Hoa cúng ngày Tết trên ban thờ thường là những loại hoa tươi, màu ấm, cắm được lâu: miền Bắc hay dùng lay ơn, cúc vàng, thược dược, hoa ly, cành đào nhỏ; miền Nam hay dùng mai vàng, vạn thọ, cúc, lay ơn. Bình hoa đặt một bên, mâm quả một bên, theo cách bày quen thuộc mà nhiều nhà gọi bằng câu "đông bình tây quả".
Bài này nói về hoa đặt trên ban thờ gia tiên ngày Tết, không phải hoa trang trí phòng khách hay cây cảnh trước cửa. Phần dưới đi qua những loại hoa hay dùng ở từng miền và lý do, cách chọn, cách cắm để hoa đứng được qua những ngày Tết, và những loại hoa nhiều nhà tránh đặt lên ban thờ.
Hoa trên ban thờ ngày Tết khác hoa ngày thường ra sao
Ngày rằm, mùng một, nhiều nhà cắm một bình hoa cúc hoặc hoa huệ trắng là đủ. Ngày Tết, bình hoa thường to hơn, màu sắc tươi hơn, và được chọn để đứng được từ 28, 29 Tết đến lễ tiễn ông bà. Hoa vì thế vừa là lễ vật, vừa là một phần của không khí Tết trong nhà.
Theo quan niệm dân gian, hoa tươi trên ban thờ là lòng thành của con cháu, là cái đẹp dâng lên ông bà. Không có quy định hoa nào là "đúng". Những loại hoa hay dùng trở thành quen chỉ vì chúng có sẵn vào mùa Tết, cắm bền, màu đẹp, và có một cái tên hoặc dáng hoa được nhiều người ưa.
Ở nhiều gia đình, bình hoa ban thờ ngày Tết là việc của bà hoặc mẹ, người biết nhà mình quen dùng hoa gì và cắm thế nào. Con dâu mới, con gái lớn thường học việc này qua vài cái Tết đứng bên cạnh.
Một điểm khác nữa là hoa ngày Tết thường được mua sớm, khi giá còn vừa phải, và cắm từ khi hoa còn nụ để đến mùng Một hoa nở đẹp nhất. Chọn đúng độ nở của hoa quan trọng hơn chọn đúng tên hoa.
Nhiều nhà Bắc Bộ còn cắm một cành đào nhỏ lên ban thờ, bên cạnh cây đào lớn ở phòng khách. Nhiều nhà Nam Bộ đặt một cành mai vàng trên ban thờ, chậu mai lớn để trước hiên.
Hoa hay dùng trên ban thờ ngày Tết ở mỗi miền
Bảng gom những loại hoa hay gặp theo tập quán ở mỗi miền, kèm lý do nhiều người chọn. Hoa nhập khẩu, hoa trồng ở Đà Lạt ngày nay có mặt ở cả ba miền, nên ranh giới chỉ để tham khảo.
| Loại hoa | Miền hay dùng | Vì sao nhiều nhà chọn | Lưu ý khi cắm |
|---|---|---|---|
| Lay ơn (hoa dơn) | Bắc, Nam | Cành thẳng, cao, nở dần từ dưới lên, đứng được nhiều ngày | Cắm khi nụ dưới vừa hé; ngắt bỏ bông héo phía dưới |
| Cúc vàng, cúc đại đoá | Cả ba miền | Màu vàng ấm, bền, tên cúc gắn với sự thanh cao trong văn chương | Tỉa bớt lá ở phần ngâm nước để nước không thối |
| Thược dược | Bắc | Hoa to, màu đỏ, hồng, vàng rực rỡ, quen thuộc ở Tết Hà Nội xưa | Hoa nhanh tàn hơn cúc, nên thay giữa chừng |
| Hoa ly, loa kèn | Bắc, Trung | Hoa to, thơm, sang | Cắt bỏ nhuỵ phấn để phấn không rơi bẩn bàn thờ |
| Cành đào nhỏ | Bắc | Hoa của Tết miền Bắc | Chọn cành nhiều nụ, ngâm gốc nước ấm |
| Mai vàng | Trung, Nam | Hoa của Tết miền Nam, màu vàng rực | Cành mai cắm bình rụng cánh nhanh, nên lau bàn thờ thường xuyên |
| Vạn thọ | Nam, Trung | Tên gọi gợi ý sống lâu, màu vàng cam, rất bền | Mùi hăng nhẹ, nhà kín nên cắm ít |
| Huệ trắng | Cả ba miền | Hoa quen của ban thờ ngày thường, thơm nhẹ | Ngày Tết nhiều nhà vẫn dùng, có nhà thích màu tươi hơn |
Chưa biết chọn gì thì một bình cúc vàng phối vài cành lay ơn đỏ là cách nhiều gia đình ở cả ba miền vẫn làm, vừa bền vừa có sắc Tết.
Đặt bình hoa ở đâu: "đông bình tây quả" và cách hiểu đơn giản
Câu nói quen. "Đông bình tây quả" nghĩa là bình hoa đặt phía đông, mâm quả đặt phía tây. Câu này được nhắc rất nhiều khi nói về cách bày ban thờ.
Đông tây tính theo đâu. Có sách tính theo hướng bàn thờ nhìn ra, có người tính theo hướng người đứng trước bàn thờ nhìn vào, nên bên trái, bên phải được giải thích khác nhau. Nhiều nhà vì vậy hiểu đơn giản là hoa một bên, quả một bên, cân đối với nhau.
Một bình hay hai bình. Ban thờ rộng có thể đặt hai bình hoa hai bên, mâm quả ở giữa. Ban thờ nhỏ chỉ cần một bình. Không có quy định về số bình.
Chiều cao bình hoa. Bình hoa không nên cao che kín ảnh thờ, bài vị hay bát hương. Hoa cao quá dễ đổ, lại sát mái, sát đèn. Thấp hơn ảnh thờ một chút là vừa mắt.
Xa lửa. Hoa và lá khô dễ bắt lửa từ nến, hương. Đặt bình cách bát hương, cây nến một khoảng, nhất là với cành mai, cành đào khô lá.
Những loại hoa nhiều nhà tránh đặt lên ban thờ
Theo truyền miệng ở nhiều nơi, có vài loại hoa ít được đặt lên ban thờ gia tiên. Hoa râm bụt (dâm bụt) hay được nhắc đến vì cái tên được cho là kém trang nhã. Hoa đại (hoa sứ) hay trồng ở sân chùa, đình nên nhiều nhà coi là hoa để dâng ở chùa hơn là ở nhà. Hoa dại không rõ tên, hoa nhặt ngoài đường cũng thường không được dùng.
Hoa hồng có gai được nhiều nhà dùng, nhưng tỉa sạch gai trước khi cắm; một số nhà tránh hẳn vì gai. Hoa có mùi quá nồng, hoa tàn nhanh rơi phấn nhiều cũng ít được chọn, đơn giản vì bất tiện trên ban thờ trong nhà kín.
Hoa giả, hoa nhựa là chuyện tuỳ nhà. Có nhà cho rằng dâng hoa thật mới trọn lòng; có nhà đi vắng nhiều ngày, hoặc người già khó đi chợ thay hoa, chọn hoa lụa đẹp, sạch cho ban thờ. Cả hai cách đều có lý do riêng.
Cũng có nhà tránh cắm hoa đã nở bung quá mức lên ban thờ ngày Tết, vì chỉ một hai hôm là tàn rụng. Lý do ở đây rất thực tế: ban thờ cần một bình hoa đứng được nhiều ngày, sạch sẽ, không phải nhặt cánh rơi liên tục.
Những điều nhiều nhà tránh này là tập quán, có nơi giữ, có nơi không. Không cần lo lắng vì đã lỡ cắm một bình hoa mà nhà khác tránh. Nếu muốn giữ nếp, hỏi người lớn trong nhà xem họ vẫn dùng hoa gì.
Cắm hoa ban thờ cho bền suốt mấy ngày Tết
Hoa ban thờ ngày Tết cần đứng được gần một tuần. Một vài bước đơn giản giúp hoa tươi lâu hơn mà không cần thuốc dưỡng.
- Mua hoa khi còn nụ hoặc mới hé: lay ơn nở vài bông dưới, cúc nở khoảng bảy phần.
- Về nhà cắt vát gốc trong nước, tỉa bỏ lá ở phần sẽ ngâm trong bình.
- Rửa bình sạch, đổ nước sạch vừa đủ ngập phần gốc đã tỉa lá.
- Cắm hoa cao vừa phải, không che ảnh thờ và bát hương; xoay bình cho hoa quay ra phía trước.
- Mỗi ngày hoặc cách ngày thay nước, cắt bớt gốc một chút; nhặt bông héo, lá úa ngay khi thấy.
- Khi đi vắng cả ngày, kiểm tra nước trước khi đi; trời ấm thì hoa uống nước rất nhanh.
Mùi nước bình hoa thối là chuyện hay gặp nhất trên ban thờ ngày Tết, vì nhiều người quên thay nước khi bận đi chúc Tết. Thay nước đều quan trọng hơn mọi mẹo giữ hoa.
Chọn mua hoa ở chợ Tết
Chợ hoa Tết mỗi năm thường họp từ khoảng giữa tháng Chạp, đông nhất những ngày 27 đến 30. Hoa mua quá sớm sẽ nở hết trước Tết; mua quá muộn thì hoa đẹp đã hết, hoa còn lại thường nở bung hoặc dập. Nhiều nhà chia làm hai đợt: hoa bền như cúc, vạn thọ mua sớm hơn; hoa nhanh nở như thược dược, hoa ly mua sát ngày.
Khi chọn, nhìn vào cuống trước khi nhìn bông. Cuống chắc, xanh, vết cắt còn tươi là hoa mới; cuống thâm, nhũn, có mùi là hoa đã ngâm lâu. Với lay ơn, chọn cành thẳng, nụ đều, vài bông dưới vừa hé. Với cúc, bóp nhẹ bông thấy chắc tay, cánh không rụng là được.
Cành đào, cành mai cắt để cắm bình nên chọn cành nhiều nụ mẩy, ít hoa đã nở. Hỏi người bán xem cành đã được xử lý gốc chưa; về nhà nhiều người hơ gốc hoặc ngâm nước ấm theo kinh nghiệm riêng để cành lâu tàn.
Chở hoa trên xe máy những ngày giáp Tết là cảnh quen, nhưng gió làm hoa dập rất nhanh. Bọc hoa trong giấy báo hoặc túi giấy, buộc gọn, để hoa nằm chứ đừng dựng ngược đầu khi chở đi xa.
Hoa ban thờ cho nhà nhỏ, người già và trẻ nhỏ
Ban thờ treo tường nhỏ trong căn hộ chỉ cần một bình hoa thấp: vài bông cúc, vài cành cẩm chướng hoặc một cành đào nhỏ. Bình thấp vững hơn, khó đổ khi lau ban thờ hay khi có trẻ nhỏ với tay.
Nhà có người già sống một mình, việc thay hoa ngày Tết có thể là gánh nặng nếu phải trèo lên ghế cao. Con cháu về Tết nên giúp cắm và thay hoa, hoặc chọn loại hoa bền như cúc, vạn thọ để ít phải thay.
Người ở nước ngoài thường khó tìm cúc vàng, lay ơn đúng dịp Tết. Một bó tulip, vài cành cúc hoạ mi, một chậu lan nhỏ đặt cạnh ảnh ông bà cũng đủ ý; hoa của nơi mình đang sống không làm lễ kém đi.
Nhà có trẻ nhỏ thì tránh để bình thuỷ tinh mỏng ở mép ban thờ thấp, tránh loại hoa có phấn, có nhựa gây ngứa nếu trẻ bứt. Nếu bé được giao việc cắm hoa cùng người lớn, đó là cách hay để bé hiểu vì sao ngày Tết nhà mình đặt hoa lên ban thờ.
Muốn sắm lọ hoa đồng, lọ sứ cho ban thờ có mô tả rõ chất liệu, kích thước, có thể xem thêm đồ thờ, vật phẩm trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Ngày Tết nên cắm hoa gì lên ban thờ?
Miền Bắc hay dùng lay ơn, cúc vàng, thược dược, hoa ly, cành đào nhỏ; miền Nam hay dùng mai vàng, vạn thọ, cúc, lay ơn. Không có loại hoa bắt buộc; chọn hoa tươi, bền, màu ấm là đủ ý.
"Đông bình tây quả" nghĩa là gì?
Là cách nói quen về việc bày bình hoa phía đông, mâm quả phía tây trên ban thờ. Vì có nhiều cách xác định đông tây, nhiều nhà hiểu đơn giản là hoa một bên, quả một bên cho cân đối.
Hoa nào nhiều nhà tránh đặt lên ban thờ?
Theo truyền miệng, nhiều nhà tránh hoa râm bụt, hoa đại, hoa dại không rõ tên, hoa nhặt ngoài đường; hoa hồng thì tỉa gai hoặc tránh. Đây là tập quán, mỗi nơi giữ một khác.
Có nên dùng hoa giả trên ban thờ ngày Tết không?
Tuỳ nhà. Nhiều nhà muốn hoa thật cho trọn lòng; nhà đi vắng lâu hoặc người già khó thay hoa chọn hoa lụa sạch, đẹp. Nếu dùng hoa thật, nhớ thay nước và nhặt hoa héo thường xuyên.
Làm sao để hoa ban thờ tươi suốt mấy ngày Tết?
Mua hoa còn nụ, cắt vát gốc trong nước, tỉa lá ở phần ngâm, rửa bình sạch, thay nước mỗi ngày hoặc cách ngày và cắt bớt gốc. Đặt bình xa nến, xa nắng chiếu trực tiếp.
Bao nhiêu cành hoa thì phải?
Nhiều nhà thích cắm số cành lẻ theo tập quán, nhưng không có quy định chung. Bình hoa cân đối với ban thờ, không che ảnh thờ và bát hương quan trọng hơn con số.