Lễ 100 ngày là lễ cúng vào ngày thứ một trăm sau khi người thân mất; sách gia lễ cũ gọi là tốt khốc, nghĩa là "thôi khóc", vì từ sau lễ này con cháu thôi khóc trong mỗi bữa cúng. Ở nhiều gia đình miền Bắc, đây cũng là ngày thôi cúng cơm hằng ngày, chuyển sang cúng rằm, mùng một và chờ giỗ đầu.
Bài này giải thích tên gọi tốt khốc ở mức văn hoá, so lễ 100 ngày với lễ 49 ngày để gia đình biết nên làm lớn hay nhỏ, nói mâm lễ thường có gì, các bước chuẩn bị, và những thay đổi trong nếp nhà sau lễ. Ngày cụ thể tính theo âm lịch, nên hỏi người lo việc tang; bài không in văn khấn.
Tốt khốc nghĩa là gì
Tốt khốc là chữ Hán Việt, "tốt" nghĩa là xong, kết thúc, "khốc" nghĩa là khóc. Theo lễ nghi cũ, trong những tháng đầu sau tang, con cháu khóc mỗi khi dâng cơm sáng tối, khóc khi có khách đến viếng. Lễ tốt khốc đánh dấu việc thôi khóc theo nghi thức ấy. Từ đó, nỗi nhớ vẫn còn, nhưng không còn là việc của nghi lễ hằng ngày nữa.
Các sách gia lễ người Việt biên soạn lại từ lễ nghi Nho giáo, như Thọ Mai gia lễ, có ghi lễ này. Trong dân gian, lễ được gắn với mốc 100 ngày và trở thành tên gọi quen thuộc "cúng trăm ngày". Ở một số nơi, người ta giải thích thêm rằng đến đây người mất đã yên, người sống nên trở lại nhịp sống thường.
Ý nghĩa ấy rất gần với đời sống. Ba tháng hơn sau một mất mát lớn, người ta thường bắt đầu đi làm lại đều đặn, con cháu trở lại trường học, nhà cửa dần gọn gàng. Lễ 100 ngày giống như một lời cho phép: buồn thì vẫn buồn, nhưng việc của người sống được tiếp tục.
Gia đình theo nếp nhà Phật cũng có thể làm lễ ở chùa hoặc mời chùa tụng kinh ngày này. Phần ý nghĩa theo giáo lý, nếu có, nên hỏi chư tăng.
Một chi tiết hay bị hiểu nhầm: tốt khốc không có nghĩa là con cháu bị cấm buồn hay cấm nhắc đến người mất. Nghi lễ chỉ chấm dứt phần khóc theo nghi thức. Người trong nhà vẫn thắp hương, vẫn kể chuyện về người đã khuất, vẫn rơi nước mắt khi nhớ; không sách lễ nào coi đó là trái nếp.
Lễ 100 ngày khác lễ 49 ngày ở đâu
Hai lễ cách nhau khoảng bảy tuần và hay bị nhầm vai. Bảng dưới so sánh theo cách nhiều gia đình người Kinh làm.
| Điểm so | Lễ 49 ngày | Lễ 100 ngày |
|---|---|---|
| Gốc nghi lễ | Gắn với nếp nhà Phật về bảy tuần | Gắn với lễ nghi Nho giáo, tốt khốc |
| Ý chính | Kết thúc các tuần, tiễn người mất | Thôi khóc, người sống trở lại nhịp thường |
| Quy mô ở nhiều nhà | Thường lớn hơn, mời họ hàng rộng | Thường vừa phải, mời người thân gần |
| Chay hay mặn | Nhiều nhà chọn chay | Nhiều nhà cúng mặn như mâm giỗ, có nhà vẫn chay |
| Cúng cơm hằng ngày | Một số nhà thôi sau lễ này | Nhiều nhà miền Bắc thôi sau lễ này |
| Ở chùa | Hay làm ở chùa hoặc mời chùa | Ít hơn, phần lớn làm ở nhà |
Có những vùng làm lễ 100 ngày to hơn 49 ngày, nhất là ở nông thôn miền Bắc nơi nếp gia lễ cũ còn đậm. Không có quy định nào; gia đình theo nếp của họ mình.
Khi hai lễ đều làm lớn mà gia đình khó khăn, nhiều nhà chọn làm lớn một lễ, lễ kia làm trong nhà.
Mâm lễ 100 ngày thường có gì
Mâm lễ 100 ngày ở nhiều nhà giống một mâm cơm giỗ vừa phải. Những thành phần hay gặp:
- Ở bàn thờ người mất: hương, hoa tươi, đĩa quả, nến hoặc đèn, chén nước, chén rượu.
- Mâm dâng: xôi hoặc cơm, gà luộc hoặc món mặn chính, canh, món xào, món nem hoặc giò, đĩa rau; nhà cúng chay thì thay bằng món chay tương ứng.
- Bát cơm và đôi đũa riêng của người mất, nhiều nhà đặt như những ngày cúng cơm.
- Một món người mất thích, nếu nhà có nếp này.
- Ở bàn thờ gia tiên: hương, hoa, quả để báo lễ.
- Trầu cau, ở những nhà có nếp đặt trầu cau trong các lễ.
- Mâm mời người thân: một vài mâm cho anh chị em, con cháu, họ hàng gần.
Số món trên mâm không có quy định. Nhiều sách lễ cũ chỉ nói đến sự tinh khiết và chu đáo của lễ vật, không nói đến số lượng. Một mâm năm, bảy món tươm tất là đủ để gọi là đầy đặn.
Mâm mời người thân nên nấu vừa đủ số người đã báo. Lễ 100 ngày ít khách vãng lai hơn 49 ngày, nên dễ tính phần. Đồ thừa chia cho anh chị em mang về ngay trong ngày, không để qua đêm ngoài mâm.
Chuẩn bị lễ 100 ngày theo thứ tự
Vì lễ 100 ngày thường không đông như 49 ngày, việc chuẩn bị có thể gọn. Các bước dưới đây là cách nhiều nhà làm.
- Khoảng hai tuần trước: xác định ngày lễ với người lớn trong họ, báo cho anh chị em, con cháu ở xa.
- Một tuần trước: thống nhất số người dự, chay hay mặn, ai lo phần nào.
- Hôm trước: dọn bàn thờ người mất, thay hoa, thay nước, lau ảnh thờ; mua đồ khô.
- Sáng hôm lễ: nấu mâm dâng, bày lễ; người đứng lễ thắp hương báo gia tiên trước, rồi làm lễ ở bàn thờ người mất.
- Con cháu thắp hương theo thứ bậc, sau đó hạ lễ và dùng cơm.
- Cuối buổi: người đứng lễ nói rõ với cả nhà từ hôm nay thôi cúng cơm hằng ngày (nếu nhà theo nếp này), lịch rằm, mùng một và ngày giỗ đầu.
Câu nói cuối buổi thường bị quên, khiến người ở nhà không biết có nên tiếp tục dâng cơm hay không. Nói rõ một lần giúp mọi người yên tâm.
Nếu nhà có mời người lo việc tang hoặc nhà chùa cho lễ này, hỏi trước họ cần gia đình chuẩn bị những gì, đến lúc mấy giờ, để mâm dâng kịp bày trước khi bắt đầu. Phần công đức hoặc thù lao nên hỏi rõ từ đầu, chọn mức vừa sức, không để phát sinh những lễ thêm mà gia đình chưa định làm.
Những gì thay đổi trong nếp nhà sau lễ 100 ngày
Thôi cúng cơm hằng ngày. Đây là thay đổi rõ nhất ở nhiều gia đình miền Bắc. Bàn thờ người mất chuyển sang được thắp hương thường ngày, có mâm cúng vào rằm, mùng một, ngày lễ Tết và chờ giỗ đầu.
Thôi khóc theo nghi thức. Theo đúng nghĩa tốt khốc, các bữa cúng sau lễ không còn khóc như trong tháng đầu. Với nhiều nhà ngày nay, chi tiết này chỉ còn trong sách, nhưng ý của nó vẫn còn: lễ từ đây là lễ tưởng nhớ, không còn là lễ khóc thương.
Tang phục giảm dần. Nhiều người bắt đầu thôi đeo băng tang trong sinh hoạt hằng ngày, chỉ chít khăn khi làm lễ. Mức độ giữ khác nhau theo nếp từng nhà. Người đi làm ở cơ quan, nhà máy thường được đồng nghiệp hiểu và không ai đòi hỏi phải đeo tang.
Sinh hoạt trở lại. Một số việc vui nhỏ như sinh nhật trong nhà, đi chơi gần thường được làm lại. Cưới hỏi, làm nhà lớn, nhiều nhà vẫn chờ qua giỗ đầu hoặc giỗ hết.
Bàn thờ riêng vẫn giữ. Sau lễ 100 ngày, bàn thờ riêng của người mất phần lớn vẫn được giữ cho đến khi mãn tang, khi đó người mất mới được đưa lên thờ chung với gia tiên.
Khi lễ 100 ngày rơi vào Tết hoặc ngày bận
Một trăm ngày là hơn ba tháng, nên rất dễ rơi vào những ngày Tết Nguyên Đán, rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy. Phần lớn gia đình vẫn làm lễ đúng ngày, gộp với mâm cúng của dịp lễ đó: bàn thờ gia tiên cúng theo dịp, bàn thờ người mất có mâm lễ 100 ngày. Mâm nấu chung, chia ra hai nơi.
Khi lễ rơi đúng ngày mùng Một Tết, nhiều nhà làm sớm hơn vào cuối năm cũ hoặc làm lặng lẽ trong nhà, không mời khách để họ hàng không phải chọn giữa đi chúc Tết và đi dự lễ. Cách xử lý nên do người lớn trong họ quyết.
Nếu ngày lễ rơi vào lúc con cháu đi làm, đi học không nghỉ được, nhiều gia đình làm lễ vào ngày nghỉ gần nhất trước ngày chính. Nhiều nơi giữ nếp làm sớm chứ không làm muộn; hỏi người lớn trong nhà trước khi đổi.
Gia đình đang có người ốm nặng, sinh nở, hay việc gấp có thể làm lễ thật gọn: thắp hương, mâm quả, báo rằng nhà có việc. Không ai nên tự trách vì làm gọn trong hoàn cảnh như vậy.
Nỗi buồn không theo lịch: chăm người ở lại sau 100 ngày
Lễ tốt khốc nói người sống thôi khóc, nhưng nỗi buồn của mỗi người có nhịp riêng. Người vợ, người chồng sống với nhau mấy chục năm, người con chăm cha mẹ ốm nhiều năm, có thể vẫn rất buồn sau ba tháng, sau một năm. Đó không phải là điều gì sai.
Sau lễ 100 ngày, khi họ hàng ít ghé hơn, người ở lại hay rơi vào cảnh một mình. Con cháu có thể giữ thói quen gọi điện, ghé ăn cơm, đưa người còn lại đi chợ, đi lễ chùa, gặp bạn cũ. Những việc nhỏ đó giúp được nhiều hơn mọi mâm cỗ.
Trẻ nhỏ trong nhà cũng buồn theo cách của trẻ: hỏi đi hỏi lại ông bà đâu, ngủ không yên, bám bố mẹ hơn. Trả lời các con bằng lời thật, đơn giản, phù hợp tuổi, và cho các con cùng thắp hương, cùng kể về ông bà, giúp trẻ hiểu và chấp nhận dần.
Nếu người thân mất ngủ kéo dài, bỏ ăn, không muốn ra khỏi nhà nhiều tuần liền, nên đưa đi khám bác sĩ hoặc tìm đến chuyên gia tâm lý. Việc tìm sự giúp đỡ không mâu thuẫn với lễ nghi hay niềm tin của gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Lễ 100 ngày có quan trọng bằng lễ 49 ngày không?
Tuỳ nếp nhà. Ở nhiều gia đình theo nếp nhà Phật, lễ 49 ngày lớn hơn. Ở nhiều gia đình miền Bắc giữ nếp gia lễ cũ, lễ 100 ngày cũng quan trọng vì là ngày tốt khốc và thôi cúng cơm. Cả hai đều là mốc lớn của năm đầu.
Sau lễ 100 ngày có cần cúng cơm nữa không?
Nhiều gia đình miền Bắc thôi cúng cơm hằng ngày sau lễ 100 ngày, chuyển sang cúng rằm, mùng một. Một số nhà đã thôi từ sau 49 ngày, một số nhà cúng đến giỗ đầu. Gia đình nên thống nhất trong hôm làm lễ để cả nhà cùng biết.
Lễ 100 ngày nên cúng chay hay cúng mặn?
Nhiều gia đình cúng mặn như mâm giỗ vừa phải, nhiều gia đình vẫn cúng chay nếu người mất ăn chay hoặc nhà có nếp nhà Phật. Không có quy định chung; gia đình chọn theo nếp và theo ý người mất lúc sinh thời nếu biết.
Lễ 100 ngày có cần mời nhiều khách không?
Thường không. Phần lớn gia đình chỉ mời anh chị em, con cháu và họ hàng gần. Những người đã đến dự lễ 49 ngày không nhất thiết phải mời lại. Gia đình làm vừa sức là đủ.
Tính 100 ngày từ ngày mất hay ngày an táng?
Phần lớn tính từ ngày mất theo âm lịch, nhưng cách đếm mỗi nơi khác nhau, có nơi tính cả ngày mất. Nên hỏi người lo việc tang hoặc người lớn trong họ để xác định ngày, không tự đoán.