Lễ Thanh minh của một gia đình thường có hai phần: lễ vật nhỏ bày ngay tại mộ sau khi dọn dẹp (hương, hoa, quả, nước, có nhà thêm xôi, gà hoặc bánh), và mâm cơm gia tiên ở nhà vào bữa trưa hoặc tối cùng ngày. Nhiều nhà chỉ làm phần ở mộ; nhà ở xa mộ thì chỉ làm mâm ở nhà. Cả hai cách đều phổ biến.
Thanh minh là tiết khí thứ năm trong năm, thường rơi vào ngày 4 hoặc 5 tháng 4 dương lịch, và người ta có thể đi tảo mộ trong suốt khoảng nửa tháng của tiết. Bài này nói về mâm lễ: ở mộ bày gì, ở nhà dâng gì, nếp miền Bắc, miền Nam và cộng đồng gốc Hoa khác nhau ở đâu. Việc dọn mộ, đồ cần mang theo và văn khấn có ở những chỗ khác; ở đây chỉ nhắc khi cần.
Thanh minh: từ tiết khí đến ngày thăm mộ
Tên gọi “Thanh minh” nghĩa là trong sáng: trời đầu tháng Ba âm lịch thường quang đãng, cây cỏ xanh lại. Người xưa chọn thời điểm này để ra đồng thăm mộ, nhổ cỏ, đắp lại đất sau mùa mưa phùn. Câu thơ trong Truyện Kiều, “Thanh minh trong tiết tháng ba, lễ là tảo mộ, hội là đạp thanh”, cho thấy từ lâu tiết này đã gắn với hai việc: phần lễ ở mộ và phần đi chơi xuân.
Ở miền Bắc, nhiều gia đình tảo mộ chính vào dịp cuối năm, trước Tết, nên Thanh minh chỉ là lần thăm mộ thứ hai hoặc không làm. Ở một số vùng và trong cộng đồng gốc Hoa, Thanh minh mới là kỳ tảo mộ lớn nhất trong năm, cả họ hẹn nhau cùng ra nghĩa trang. Vì thế mâm lễ Thanh minh của mỗi nhà có thể rất gọn hoặc rất đầy, tuỳ đây là lần thăm mộ quan trọng hay chỉ là lần ghé lại.
Trong nếp nhiều nhà, Thanh minh không có món riêng làm biểu tượng như bánh trôi của Hàn thực hay rượu nếp của Đoan ngọ. Mâm lễ vì vậy rất linh hoạt: thứ nhà mang ra mộ là thứ dễ mang, thứ dâng ở nhà là bữa cơm thường ngày được làm tươm tất hơn một chút. Chính sự linh hoạt đó khiến người lần đầu lo lễ hay lúng túng, vì không biết “chuẩn” là gì.
Một điều đáng biết: vì Thanh minh theo lịch dương nên rơi vào ngày âm lịch khác nhau mỗi năm, có năm sát Hàn thực, có năm cách xa. Gia đình đông người thường chọn một ngày cuối tuần trong tiết để cả nhà về đủ, thay vì cứng nhắc đúng ngày đầu tiên.
Lễ vật ở mộ và mâm ở nhà khác nhau thế nào
Hai phần lễ phục vụ hai việc khác nhau nên lễ vật cũng khác. Bảng dưới là cách phân chia nhiều gia đình đang làm, có thể thêm bớt tuỳ nhà.
| Lễ ở mộ | Mâm ở nhà | |
|---|---|---|
| Mục đích | Thăm, dọn và báo việc sửa sang mộ phần | Mời ông bà về dự bữa cơm sau ngày tảo mộ |
| Lễ vật chính | Hương, hoa, nến, nước, đĩa quả; có nhà thêm xôi, gà luộc hoặc bánh | Mâm cơm mặn hoặc chay như ngày rằm, thêm món ông bà thích |
| Đồ đựng | Đĩa, khay mang theo, dễ thu dọn | Bát đĩa của bàn thờ |
| Thời gian | Sau khi dọn sạch mộ, lễ trong lúc hương cháy | Bữa trưa hoặc bữa tối cùng ngày |
| Sau lễ | Thu dọn hết, không để đồ ăn lại ở nghĩa trang | Hạ lễ, cả nhà dùng bữa |
Nhà ở xa mộ, hoặc mộ đã gửi trong nghĩa trang có người trông coi, thường chỉ làm mâm ở nhà và nhờ người thân ở quê thắp hương hộ. Cách này không thiếu lễ; đó là lựa chọn hợp với hoàn cảnh.
Lễ vật bày ở mộ: những thứ nhiều nhà mang theo
Lễ ở mộ cần gọn để mang được, dễ thu dọn sau đó. Danh sách thường gặp:
- Hương, nến hoặc đèn: số nén hương mỗi mộ tuỳ nếp nhà, nhiều nhà thắp ba nén. Ngày gió to nên có hộp che để nến không tắt, không bay tàn lửa vào cỏ khô.
- Hoa: hoa cúc, hoa huệ, hay hoa nhà trồng. Nhiều nghĩa trang có bình cắm sẵn ở mộ; nếu không thì đặt bó hoa nằm, khỏi cần mua bình.
- Đĩa quả và chai nước: quả theo mùa như chuối, cam, thanh long. Chai nước để rót vào chén và để rửa tay sau khi dọn mộ.
- Xôi, gà, bánh (tuỳ nhà): nhiều gia đình miền Bắc mang đĩa xôi, con gà luộc ra mộ, lễ xong mang về. Cộng đồng gốc Hoa thường có heo quay, bánh bao, các loại bánh ngọt.
- Lễ cho khu mộ chung: ở nhiều nghĩa trang làng, gia đình đặt thêm một lễ nhỏ ở am thờ hay khu vực chung trước khi vào mộ nhà mình, theo tập quán địa phương.
- Vàng mã (nếu nhà dùng): vừa đủ, hoá trong chậu, ở chỗ nghĩa trang cho phép, chờ tắt hẳn rồi mới về.
Đồ ăn đã lễ ở mộ thì mang về dùng hoặc chia cho người trông nghĩa trang, không để lại thành rác. Nhiều nghĩa trang đô thị nay cấm hoặc hạn chế đốt, cần theo quy định ở đó.
Bày và làm lễ ở mộ theo trình tự gọn
Khi việc dọn cỏ, quét lá, lau bia đã xong, phần lễ thường đi theo các bước:
- Rửa tay, trải một tấm khăn hoặc tấm bạt sạch trước mộ để đặt lễ, tránh đặt đồ ăn thẳng xuống đất.
- Đặt hoa ở phía trên hoặc hai bên, đĩa quả, xôi, bánh ở giữa, chén nước ở trước. Nếu có nhiều mộ trong cùng khu, nhiều nhà lễ từ mộ người cao nhất trong dòng trước, rồi đến các mộ khác.
- Thắp hương, người lớn tuổi nhất hoặc người con trưởng khấn ngắn theo cách quen dùng của gia đình; con cháu lần lượt thắp hương từng mộ.
- Chờ hương cháy một lúc, trò chuyện, kể cho con cháu nghe về người nằm dưới mộ. Phần này nhiều gia đình coi là ý nghĩa nhất của buổi tảo mộ.
- Hạ lễ, gom hết đồ ăn, đĩa, túi nilon; kiểm tra tàn hương, nến, tro vàng mã đã tắt hẳn rồi mới ra về.
Mùa khô ở nhiều vùng trung du, cỏ quanh nghĩa trang rất dễ bắt lửa. Đứng lại vài phút nhìn cho chắc tàn lửa đã tắt là việc nhỏ nhưng tránh được những vụ cháy đáng tiếc.
Mâm cơm gia tiên ở nhà sau ngày tảo mộ
Sau khi đi mộ về, nhiều gia đình bày một mâm cơm lên bàn thờ để mời ông bà về cùng con cháu. Mâm này không có món riêng bắt buộc như bánh trôi của Hàn thực; phần lớn nhà làm giống mâm rằm thường lệ: một món luộc, một món xào, một bát canh, đĩa xôi hoặc bát cơm, đĩa quả. Có nhà thêm món mà người đã khuất lúc sống ưa ăn, coi như một lời nhớ riêng.
Ở cộng đồng gốc Hoa, bữa sau tảo mộ thường là bữa sum họp lớn của cả họ, có khi tổ chức ngay tại nhà người trưởng họ. Ở các gia đình người Kinh ở thành phố, bữa này nhiều khi chỉ là một mâm nhỏ cho mấy anh chị em vừa đi mộ về, ăn với nhau rồi ai về nhà nấy.
Nhà nào làm mâm chay thì có thể dùng đậu phụ, nấm, rau củ, xôi, chè, không cần làm món giả mặn. Nhà không nấu được thì một đĩa quả, nén hương là đủ để báo việc tảo mộ đã xong. Cái cần giữ là ý: con cháu vừa sửa sang chỗ nằm của ông bà, về thắp nén hương báo lại.
Ba kiểu gia đình, ba cách lễ Thanh minh
Cả họ cùng đi một ngày. Ở những dòng họ còn đông người ở quê, Thanh minh là dịp hẹn nhau ra khu mộ chung. Lễ vật thường chia phần: mỗi chi mang một mâm nhỏ, người trưởng họ lo phần lễ chung. Cách này đông vui, nhưng dễ thành đua mâm; nhiều họ đã thống nhất mỗi chi chỉ mang hương, hoa, quả, phần cỗ dồn về một bữa ăn chung ở nhà trưởng họ cho đỡ tốn.
Gia đình nhỏ ở thành phố. Bố mẹ và một hai người con lái xe về quê buổi sáng, dọn mộ, lễ gọn rồi về trong ngày. Lễ vật chỉ cần một túi: hương, nến, một bó hoa, một đĩa quả, chai nước. Bữa cơm gia tiên làm buổi tối ở nhà mình, không cần cỗ.
Mộ ở nghĩa trang công viên, nghĩa trang thành phố. Nơi này thường có quy định về giờ mở cửa, khu thắp hương và chuyện đốt vàng mã. Lễ ở mộ thường chỉ là hoa và nén hương ở đúng chỗ cho phép, có khi chỉ đặt hoa. Phần mâm dâng ông bà dồn về nhà.
Điểm chung của cả ba. Dù đông hay ít người, mâm lễ ở mộ đều nên gọn, mang về hết, và để lại khu mộ sạch hơn lúc đến. Lễ gọn mà khu mộ sạch sẽ mới là điều nhiều gia đình mong có sau một buổi tảo mộ.
Ở xa không về tảo mộ được thì làm gì
Rất nhiều người trẻ sống xa quê, Thanh minh lại không phải ngày nghỉ. Các gia đình đã tìm ra nhiều cách vừa sức: nhờ anh chị em ở quê đi hộ rồi gửi ảnh; góp tiền chung để người ở quê lo lễ; hoặc chọn một ngày cuối tuần gần đó, có khi là sau tiết Thanh minh, để về. Theo tập quán phổ biến, ý thăm mộ quan trọng hơn ngày chính xác.
Ở nơi mình đang sống, người con xa nhà có thể thắp nén hương, đặt một đĩa quả trên kệ thờ nhỏ hoặc chỉ một góc bàn sạch, nhớ đến ông bà trong ngày hôm đó. Nhiều nhà gọi video cho bố mẹ lúc đang ở mộ để người ở xa cùng nhìn, cùng nghe ông bà kể chuyện. Đây là cách làm mới, không có trong sách cũ, nhưng vẫn giữ được ý nhớ ông bà của ngày tảo mộ.
Điều nên tránh là tự trách hay để người khác trách vì “không về tảo mộ”. Khoảng cách và công việc là thật; giữ liên lạc với người ở quê, góp một phần công sức hay chi phí, hỏi han tình trạng mộ phần là đã làm phần việc của mình.
Câu hỏi thường gặp
Thanh minh năm nay rơi vào ngày nào?
Thanh minh thường bắt đầu vào ngày 4 hoặc 5 tháng 4 dương lịch và kéo dài khoảng 15 ngày. Ngày âm lịch tương ứng thay đổi theo từng năm, nên tra lịch có ghi tiết khí là cách chắc nhất. Gia đình có thể tảo mộ vào bất kỳ ngày nào trong tiết.
Có bắt buộc mang gà, xôi ra mộ không?
Không. Nhiều gia đình chỉ mang hương, hoa, quả và nước. Gà, xôi, bánh là nếp của một số nhà, thường ở những dịp cả họ cùng đi. Lễ vật vừa đủ, dễ mang, dễ thu dọn phù hợp hơn với nghĩa trang hiện nay.
Đã tảo mộ cuối năm thì Thanh minh có cần đi nữa không?
Tuỳ nếp nhà. Nhiều gia đình miền Bắc coi dịp cuối năm là lần tảo mộ chính và không đi lại vào Thanh minh, chỉ thắp hương ở nhà. Nhà nào muốn ghé thăm thêm một lần vào mùa xuân thì cứ làm, không có quy định nào ép buộc.
Mộ đã cải táng vào nghĩa trang có người trông thì lễ thế nào?
Nhiều nghĩa trang có quy định riêng về giờ, nơi đốt hương và vàng mã. Gia đình nên hỏi ban quản lý trước, đặt lễ gọn, mang rác về. Phần mâm cơm ở nhà vẫn làm bình thường nếu gia đình có nếp đó.
Trẻ nhỏ có nên theo người lớn đi tảo mộ không?
Nhiều gia đình cho trẻ đi để biết mộ ông bà, nghe kể chuyện dòng họ. Cần chú ý an toàn: đường ra nghĩa trang, nắng, côn trùng, hương nến đang cháy. Trẻ quá nhỏ hay đang ốm thì ở nhà là hợp lý, không ảnh hưởng gì đến lễ.
Nhà theo đạo khác có tảo mộ Thanh minh không?
Việc thăm và dọn mộ người thân là tập quán chung của nhiều gia đình, không riêng một tín ngưỡng. Gia đình theo đạo khác có thể thăm mộ, đặt hoa, cầu nguyện theo cách của mình mà không thắp hương hay bày mâm; người thân nên tôn trọng cách làm của nhau.