Khi hai nhà khác tín ngưỡng, phần lễ gia tiên trong cưới hỏi thường được làm theo nguyên tắc: ở nhà có bàn thờ tổ tiên thì nhà đó làm lễ theo nếp của mình, người bên kia tham dự ở mức tín ngưỡng của họ cho phép, như thắp hương, cúi đầu, đặt hoa hoặc chỉ đứng chứng kiến. Phần nghi thức tôn giáo như phép cưới ở nhà thờ, lễ ở chùa, cầu nguyện ở hội thánh thì do chức sắc của tôn giáo đó hướng dẫn.
Đây là chuyện tế nhị, dễ làm hai nhà căng thẳng nếu không bàn trước. Bài này không giảng giáo lý của tôn giáo nào, cũng không nói bên nào nên nhượng bên nào. Bài chỉ tả những cách các gia đình đã làm, những câu nên hỏi nhau, và gợi ý để phần lễ gia tiên diễn ra nhẹ nhàng. Câu hỏi về giáo luật, bạn nên hỏi linh mục, mục sư hoặc nhà tu hành của gia đình mình.
Vì sao lễ gia tiên là chỗ dễ vướng nhất
Trong đám cưới người Việt, phần lớn nghi thức là chuyện xã hội: chào hỏi, trao quà, tiệc tùng. Phần duy nhất mang màu tín ngưỡng rõ rệt là lúc đứng trước bàn thờ gia tiên, thắp hương, vái lạy. Với gia đình thờ cúng tổ tiên, đây là cốt lõi của lễ cưới. Với một số người theo tôn giáo khác, thắp hương hay lạy trước bàn thờ có thể là điều họ cần cân nhắc theo giáo lý của mình.
Vì vậy, câu hỏi thường không phải là "có làm lễ gia tiên không" mà là "người bên kia tham gia đến đâu". Nhà gái thờ cúng tổ tiên muốn chú rể Công giáo thắp hương; nhà trai Tin Lành mong cô dâu hiểu vì sao họ không thắp hương; bố mẹ hai bên đều lo mình làm sai. Phần lớn các cuộc căng thẳng đến từ việc không ai hỏi ai trước.
Điều đáng mừng là ở Việt Nam đã có nhiều thế hệ gia đình khác tín ngưỡng kết thông gia, và phần đông tìm được cách làm khiến cả hai bên thoải mái. Những cách đó không cần ai phải bỏ niềm tin của mình.
Gia đình Công giáo và bàn thờ tổ tiên
Nhiều gia đình Công giáo Việt Nam có bàn thờ tổ tiên. Từ giữa thập niên 1960, Hội đồng Giám mục Việt Nam đã có hướng dẫn cho phép người Công giáo bày tỏ lòng hiếu kính tổ tiên bằng các cử chỉ như đặt bàn thờ tổ tiên, thắp hương, cúi đầu trước di ảnh. Vì vậy nhiều nhà Công giáo có bàn thờ tổ tiên đặt dưới hoặc bên cạnh nơi thờ Chúa.
Cô dâu, chú rể Công giáo thường thắp hương được. Trong lễ ăn hỏi hay đón dâu ở nhà bên không Công giáo, nhiều người Công giáo thắp hương và cúi đầu trước bàn thờ gia tiên. Mức độ cụ thể, ví dụ có lạy hay không, có khấn hay không, mỗi người và mỗi gia đình hiểu khác nhau; nên hỏi linh mục giáo xứ nếu băn khoăn.
Phép cưới ở nhà thờ là phần riêng. Khi một bên là người Công giáo, đôi trẻ thường làm phép cưới ở nhà thờ. Thủ tục cho hôn nhân giữa người Công giáo và người không Công giáo do giáo xứ hướng dẫn, thường có buổi học giáo lý hôn nhân. Phần này không thuộc lễ gia tiên, nhưng ảnh hưởng đến lịch các lễ khác.
Vàng mã và một số nghi thức khác. Nhiều gia đình Công giáo không đốt vàng mã và không tham gia những nghi thức họ thấy không hợp đức tin. Nhà bên kia nên biết trước để không mời họ làm những việc đó.
Gia đình Tin Lành và những người không thắp hương
Nhiều hệ phái Tin Lành không thắp hương, không lạy bàn thờ. Người Tin Lành thường bày tỏ lòng biết ơn tổ tiên bằng cách khác: tưởng nhớ, cầu nguyện, giữ gìn kỷ vật, chăm sóc mộ phần. Đây là niềm tin của họ, không phải sự thiếu kính trọng.
Trong lễ ở nhà có bàn thờ, họ có thể đứng chứng kiến. Nhiều cô dâu, chú rể Tin Lành đứng trước bàn thờ nhà bên kia, cúi đầu chào ông bà, đặt một bó hoa, rồi lùi lại để người nhà thắp hương. Gia đình thờ cúng nên báo trước với họ hàng để không ai thắc mắc.
Lễ cưới ở nhà thờ Tin Lành. Phần cầu nguyện, chúc phước do mục sư hướng dẫn. Gia đình không theo Tin Lành đến dự như khách, đứng và ngồi theo hướng dẫn của người tổ chức.
Những người không theo tôn giáo nào nhưng không quen thắp hương. Ngày càng có người trẻ lớn lên trong gia đình không có bàn thờ. Họ không phản đối, chỉ chưa biết cách. Một lời hướng dẫn nhẹ nhàng từ bên có bàn thờ thường là đủ.
Mấy cách làm các gia đình đã chọn
Không có công thức chung. Dưới đây là những cách hay gặp, kèm điều kiện để chúng chạy trơn tru. Các trường hợp là ví dụ giả định tổng hợp:
| Tình huống | Cách đã làm | Điều cần thống nhất trước |
|---|---|---|
| Nhà gái thờ cúng, chú rể Công giáo | Chú rể thắp hương, cúi đầu trong lễ ăn hỏi và đón dâu; phép cưới làm ở nhà thờ | Chú rể có lạy hay chỉ vái; lịch phép cưới và lịch đón dâu |
| Nhà trai thờ cúng, cô dâu Tin Lành | Cô dâu đứng trước bàn thờ cúi đầu, đặt hoa; chú rể thắp hương thay cả hai | Bố mẹ chú rể nói trước với họ hàng; cô dâu không bị mời thắp hương trước đông người |
| Hai nhà đều thờ cúng, một bên theo Phật giáo | Thường không có vướng mắc ở bàn thờ gia tiên; có đôi làm thêm lễ ở chùa | Có làm lễ ở chùa không, làm trước hay sau ngày cưới |
| Một bên không có bàn thờ, không theo tôn giáo | Lễ gia tiên chỉ làm ở nhà có bàn thờ; nhà kia giữ phần chào hỏi, trao quà | Người bên không có bàn thờ được hướng dẫn cách thắp hương nếu muốn |
Chìa khoá của mọi cách trên là không ai bị đặt vào thế phải từ chối trước đám đông. Điều đó chỉ làm được khi hai nhà đã nói chuyện trước, thường qua chính đôi trẻ.
Những câu nên hỏi nhau trước ngày lễ
Đôi trẻ nên trao đổi với nhau trước, rồi mỗi người nói với bố mẹ mình. Những câu hay cần làm rõ:
- Gia đình bạn có bàn thờ tổ tiên không, đặt ở đâu, ai thường đứng lễ.
- Bạn có thể thắp hương không; nếu không, bạn muốn bày tỏ thế nào: cúi đầu, đặt hoa, hay chỉ đứng chứng kiến.
- Có nghi thức nào trong đám cưới bạn không muốn tham gia không, ví dụ đốt vàng mã, lễ tơ hồng, lễ ở chùa.
- Gia đình bạn có lễ tôn giáo nào bắt buộc cho hôn nhân không; lịch thế nào, có cần học giáo lý hay giấy tờ gì không.
- Khi có người lớn trong họ hỏi, bạn muốn được giới thiệu thế nào.
- Sau cưới, việc hương khói ngày giỗ, ngày Tết hai vợ chồng sẽ làm ra sao.
Câu hỏi cuối thường bị để lại vì thấy còn xa. Thật ra nó quan trọng nhất, vì đám cưới chỉ có một ngày, còn ngày giỗ, ngày Tết thì có mãi.
Phật giáo, Cao Đài, Hoà Hảo và các tín ngưỡng khác
Gia đình theo Phật giáo ở Việt Nam phần lớn vẫn thờ cúng tổ tiên, nên lễ gia tiên trong cưới hỏi thường không có gì vướng. Điểm có thể khác là mâm lễ: nhiều nhà Phật tử dùng lễ chay, không có gà, không có rượu. Nhà bên kia mang lễ sang nên hỏi trước để chuẩn bị lễ chay cho hợp. Một số đôi làm thêm lễ ở chùa, phần đó do nhà chùa hướng dẫn.
Đạo Cao Đài và Phật giáo Hoà Hảo, hai tôn giáo nội sinh có nhiều tín đồ ở Nam Bộ, đều có cách tưởng nhớ tổ tiên riêng, thường giản dị và theo nghi thức của đạo mình. Khi kết thông gia với gia đình thuộc các đạo này, cách tốt nhất là hỏi trực tiếp gia đình đó hoặc chức sắc của họ, thay vì đoán theo hiểu biết bên ngoài.
Với gia đình theo Hồi giáo, ở Việt Nam chủ yếu là cộng đồng người Chăm, hôn nhân có quy định riêng do cộng đồng tôn giáo hướng dẫn. Phần lễ gia tiên kiểu thắp hương thường không phù hợp với niềm tin của họ. Hai nhà nên bàn kỹ từ sớm, với sự tham gia của người am hiểu cả hai phía.
Trong ngày lễ: vài cử chỉ giúp mọi thứ nhẹ nhàng
Người đứng lễ nói một câu giới thiệu. Trước khi mời đôi trẻ lên, người đứng lễ có thể báo với hai họ rằng con dâu hoặc con rể theo đạo khác, sẽ chào ông bà theo cách của mình. Một câu ngắn như vậy chặn trước mọi thắc mắc.
Chuẩn bị sẵn hoa. Đặt sẵn một bó hoa nhỏ gần bàn thờ để người không thắp hương có thứ dâng lên. Cử chỉ đặt hoa vừa trang trọng vừa không đòi hỏi ai làm điều trái niềm tin.
Không mời trước đám đông khi chưa hỏi. Câu "con lên thắp nén hương đi" nói giữa hai họ khiến người khác tín ngưỡng khó từ chối. Nếu chưa hỏi trước, đừng mời trước đông người.
Người chụp ảnh cũng cần biết. Dặn người chụp ảnh không yêu cầu cô dâu chú rể tạo dáng cầm hương nếu một trong hai không thắp. Những tấm ảnh dàn dựng như vậy dễ làm người trong cuộc khó xử.
Khi bố mẹ hai bên chưa đồng thuận
Có những đôi mà chính bố mẹ chưa chấp nhận việc con kết hôn với người khác tín ngưỡng. Trong những trường hợp đó, phần lễ gia tiên trở thành nơi căng thẳng bộc lộ: bên này đòi bên kia phải thắp hương, bên kia đòi không được bước vào phòng có bàn thờ. Bài này không thể giải quyết những mâu thuẫn sâu như vậy, nhưng có vài điều nhiều gia đình thấy có ích.
Thứ nhất, tách phần lễ ở mỗi nhà ra cho rõ: ở nhà nào thì người nhà đó làm, người bên kia đến với tư cách khách. Thứ hai, đôi trẻ nên nói chuyện với bố mẹ mình riêng, không để bố mẹ hai bên đối thoại trực tiếp về tín ngưỡng khi chưa sẵn sàng. Thứ ba, nhờ một người lớn được cả hai bên kính trọng, có thể là một người họ hàng, một vị chức sắc, làm cầu nối.
Không có cách nào nhanh. Nhiều gia đình kể rằng phải sau đám cưới vài năm, khi có cháu, hai bên mới thật sự hiểu nhau. Phần lễ trong ngày cưới chỉ cần đủ trang trọng và không làm ai bị tổn thương.
Câu hỏi thường gặp
Người Công giáo có được thắp hương bàn thờ gia tiên trong đám cưới không?
Theo hướng dẫn của Hội đồng Giám mục Việt Nam từ giữa thập niên 1960, người Công giáo được bày tỏ lòng hiếu kính tổ tiên bằng thắp hương, cúi đầu. Chi tiết cụ thể nên hỏi linh mục giáo xứ vì cách hiểu ở mỗi nơi có thể khác nhau.
Cô dâu Tin Lành không thắp hương thì có bị coi là thiếu lễ không?
Nếu gia đình nhà trai đã được nói trước và hiểu niềm tin của cô dâu, việc không thắp hương sẽ không bị coi là thiếu lễ. Cô dâu có thể cúi đầu, đặt hoa trước bàn thờ để bày tỏ sự kính trọng.
Có thể làm vừa phép cưới ở nhà thờ vừa lễ gia tiên ở nhà không?
Có, nhiều đôi làm cả hai. Phép cưới ở nhà thờ và lễ gia tiên ở nhà là hai phần khác nhau. Điều cần là sắp lịch cho khớp và thống nhất trước ai làm gì ở phần nào.
Đôi trẻ theo Phật giáo có cần làm lễ ở chùa không?
Không bắt buộc. Một số đôi chọn làm lễ hằng thuận ở chùa như một phần của đám cưới. Đây là lựa chọn của gia đình, nên hỏi nhà chùa về cách tổ chức. Lễ gia tiên ở nhà vẫn làm bình thường.
Sau cưới, vợ chồng khác tín ngưỡng lo ngày giỗ thế nào?
Nhiều đôi thoả thuận: người thờ cúng đứng lễ, người kia tham gia bằng cách của mình, cùng nấu cơm, cùng mời họ hàng. Điều quan trọng là bàn trước, không để mỗi lần giỗ lại phải tranh luận.
Ai nên giải thích với họ hàng về việc cô dâu hoặc chú rể khác tín ngưỡng?
Thường là bố mẹ của bên có bàn thờ, vì họ hàng hỏi họ trước. Một câu ngắn gọn rằng con dâu hoặc con rể theo đạo khác, gia đình tôn trọng, thường là đủ để mọi người hiểu.