Lễ cúng trăng là một bàn lễ đặt ngoài trời, hướng về phía trăng lên, vào tối rằm tháng Tám: trên bàn thường có bánh trung thu, bưởi, khoai môn, củ ấu, hồng, trà, nến hoặc đèn lồng và hương. Tục này phổ biến trong cộng đồng gốc Hoa ở Chợ Lớn và nhiều đô thị Nam Bộ, một số gia đình người Kinh cũng làm. Nhiều nhà ở miền Bắc thì không có lễ riêng cho trăng, chỉ cúng gia tiên và bày cỗ cho trẻ.
Bài này nói về chính bàn cúng: đặt ở đâu, bày những gì, vì sao có củ ấu và khoai môn, cúng vào lúc nào, ai thắp hương, và cách làm gọn ở căn hộ, sân thượng. Bài không đi vào chuyện Hằng Nga, chú Cuội hay mâm cỗ trông trăng cho trẻ.
Cúng trăng khác gì cúng gia tiên rằm tháng Tám
Cúng gia tiên đặt lễ trên bàn thờ trong nhà, dâng ông bà. Cúng trăng là một lễ ngoài trời, hướng về mặt trăng tròn nhất năm, theo quan niệm dân gian là cảm tạ trời đất sau mùa màng và cầu cho nhà sum vầy. Hai lễ có thể làm cùng tối, dùng chung loại bánh, loại quả, nhưng đặt hai nơi khác nhau.
Trong nếp của nhiều gia đình gốc Hoa, cúng trăng là việc của cả nhà, có khi phụ nữ trong nhà đứng ra lo bàn lễ. Người Việt ở Nam Bộ sống gần cộng đồng này lâu đời, nhiều nhà cũng bày bàn trước hiên hay trên sân thượng vào đêm rằm, vừa lễ vừa ngắm trăng uống trà.
Một điểm khác nữa là không khí. Cúng gia tiên là lúc yên lặng, trang nghiêm trước bàn thờ; cúng trăng thì cả nhà quây quần ngoài trời, vừa lễ vừa trò chuyện, trẻ con chạy quanh với đèn. Nhiều người lớn tuổi ở Nam Bộ nhớ đêm rằm tháng Tám chủ yếu qua bàn cúng trăng ngoài hiên hơn là qua mâm gia tiên trong nhà.
Ở miền Bắc xưa, “trông trăng” gắn nhiều hơn với mâm cỗ cho trẻ và việc xem trăng đoán mùa của người làm ruộng. Vì thế người miền Bắc vào Nam lần đầu thấy cả khu phố bày bàn cúng trăng thường ngạc nhiên. Đây là khác biệt nếp sống giữa các cộng đồng, không có chuyện bên nào đúng hơn.
Lễ vật trên bàn cúng trăng và ý nghĩa thường được nói tới
Không nhà nào bày giống hệt nhà nào. Bảng này gom những thứ hay gặp nhất, với lời giải thích phổ biến trong dân gian.
| Lễ vật | Ghi chú khi bày | Ý nghĩa thường được nói tới |
|---|---|---|
| Bánh trung thu | Số chẵn hoặc lẻ tuỳ nhà, có nhà bày một chiếc bánh to cắt chia sau lễ | Bánh tròn như trăng, gợi sum vầy |
| Bưởi | Một hai quả để nguyên | Quả mùa thu, tròn |
| Khoai môn | Luộc, để nguyên củ hoặc cắt khúc | Củ của mùa thu hoạch |
| Củ ấu | Luộc chín, đặt đĩa | Đặc sản mùa nước nổi ở miền Tây, có hình dáng lạ |
| Hồng, lựu, nhãn | Xếp đĩa | Quả chín vào mùa thu |
| Trà | Ấm trà nóng và vài chén nhỏ | Cả nhà uống trà ngắm trăng sau lễ |
| Nến, đèn lồng | Đặt hai bên bàn | Thắp sáng bàn lễ ngoài trời |
| Hoa | Hoa cúc, hoa huệ | Hoa của mùa |
Có nhà thêm đồ trang điểm nhỏ, gương lược cho phụ nữ trong nhà theo một tục cũ, có nhà không. Những thứ này thuộc nếp riêng; gia đình nào không quen thì không cần bày.
Dựng bàn cúng trăng từng bước
Trình tự nhiều gia đình ở Nam Bộ đang làm, có thể điều chỉnh theo chỗ ở:
- Chọn chỗ: sân trước nhà, hiên, ban công thoáng hoặc sân thượng, nơi nhìn thấy trăng lên. Ở chung cư, hỏi trước ban quản lý về việc dùng sân thượng, khu chung.
- Kê một bàn thấp hoặc bàn gấp, trải khăn sạch. Bàn đặt chắc, không chênh, vì trên bàn có nến và đồ ăn.
- Bày hoa và nến hai bên, bánh ở giữa, quả và các đĩa khoai môn, củ ấu xung quanh. Ấm trà để một góc, chén úp sẵn.
- Chờ trăng lên, thường khoảng sau bữa tối. Người lớn trong nhà thắp hương, cả nhà đứng trước bàn trong ít phút. Lời khấn hay lời nguyện theo cách quen của gia đình.
- Khi hương tàn, cắt bánh chia cho cả nhà, pha trà, cùng ngồi ngắm trăng. Đây là phần nhiều gia đình coi là chính của buổi tối.
- Dọn bàn trước khi đi ngủ: tắt hết nến, thu đồ ăn vào trong nhà, không để qua đêm ngoài trời.
Nếu tối rằm trời mưa hay mây che trăng, nhiều nhà vẫn bày lễ ở hiên hướng về phía trăng mọc. Theo tập quán, việc có nhìn thấy trăng hay không không ảnh hưởng đến ý nghĩa của lễ.
Vì sao có củ ấu và khoai môn trên bàn cúng
Đây là củ của mùa. Củ ấu thu hoạch nhiều vào mùa nước nổi ở đồng bằng sông Cửu Long, khoai môn vào cuối hè đầu thu. Đặt lên bàn cúng những gì vừa thu hoạch là cách nghĩ rất tự nhiên của người làm nông.
Củ ấu có hình dáng lạ. Quả ấu có hai sừng cong, vỏ đen, nhiều người ví với hình con dơi hay cặp sừng trâu. Dân gian quanh đó có nhiều lời giải thích, mỗi nơi một kiểu; không có tài liệu nào thống nhất, nên coi đó là cách nói vui của mỗi nhà.
Cả hai dễ ăn chung khi ngắm trăng. Khoai môn luộc bùi, củ ấu luộc bóc vỏ ăn dần, hợp với chén trà nóng. Lễ xong cả nhà có món để ngồi lâu cùng nhau.
Mua và luộc đúng cách. Củ ấu mua về nên rửa kỹ, luộc kỹ cho chín, vì mọc dưới nước. Khoai môn luộc xong để nguội mới bày, khoai bị ngứa tay khi gọt thì đeo găng. Đây là những việc nhỏ trong bếp nhưng giúp bàn cúng xong ăn được ngay.
Không có thì thay bằng thứ khác. Ở miền Bắc ít củ ấu, nhiều nhà thay bằng khoai lang, lạc luộc hay quả hồng. Bàn cúng trăng không có danh sách lễ vật bắt buộc.
Ai đứng lễ và cả nhà làm gì lúc cúng
Trong nhiều gia đình gốc Hoa, bà, mẹ hay người phụ nữ lớn tuổi trong nhà thường là người bày bàn và thắp hương đầu tiên, sau đó đến các thành viên khác. Ở các gia đình người Kinh làm theo tục này, người đứng lễ thường là bố mẹ. Không có quy định ai bắt buộc phải đứng lễ; người lo bàn cúng đứng trước là tự nhiên nhất.
Trẻ con trong nhà thường được giao những việc nhỏ: xếp quả, bày chén trà, cầm đèn đứng cạnh. Đây là lúc trẻ nhớ được tên các món, biết vì sao có bánh tròn, củ ấu. Nhiều người lớn lên vẫn nhớ đêm rằm tháng Tám là đêm được cầm đèn đứng bên bàn cúng trên sân thượng, hơn là nhớ đã ăn bánh gì.
Lời khấn, lời nguyện tuỳ nhà: có nhà nói vài câu cảm ơn mùa màng, mong cả nhà mạnh khoẻ, có nhà chỉ đứng im một lúc. Nhà theo tín ngưỡng khác có thể giữ phần quây quần, bỏ phần hương. Sau lễ, cả nhà ngồi lại, chia bánh, uống trà, đó là phần được giữ bền nhất.
Bàn cúng trăng theo quy mô từng nhà
Một bàn cúng trăng có thể rất nhỏ hay khá đầy, tuỳ số người và chỗ ở. Bảng dưới là ba mức thường gặp.
| Quy mô | Lễ vật | Chỗ đặt | Gợi ý |
|---|---|---|---|
| Hai người, căn hộ nhỏ | Một chiếc bánh cắt đôi, một quả bưởi, ấm trà | Bàn nhỏ cạnh cửa sổ hoặc ban công | Dùng đèn điện nhỏ thay nến nếu ban công kín |
| Gia đình ba thế hệ | Bánh, bưởi, khoai môn, củ ấu, hồng, trà, hoa | Sân trước nhà hoặc sân thượng | Giao trẻ bày quả, người lớn lo nến và hương |
| Nhóm bạn thuê trọ, ở xa nhà | Mỗi người góp một món: bánh, quả, trà | Sân chung, hiên nhà trọ nếu chủ nhà đồng ý | Giữ phần ngắm trăng, chia bánh; hương tuỳ người |
Mức nào cũng đủ ý. Bàn nhỏ dọn nhanh, ít phí đồ ăn, và dễ làm đều đặn mỗi năm hơn một bàn to làm một lần rồi bỏ.
An toàn khi cúng ngoài trời và trên sân thượng
Bàn lễ ngoài trời có nến, hương, đôi khi có đèn lồng giấy, lại thường có trẻ con chạy quanh với đèn ông sao. Nên đặt nến trong cốc thuỷ tinh hoặc chụp đèn, xa mép bàn, xa đèn lồng giấy; dùng bàn nặng hoặc chèn chân bàn cho chắc khi có gió.
Sân thượng chung cư và nhà cao tầng cần chú ý lan can và gió lớn. Không để trẻ trèo lên bàn, lên ghế để nhìn trăng; không để nến cháy khi không có người lớn ở đó. Ở nhiều toà nhà, việc đốt hương, đốt nến trên sân thượng bị hạn chế, khi đó có thể dùng đèn điện nhỏ và bỏ phần hương.
Đồ ăn để ngoài trời buổi tối dễ bị côn trùng bám. Che bánh, quả bằng lồng bàn lưới đến lúc lễ, lễ xong thu vào ngay. Khoai môn, củ ấu luộc nên ăn trong buổi tối hoặc cất tủ mát, không để sang hôm sau ở nhiệt độ phòng.
Làm gọn lễ cúng trăng cho gia đình ở phố
Một bàn cúng trăng gọn chỉ cần một đĩa bánh cắt sẵn, một quả bưởi, ấm trà và một ngọn đèn. Bày ở ban công trong mười lăm phút rồi mang vào nhà, cả nhà ngồi cạnh cửa sổ uống trà, là đã giữ được phần cốt lõi: dừng lại một buổi tối cùng nhau.
Nhà người Kinh muốn làm thử tục này cho trẻ con biết có thể kết hợp với buổi phá cỗ: bàn cỗ của trẻ đặt ngoài ban công, người lớn thắp nén hương, kể cho trẻ nghe vì sao có bánh tròn, củ ấu, khoai môn. Nhà theo đạo khác có thể chỉ giữ phần ngắm trăng, uống trà, chia bánh mà không thắp hương.
Điều không cần là chạy theo bàn cúng thật to, nhiều tầng bánh, hàng chục loại quả. Theo tập quán phổ biến, bàn cúng trăng là bàn của gia đình, không phải nơi so sánh với nhà bên cạnh.
Câu hỏi thường gặp
Lễ cúng trăng có phải phong tục của người Việt không?
Tục này phổ biến nhất trong cộng đồng gốc Hoa ở Việt Nam, đặc biệt ở Chợ Lớn và các đô thị Nam Bộ. Nhiều gia đình người Kinh sống cùng khu cũng làm theo. Ở miền Bắc, phần lớn gia đình chỉ cúng gia tiên và bày cỗ cho trẻ, không có lễ riêng cho trăng.
Cúng trăng vào giờ nào?
Thường sau bữa tối, khi trăng đã lên khỏi mái nhà, khoảng từ 19 giờ đến 21 giờ tuỳ nơi. Không có giờ bắt buộc. Nhà có trẻ nhỏ thường cúng sớm để trẻ được cùng tham gia trước giờ ngủ.
Ở chung cư không có sân thì bày bàn cúng trăng ở đâu?
Có thể bày ở ban công hoặc cạnh cửa sổ nhìn ra phía trăng mọc. Nếu ban công kín hoặc toà nhà cấm đốt, nhiều nhà dùng đèn điện nhỏ thay nến, bỏ phần hương, chỉ giữ bàn bánh, quả và trà.
Có cần làm cả lễ cúng trăng lẫn cúng gia tiên không?
Không. Nhiều nhà chỉ cúng gia tiên, nhiều nhà gốc Hoa thì cúng trăng là chính. Làm một hay cả hai là theo nếp từng gia đình. Nếu làm cả hai, nhiều người cúng gia tiên trước rồi mới ra bàn cúng trăng.
Không có củ ấu thì cúng trăng thiếu không?
Không thiếu. Củ ấu là đặc sản vùng sông nước Nam Bộ nên có mặt nhiều ở bàn cúng trong Nam. Ở nơi khác, nhiều nhà thay bằng khoai lang, lạc luộc hay các loại quả mùa thu. Bàn cúng trăng không có danh sách bắt buộc.
Đồ cúng trăng xong làm gì?
Bánh cắt chia cho cả nhà ngay sau lễ, khoai môn và củ ấu ăn cùng trà. Phần còn lại thu vào nhà, cất tủ mát nếu cần, ăn trong một hai ngày. Có nhà chia bánh cho hàng xóm, người quen như một cách chia vui.