Các lễ sau tang có thể giữ trọn mà vừa sức nếu gia đình chọn trước mốc nào làm đầy đủ, mốc nào làm gọn, chia việc rõ giữa các anh chị em, và cho phép người ở xa giữ lễ từ nơi mình ở. Không nếp nào đòi gia đình phải nợ nần hay kiệt sức vì lễ.
Bài này viết cho những gia đình mà con cái ở xa, ở nước ngoài, nhà chỉ còn một hai người già, hoặc chi phí đám tang vẫn còn nặng. Phần dưới gợi ý cách chọn mốc, cách giữ lễ từ xa, cách chia việc, mâm gọn cho từng lễ, và cách nói chuyện khi người lớn trong nhà muốn làm to. Tính ngày theo âm lịch và văn khấn có ở các trang chuyên đề khác.
Vì sao nên bàn chuyện vừa sức ngay sau đám tang
Trong những ngày đầu sau tang, gia đình thường làm mọi thứ theo cảm xúc: ai nói gì cũng nghe, mâm nào cũng muốn làm thật đủ. Đến tuần thứ ba, thứ tư, khi tiền đã cạn, người đã mệt, con cháu ở xa đã phải quay lại công việc, nhiều nhà mới thấy hai năm lễ sắp tới là một gánh nặng.
Bàn sớm giúp tránh hai tình huống hay gặp. Thứ nhất, một người con, thường là người ở gần nhất, gánh gần hết việc và chi phí mà không ai nhận ra. Thứ hai, các mốc đầu làm quá to rồi các mốc sau phải làm quá nhỏ, khiến người lớn trong nhà buồn.
Thời điểm bàn tốt nhất thường là bữa cơm sau lễ mở cửa mả hoặc sau tuần đầu, khi anh chị em còn đủ mặt. Một buổi nói chuyện chừng nửa tiếng, có người ghi lại, là đủ để cả nhà có kế hoạch cho hai năm.
Vừa sức cũng không phải chỉ là chuyện tiền. Người già trong nhà cũng cần được giữ sức: ngồi tiếp khách cả ngày, thức khuya nấu cỗ, đi lại ra mộ dưới nắng có thể khiến người còn lại ốm sau mỗi lễ.
Vừa sức không có nghĩa là bớt thương. Các sách gia lễ xưa đều đặt nặng lòng thành, sự sạch sẽ, chu đáo của lễ vật, không đặt nặng số mâm. Một mâm nhỏ do chính tay con cháu nấu, cả nhà có mặt, là đủ lễ.
Chọn mốc làm đầy đủ, mốc làm gọn
Bảng dưới gợi ý một cách chia mà nhiều gia đình dùng. Gia đình có thể đổi theo nếp của họ mình, ví dụ nhà coi trọng lễ 100 ngày hơn lễ 49 ngày.
| Mốc | Cách làm đầy đủ | Cách làm gọn vẫn đủ lễ |
|---|---|---|
| Cúng cơm hằng ngày | Mỗi ngày một mâm cơm | Dâng cơm vào bữa nhà ăn cùng nhau, ngày bận chỉ thắp hương, chén nước |
| Mở cửa mả | Cả nhà ra mộ, mâm cơm ở nhà | Vài người ra mộ, lễ hương hoa quả, mâm cơm trong nhà |
| Tuần giữa | Mâm cơm, mời họ hàng gần | Mâm cơm trong nhà, người ở gần đứng lễ |
| 49 ngày | Mời họ hàng, có thể mời chùa | Mâm chay trong nhà, gửi tên cầu siêu ở chùa |
| 100 ngày | Mâm cỗ, mời người thân | Mâm cơm tươm tất, anh chị em ruột |
| Giỗ đầu | Mời rộng, nhiều mâm | Trưa mời họ hàng gần, chiều đón bạn bè đến thắp hương |
| Giỗ hết, mãn tang | Mâm cỗ, lễ trừ phục | Mâm cơm, lễ báo gia tiên, bỏ khăn tang trong nhà |
Nhiều gia đình chọn hai mốc làm đầy đủ là lễ 49 ngày và giỗ đầu, các mốc còn lại làm gọn. Như vậy họ hàng có hai dịp chính để tụ họp, mà gia đình không phải lo cỗ liên tục.
Người con ở xa, ở nước ngoài: giữ lễ từ nơi mình ở
Không về được không có nghĩa là không có mặt. Những bước dưới đây giúp người ở xa vẫn là một phần của mỗi lễ.
- Nhờ người ở nhà gửi lịch các mốc theo âm lịch, dương lịch và giờ làm lễ ở Việt Nam; tự đổi sang giờ nơi mình ở.
- Dành một góc nhỏ trong nhà: ảnh người mất, một đĩa quả, chén nước, bình hoa. Ở nhiều nước, nhà chung cư có báo cháy nhạy, nên dùng nến điện, hương điện thay cho hương thật.
- Đúng giờ lễ ở nhà, gọi video về để cùng thắp hương, nghe người đứng lễ khấn; nhiều nhà đặt điện thoại trên một giá nhỏ cạnh bàn thờ.
- Góp phần chi phí hoặc nhận lo một phần việc từ xa: đặt hoa, đặt đồ chay, gọi điện báo tin cho họ hàng.
- Chọn trước một hai mốc lớn để về, thường là lễ 49 ngày hoặc giỗ đầu, xin nghỉ sớm.
- Nếu ở gần một ngôi chùa của cộng đồng người Việt, có thể đến thắp hương hoặc xin ghi tên cầu siêu ở đó vào các ngày tuần.
Người ở nhà cũng nên nói rõ với người ở xa rằng gia đình hiểu, để người con không mang cảm giác có lỗi suốt hai năm.
Với người con ở trong nước nhưng xa quê, ví dụ làm việc ở Thành phố Hồ Chí Minh trong khi bố mẹ ở Nghệ An, các mốc lớn thường về được nếu biết sớm. Đặt vé, xin nghỉ ngay khi có lịch giúp tránh cảnh lỡ lễ vì hết vé dịp cao điểm.
Chia việc trong anh chị em cho công bằng
Tách tiền và việc. Người ở gần góp công, người ở xa góp tiền nhiều hơn là cách chia hay gặp. Nói rõ từ đầu để không ai cảm thấy thiệt.
Mỗi người một mốc. Gia đình đông con có thể giao mỗi người lo một mốc: người lo tuần đầu, người lo 49 ngày, người lo 100 ngày. Ai cũng có phần.
Một người giữ sổ. Một người ghi lại chi phí và việc đã làm của từng lễ, gửi cả nhà xem. Minh bạch giúp tránh những va chạm không đáng có giữa các nàng dâu, chàng rể.
Người còn lại được nghỉ. Người vợ hoặc chồng của người mất thường là người buồn nhất. Con cháu nên để người đó ngồi nghỉ, thắp hương, tiếp khách, thay vì phải đứng bếp.
Nhờ họ hàng và hàng xóm có giới hạn. Ở nông thôn, hàng xóm sẵn lòng giúp; nhưng một hai lần là quý, liên tục hai năm là phiền họ. Lễ nhỏ nên tự lo trong nhà.
Ghi nhận người làm nhiều. Người con ở gần, người con dâu đứng bếp suốt các mốc thường ít được cảm ơn nhất. Một lời cảm ơn trước cả nhà trong ngày giỗ hết là việc nhỏ mà giữ được hoà khí lâu dài.
Mâm gọn cho từng loại lễ
Mâm gọn không phải mâm sơ sài. Những gợi ý dưới đây giữ đủ các phần chính của một mâm cúng mà không tốn nhiều công và tiền.
- Cúng cơm hằng ngày: bát cơm, đôi đũa, một món nhà ăn, chén nước.
- Tuần giữa: cơm, một món mặn hoặc chay, một bát canh, đĩa rau, đĩa quả, bình hoa nhỏ.
- Lễ 49 ngày gọn: xôi, chè, đậu phụ, nấm, rau, canh, đĩa quả, bình hoa, món người mất thích nếu là món chay.
- Lễ 100 ngày gọn: xôi, một đĩa gà hoặc món mặn chính, canh, món xào, rau, đĩa quả.
- Giỗ đầu, giỗ hết gọn: một mâm dâng đầy đủ, mâm mời khách làm vừa đủ số người đã báo.
- Hương, nến hoặc đèn; vàng mã có thể bỏ hoặc chỉ dùng tượng trưng.
- Hoa: một bó cúc trắng hoặc vàng mua ở chợ gần nhà là đủ cho cả tuần; thay nước mỗi ngày để hoa đứng lâu, không phải mua lại nhiều lần.
Nấu vừa đủ người, chia đồ cúng còn lại cho anh chị em mang về ngay trong ngày. Đồ cúng bỏ phí là điều mà chính người mất lúc sinh thời có lẽ cũng không muốn.
Khi người lớn trong nhà muốn làm to
Chuyện hay gặp: ông bà, cô chú muốn lễ 49 ngày phải có cỗ cả xóm, giỗ đầu phải mời đủ họ, trong khi con cháu không đủ sức. Người lớn không sai, vì với họ, lễ to là cách giữ thể diện cho người mất và cho cả họ. Con cháu cũng không sai khi muốn làm vừa sức.
Cách nói chuyện nhiều gia đình thấy hiệu quả là đưa ra phương án cụ thể thay vì từ chối chung chung: "nhà mình làm mâm trong nhà cho anh em ruột, còn các cô các chú thì con xin mời đến thắp hương buổi chiều". Một phương án rõ ràng dễ được đồng ý hơn một lời than khó.
Nếu người lớn vẫn muốn làm to và sẵn lòng góp phần, cứ để họ cùng góp. Nếu không, nói thẳng một lần về hoàn cảnh: khoản vay đám tang, công việc, sức khoẻ của người còn lại. Phần lớn người lớn hiểu khi được nói thật.
Ngược lại, người trẻ cũng nên nhớ rằng giản lược không có nghĩa là bỏ. Giữ đủ các mốc chính, có mặt đúng giờ, thắp nén hương với lòng thành, là cách tôn trọng cả người mất lẫn người lớn trong nhà.
Những gì có thể bỏ và những gì nên giữ
Nhiều thứ có thể bỏ mà không ai coi là thiếu lễ: cỗ thuê nhiều mâm, vàng mã số lượng lớn, việc mời thầy cho các lễ nhỏ, loa đài, rạp bạt. Những thứ này làm tăng chi phí rất nhanh mà không thêm gì cho phần cốt lõi của lễ.
Những thứ nên giữ: nén hương, bình hoa, đĩa quả, chén nước sạch, một mâm cơm hoặc mâm chay tươm tất, ngày lễ đúng theo nếp nhà, và sự có mặt của con cháu, dù là có mặt qua một cuộc gọi. Đó là những thứ mà mọi nếp gia lễ, từ sách cũ đến tập quán làng quê, đều đặt ở trung tâm.
Giữa hai nhóm đó là những thứ tuỳ nhà: mời chùa tụng kinh, ra mộ vào các mốc, làm lễ tiên thường hôm trước ngày giỗ. Nếu có điều kiện thì giữ, nếu không thì làm gọn hoặc chuyển thành một nén hương ở nhà. Không có thứ nào trong nhóm này mà thiếu đi là "mất lễ".
Một gia đình làm như vậy suốt hai năm, đến giỗ hết vẫn còn sức, còn tiền, còn hoà khí, là một gia đình đã giữ lễ trọn vẹn.
Câu hỏi thường gặp
Con ở nước ngoài không về được lễ 49 ngày có sao không?
Không ai coi đó là bất kính. Người con có thể thắp hương ở nơi mình ở đúng giờ lễ, gọi video về nhà, góp phần chi phí, và chọn một mốc khác như giỗ đầu để về. Gia đình chỉ cần biết trước để sắp người đứng lễ thay.
Ở nước ngoài thắp hương trong căn hộ có an toàn không?
Nhiều toà nhà ở nước ngoài có hệ thống báo cháy rất nhạy, khói hương có thể làm chuông kêu. Nhiều người Việt ở nước ngoài dùng nến điện, hương điện, hoặc thắp hương thật ở ban công thoáng nếu được phép. Kiểm tra quy định của toà nhà trước.
Nhà khó khăn có thể bỏ bớt một vài lễ sau tang không?
Có thể làm gọn, gộp hoặc chỉ thắp hương ở một số mốc. Nhiều gia đình giữ chắc hai mốc 49 ngày và giỗ đầu, các mốc khác làm trong nhà. Nên bàn với người lớn trong họ để mọi người cùng hiểu.
Chi phí các lễ sau tang nên chia thế nào giữa anh chị em?
Không có công thức chung. Nhiều gia đình chia theo khả năng: người ở xa góp tiền, người ở gần góp công, và có một người giữ sổ ghi rõ. Điều quan trọng là bàn sớm và công khai, để không ai gánh một mình.
Không có con trai thì ai đứng lễ các lễ sau tang?
Ngày nay nhiều gia đình để con gái, vợ hoặc chồng của người mất đứng lễ. Ở một số nơi, cháu trai trong họ đứng lễ theo nếp cũ. Gia đình nên thống nhất với người lớn trong họ, ưu tiên người gần gũi và lo được việc.