúc có người ở phòng, hãy giữ đúng điều kiện đó. Với nhà nguyên căn thuê dài hạn, chuyện này có thể đưa vào hợp đồng như một điều khoản sử dụng nhà, giống như chuyện nuôi thú cưng hay nấu nướng.
Chọn chỗ và đồ dùng khi chưa có bàn thờ
Kệ đứng hoặc mặt tủ cao. Một kệ gỗ nhỏ đứng sát tường, hoặc mặt trên tủ quần áo thấp, là chỗ nhiều người ở trọ dùng. Chỗ đặt nên cao hơn mặt bàn học, sạch và không bị đồ đạc chất lên.
Tránh chỗ ngủ và chỗ phơi đồ. Theo nếp nhiều nhà, chỗ cúng không đặt ở đầu giường hay cạnh dây phơi quần áo; về mặt an toàn, chăn đệm và quần áo là thứ bắt lửa nhanh.
Bộ đồ cúng tối thiểu. Một bát hương nhỏ hoặc cốc cắm hương có cát, một bình hoa nhỏ, một đĩa, một chén nước, hai chân nến hoặc một đèn điện. Tất cả gói gọn trong một hộp khi chuyển nhà.
Không bắt buộc có ảnh người mất. Nhiều người ở trọ chỉ cúng hướng về quê, không đặt ảnh. Nếu muốn có ảnh, một tấm nhỏ đóng khung đặt đứng là đủ, tránh dán băng dính lên tường nhà thuê.
Đồ cúng mua nhỏ, dùng lâu. Đồ thờ chọn loại bền, dễ lau, đế vững. Xem thêm đồ thờ, vật phẩm có mô tả rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy nếu bạn cần so chất liệu, kích thước trước khi mua.
Mâm cho từng dịp khi ở trọ
Khi ở trọ, ít ai có bếp rộng và thời gian nấu nướng. Bảng dưới là các mức mâm gợi ý theo tập quán phổ biến, từ tối giản tới đủ hơn.
| Dịp | Tối giản | Đủ hơn nếu có bếp |
|---|---|---|
| Rằm, mùng một | Một bình hoa, chén nước sạch, đĩa quả | Thêm đĩa xôi mua sẵn hoặc chè |
| Ngày giỗ ông bà, cha mẹ | Hoa, quả, chén trà, món bánh người mất thích | Một mâm cơm nhỏ hai ba món, nấu và ăn cùng bạn cùng phòng |
| Tết khi không về quê | Hoa, mâm quả nhỏ, bánh chưng hoặc bánh tét cỡ nhỏ | Mâm cơm chiều ba mươi gọn, ăn chung với bạn bè cùng ở lại |
| Ngày đầu tiên dọn tới | Hoa, nước, một nén hương nếu chủ nhà đồng ý | Thêm đĩa quả, chia cho người ở chung sau lễ |
Cột tối giản không phải là "cúng cho có". Theo tập quán, hoa tươi, nước sạch và lòng thành của người con là phần cốt lõi; món ăn là phần thêm khi có điều kiện.
Ở ghép với người khác nếp
Ở ghép với bạn khác quê, khác tín ngưỡng hay đơn giản là không có thói quen cúng là chuyện rất thường. Bạn cùng phòng có thể ngại khói, có thể không muốn góc chung có bát hương. Nói chuyện thẳng thắn, nói rõ ngày nào bạn cúng, cúng bao lâu, có thắp hương không, sẽ dễ hơn để mọi việc diễn ra rồi mới giải thích.
Một số thoả thuận hay gặp: đặt chỗ cúng trong phần không gian riêng của bạn chứ không ở góc chung; thắp hương lúc bạn cùng phòng đi vắng hoặc khi cửa sổ mở; dùng đèn điện ngày thường, hương thật ngày giỗ. Mời bạn cùng phòng ăn chung mâm sau lễ cũng là cách người Việt vẫn làm để chia vui, chia lộc. Với người lần đầu thấy lễ cúng gia tiên, giải thích ngắn gọn rằng đây là ngày nhớ ông bà, giống như ngày tưởng niệm ở nhiều nền văn hoá khác, thường đủ để người ta hiểu và tôn trọng.
Ngược lại, nếu bạn là người không cúng mà ở chung với người có cúng, việc tôn trọng góc thờ của bạn mình — không đặt đồ lên, không đùa cợt — là phép lịch sự cơ bản. Nếp sống chung bền nhất khi hai bên đều thấy mình được tôn trọng.
Những điều dễ sơ ý khi cúng ở phòng trọ
Phòng trọ thường nhỏ, đồ đạc dày, nhiều phòng sát nhau, nên vài việc cần để ý hơn ở nhà riêng:
- Hương, nến không đặt gần rèm, màn ngủ, giá sách, ổ cắm nối dài.
- Không để hương, nến cháy khi đi ra ngoài hoặc đi ngủ; đèn thờ điện cũng nên tắt khi vắng nhà lâu.
- Không hoá vàng trong phòng, nhà vệ sinh, ban công có lưới; nếu chủ nhà có chỗ đốt chung thì dùng chỗ đó, không thì bỏ vàng mã.
- Quả, xôi, chè để qua đêm trong phòng nóng dễ hỏng và gọi kiến; hạ lễ trong ngày.
- Tàn hương rơi xuống sàn gỗ, thảm, nệm có thể để lại vết cháy và bị trừ tiền cọc khi trả phòng.
- Khói và mùi hương lan sang phòng bên trong dãy trọ liền vách; thắp ít nén và mở cửa sổ.
Những điều này không làm việc cúng nặng nề thêm; chúng chỉ là phần "giữ nhà người ta như giữ nhà mình" mà bất cứ người thuê nào cũng nên có.
Giữ ngày giỗ, ngày rằm khi lịch làm việc dày
Người ở trọ thường là người trẻ đi làm theo ca, làm thêm buổi tối hoặc đi học cả ngày. Ngày rằm rơi vào giữa tuần, ngày giỗ trùng ca trực, chuyện này rất thường. Theo tập quán nhiều nhà, cúng rằm có thể làm từ tối hôm trước hoặc trong ngày, ngày giỗ có thể cúng sớm buổi sáng trước giờ đi làm; điều được coi trọng là nhớ đúng ngày, không phải đúng giờ khắc.
Một cách nhiều người dùng là ghi sẵn các ngày giỗ trong nhà vào lịch điện thoại theo âm lịch, đặt nhắc trước hai ngày để kịp mua hoa quả. Ngày giỗ của ông bà, cha mẹ nên hỏi lại bố mẹ cho chính xác, vì người trẻ hay nhớ lẫn ngày âm với ngày dương. Cách tính ngày âm lịch cho từng năm thì dùng lịch âm của Việt Nam, đừng dùng lịch âm của nước khác vì đôi khi lệch một ngày.
Nếu thật sự không thu xếp được đúng ngày, nhiều gia đình chấp nhận cúng sớm hơn một hai ngày, ít khi cúng muộn. Chuyện này mỗi nhà một quan niệm; hỏi bố mẹ ở quê là cách tốt nhất, và thường bố mẹ sẽ thông cảm với lịch làm việc của con nhiều hơn bạn nghĩ.
Ở lại thành phố dịp Tết
Có những năm người ở trọ không về quê ăn Tết được: làm ca dịp lễ, vé xe khó mua, hoặc đang dành dụm cho việc lớn. Ở lại phòng trọ những ngày phố vắng dễ chạnh lòng, và một mâm cúng nhỏ chiều ba mươi thường giúp người ở lại thấy mình vẫn đang ăn Tết cùng gia đình, chỉ là ở một nơi khác.
Mâm Tết ở trọ có thể chỉ gồm một cặp bánh chưng hoặc đòn bánh tét nhỏ, một đĩa quả, một bình hoa, ấm trà. Nhiều nhóm bạn cùng ở lại góp chung một mâm cơm chiều ba mươi ở phòng rộng nhất, mỗi người góp một món quê mình. Cúng xong, cả nhóm ngồi ăn và gọi video về nhà vào đúng lúc gia đình ở quê cũng đang quây quần.
Sáng mùng một, thắp một nén hương nếu chủ nhà cho phép, rồi gọi điện chúc Tết ông bà, bố mẹ. Việc cúng ở quê vẫn do người ở nhà lo; phần người ở xa là giữ một góc Tết nhỏ cho chính mình và báo tin bình an về nhà.
Khi chuyển nhà trọ: cất đồ cúng và cúng ở chỗ mới
Người thuê nhà chuyển chỗ khá thường xuyên. Nhiều người lúng túng không biết làm gì với bát hương, đồ cúng khi chuyển. Cách làm gọn theo tập quán nhiều nhà:
- Chọn một ngày rằm hoặc mùng một gần ngày chuyển, thắp hương lần cuối ở chỗ cũ nếu bạn muốn có một lễ nhỏ báo việc chuyển.
- Đợi tro nguội hẳn, gói bát hương trong khăn sạch, để đứng trong hộp riêng; nhiều người giữ nguyên cát và tro, có người thay cát mới ở chỗ mới.
- Đồ cúng khác (bình hoa, đĩa, chén) lau sạch, gói chống vỡ, xếp chung hộp.
- Ở chỗ mới, hỏi chủ nhà như lần đầu, chọn chỗ đặt, rồi bày lại vào ngày thuận tiện gần nhất.
- Thắp hương, đặt hoa quả, khấn ngắn theo bản của gia đình để báo đã về chỗ ở mới.
Việc bát hương có được di chuyển không, chuyển thế nào, mỗi gia đình và mỗi vùng có cách nghĩ khác nhau. Nếu bố mẹ ở quê có lời dặn riêng, hãy làm theo; nếu không, cách trên là cách gọn và cẩn thận nhiều người đang dùng.
Câu hỏi thường gặp
Ở trọ có nhất thiết phải có bát hương mới được cúng không?
Không nhất thiết. Nhiều người ở trọ chỉ đặt hoa, nước và quả vào ngày rằm, ngày giỗ rồi hướng lòng về ông bà. Bát hương là một phần quen thuộc của nếp thờ, nhưng nếu chủ nhà không cho thắp hương thì phần tưởng nhớ vẫn trọn vẹn.
Không về quê ngày giỗ, ở trọ nên cúng thế nào?
Cúng một mâm nhỏ đúng ngày, có món người mất thích, và gọi điện về nhà trước hoặc sau giờ cúng ở quê. Nhiều người góp phần chi phí hay gửi quà về cho bố mẹ lo mâm chính, còn ở trọ chỉ thắp hương tưởng nhớ.
Chủ nhà theo đạo khác, không cho thắp hương thì sao?
Tôn trọng quyết định của chủ nhà và hỏi xem có được đặt hoa, nước, đèn điện không. Phần lớn người thuê nhà vẫn giữ được nếp nhớ ông bà theo cách này, và để dành việc thắp hương cho những lần về quê.
Có nên đặt chỗ cúng trong phòng ngủ khi chỉ có một phòng?
Nhiều người ở phòng trọ một gian vẫn làm vậy. Chọn chỗ cao, sạch, cách giường và chăn màn, tránh đầu giường. Khi ngủ thì tắt nến, tắt đèn thờ, chỉ thắp hương lúc còn thức và có người trông.
Thuê nhà ngắn hạn vài tháng có cần làm lễ khi dọn vào không?
Đây là chuyện tuỳ nếp nhà. Có người thắp một nén hương và đặt đĩa quả ngày đầu tiên, có người không làm gì. Nếu muốn, một lễ thật nhỏ là đủ, không cần mâm lớn hay mời người cúng.
Đồ cúng ở phòng trọ có cần mua loại đắt tiền không?
Không cần. Đồ cúng ở trọ nên nhỏ, nhẹ, bền và dễ mang theo khi chuyển nhà. Điều quan trọng là sạch sẽ, đặt vững và được giữ gìn cẩn thận, không phải giá trị của đồ.