Mâm cúng gia tiên rằm tháng Tám ở nhiều nhà gồm một cặp bánh trung thu (thường một bánh nướng, một bánh dẻo), một đĩa quả mùa thu như bưởi, hồng, na, có nơi thêm đĩa cốm, cùng hương, hoa, nước. Nhà nào coi rằm tháng Tám như các rằm lớn thì dâng thêm mâm cơm. Mâm này là phần lễ của người lớn, khác với mâm cỗ bày cho trẻ phá cỗ ngoài sân.
Bài đi vào phần bàn thờ: chọn bánh, chọn quả, bày thế nào cho gọn, cúng lúc nào trong ngày, và mâm của từng vùng khác nhau ra sao. Chuyện rước đèn, mâm cỗ trông trăng cho trẻ và nguồn gốc Trung thu có ở những bài khác; ở đây chỉ nhắc khi cần phân biệt.
Hai mâm trong một tối: mâm gia tiên và mâm cỗ của trẻ
Tối rằm tháng Tám nhiều nhà có hai mâm. Một mâm đặt trên bàn thờ trong nhà, dâng ông bà: lễ vật đơn giản, trang trọng. Một mâm bày ngoài sân, ban công hay giữa nhà cho trẻ con: bánh, kẹo, quả tạo hình, đèn ông sao, đèn kéo quân, để đến giờ thì phá cỗ. Hai mâm có thể dùng chung loại bánh, chung loại quả, nhưng mục đích khác hẳn.
Người mới lo lễ hay nhầm hai mâm này với nhau: hoặc bày cả đèn, cả đồ chơi lên bàn thờ, hoặc nghĩ phải làm cỗ to mới đủ lễ. Thực tế ở phần lớn gia đình, mâm gia tiên dịp rằm tháng Tám nhỏ hơn mâm cỗ trẻ con. Một cặp bánh, một đĩa quả đã là lễ trọn.
Có một tục cũ ở một số nhà miền Bắc là bày mâm cúng gia tiên trước, cúng xong mới lấy một phần bánh, quả mang ra góp vào mâm cỗ cho trẻ. Cách này vừa gọn vừa có ý: trẻ được ăn phần “lộc” của ông bà, và được biết hôm nay ngoài vui chơi còn là ngày nhớ người đi trước.
Lễ vật thường thấy trên mâm gia tiên rằm tháng Tám
Bảng dưới gom những thứ nhiều nhà bày, cùng lý do dân gian thường nói. Không thứ nào là bắt buộc.
| Lễ vật | Cách bày thường gặp | Lý do có trên mâm theo tập quán |
|---|---|---|
| Bánh nướng, bánh dẻo | Một cặp hoặc bốn chiếc, bóc hộp, đặt trên đĩa | Bánh tròn gợi trăng rằm; bánh của mùa |
| Bưởi | Một hai quả, để nguyên, đặt giữa đĩa quả | Quả mùa thu, to, tròn, giữ được lâu |
| Hồng, na, hồng xiêm, chuối | Xếp quanh bưởi | Quả chín vào tháng Tám, tháng Chín âm lịch |
| Cốm | Gói lá sen hoặc bày đĩa nhỏ | Đặc sản mùa thu ở Hà Nội và vài vùng Bắc Bộ |
| Hoa | Hoa cúc, hoa sen cuối mùa, hoa huệ | Hoa của mùa thu; nhiều nhà chọn hoa cúc |
| Chè, xôi | Một bát, một đĩa nhỏ | Nhà nào quen dâng đồ nếp ngày rằm |
| Mâm cơm | Đặt giữa, đồ ngọt hai bên | Nhà coi rằm tháng Tám như rằm lớn |
Quả trên bàn thờ không cần đủ năm loại. Nhiều nhà ở phố chỉ đặt một quả bưởi và vài quả hồng là thấy đúng không khí của mùa.
Bày mâm gia tiên rằm tháng Tám từng bước
Một trình tự gọn mà nhiều gia đình đang làm, có thể xong trong nửa giờ:
- Lau bàn thờ, thay nước, cắm hoa từ buổi chiều hoặc từ ngày 14.
- Bóc bánh ra khỏi hộp nhựa và túi chống ẩm, đặt lên đĩa sạch. Nếu bày một cặp, nhiều nhà để bánh nướng bên trái, bánh dẻo bên phải nhìn từ ngoài vào; nhà khác xếp chồng hoặc đặt cạnh nhau, không có quy định về vị trí.
- Rửa quả, lau khô. Bưởi đặt giữa đĩa, hồng, na, chuối xếp quanh. Quả mềm như na, hồng chín nên đặt trên cùng để khỏi dập.
- Đặt đĩa bánh ở phía trước bát hương, đĩa quả phía sau hoặc hai bên. Nếu có mâm cơm, mâm cơm ở giữa, bánh và quả hai bên.
- Thắp hương vào buổi chiều tối ngày rằm hoặc ngày 14, khấn ngắn theo bản quen dùng của gia đình.
- Hạ lễ khi hương tàn. Bánh có thể cắt chia ngay cho cả nhà, hoặc để lại một phần mang ra mâm cỗ của trẻ.
Nhiều gia đình đặt bánh và quả từ ngày 14, để đến hết ngày 16 mới hạ. Bánh đã bóc hộp để ngoài không khí lâu thì nên ăn sớm; bánh nhân thập cẩm có mỡ, lạp xường rất dễ ôi trong tiết trời còn nóng ẩm.
Chọn bánh và quả cho mâm cúng
Bánh mua ở nơi rõ nguồn gốc. Mùa Trung thu có rất nhiều bánh không nhãn, không hạn dùng, bán ở lề đường. Bánh dâng lên bàn thờ rồi cả nhà ăn, nên chọn bánh có ghi rõ nơi làm, ngày sản xuất, hạn dùng.
Bánh không cần to, không cần hộp đắt. Ý của lễ là chiếc bánh tròn của mùa, không phải giá trị hộp quà. Một cặp bánh vừa ăn hợp với mâm gia tiên hơn bánh nhiều trứng, hộp sơn mài to.
Bưởi chọn quả nặng tay, vỏ còn tươi. Bưởi để lâu trên bàn thờ nên chọn quả vỏ căng, cuống còn xanh. Bưởi đặt từ rằm tháng Tám nhiều nhà để đến hết tháng.
Hồng, na chọn độ chín vừa. Hồng và na chín rất nhanh. Chọn quả còn hơi cứng nếu định để hai ba ngày, quả chín mềm nếu cúng xong ăn ngay.
Bánh tự làm ở nhà. Nhiều gia đình nay tự làm bánh dẻo, bánh nướng cùng con cái vài hôm trước rằm. Bánh tự làm có thể không tròn đều như bánh hiệu, nhưng đặt lên bàn thờ lại mang thêm một phần công sức của cả nhà. Bánh nhà làm ít chất bảo quản nên ăn trong vài ngày.
Cốm mua đúng mùa, ăn ngay. Cốm tươi chỉ giữ được thơm dẻo trong một hai ngày. Cúng xong nên dùng ngay, không cất tủ lạnh lâu.
Những thứ nhiều nhà không đặt lên bàn thờ dịp này và lý do
Không có điều cấm nào “phạm” ở đây. Những lựa chọn dưới đây là thói quen của nhiều gia đình, có lý do rất đời thường:
- Bánh còn nguyên hộp nhựa, túi chống ẩm: nhiều nhà bóc ra đĩa cho gọn và trang trọng; hộp nhựa bóng, túi gói in chữ trên bàn thờ trông như đồ chưa dọn.
- Quả nhựa, hoa nhựa: nhiều gia đình thích quả tươi đúng mùa vì cúng xong còn ăn được; đồ nhựa để lâu bám bụi. Nhà nào bận, ít khi thay quả thì dùng hoa khô, quả giả cũng không ai trách.
- Quả có gai, quả mùi nặng: một số nhà tránh sầu riêng, mít trên bàn thờ trong nhà vì mùi rất mạnh trong phòng kín, không phải vì kiêng kỵ.
- Đồ chơi của trẻ: đèn ông sao, mặt nạ, đèn lồng giấy thuộc mâm cỗ phá cỗ; đặt gần bàn thờ có nến là dễ cháy.
- Bánh đã quá hạn dùng: bánh tặng qua nhiều tay, để lâu trong tủ, nhiều nhà kiểm hạn trước khi bày, vì cúng xong cả nhà sẽ ăn.
Mỗi điểm trên là chuyện vệ sinh, an toàn và gọn mắt. Nếu nếp nhà bạn khác, cứ theo nếp nhà; không có cách bày nào khiến lễ “mất linh”.
Khi rằm tháng Tám trùng việc khác trong nhà
Có năm rằm tháng Tám trùng đúng ngày giỗ một người trong nhà. Nhiều gia đình khi đó làm mâm giỗ như thường lệ, đặt thêm cặp bánh trung thu và đĩa quả thu lên bàn thờ, khấn gộp cả hai việc. Không cần làm hai mâm riêng cách nhau vài giờ.
Nhà vừa có tang trong năm, theo tập quán nhiều nơi, vẫn thắp hương ngày rằm nhưng bớt phần vui: không bày cỗ to, không treo đèn rực rỡ. Trẻ con trong nhà vẫn có thể có một chiếc bánh, một chiếc đèn nhỏ; người lớn tự cân nhắc theo nếp họ hàng và cảm xúc của người trong nhà.
Nhà mới chuyển đến, chưa kịp lập bàn thờ, nhiều người đặt tạm một khay sạch trên chỗ cao, thắp hương với một cặp bánh và quả bưởi. Khi bàn thờ đã lập xong thì làm lễ đầy đủ hơn vào các dịp sau. Việc lập bàn thờ, chọn vị trí là chuyện khác, nên hỏi người lớn trong họ.
Mâm rằm tháng Tám ở ba miền
Ở Hà Nội và các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ, đĩa cốm, quả hồng đỏ và bưởi là ba thứ khiến mâm rằm tháng Tám rất dễ nhận ra. Nhiều gia đình còn giữ thói quen cúng từ ngày 14, đến tối rằm thì hạ lễ để phá cỗ với trẻ con.
Ở miền Trung, mâm thường gọn, có bánh, quả; nhiều nhà ở Huế coi rằm tháng Tám là một rằm như các rằm khác, mâm cơm chay hoặc mặn tuỳ nếp. Ở Nam Bộ, nhiều gia đình người Kinh bày bánh trung thu và trái cây miệt vườn như bưởi, mãng cầu, nhãn; cộng đồng gốc Hoa thì ngoài mâm gia tiên còn có lễ cúng trăng ngoài trời.
Một điểm chung của ba miền là mâm rằm tháng Tám luôn đi theo mùa quả. Năm nào hồng về sớm thì có hồng, năm bưởi được mùa thì bưởi to; người lo lễ nhìn ra chợ là biết nên bày gì. Không cần mua quả trái mùa, quả nhập từ xa để cho “đủ bộ”.
Không có mâm nào chuẩn cho cả nước. Người từ miền này về làm dâu miền kia, gặp mâm quen hay lạ, cứ hỏi và làm theo nếp nhà chồng, nhà vợ. Hai cách bày khác nhau chỉ là hai vùng quả khác nhau.
Cúng gọn khi ở xa, ở căn hộ
Người đi làm xa, ở phòng trọ, không có bàn thờ vẫn có thể đặt một chiếc bánh nhỏ và vài quả trên góc bàn sạch, thắp hương nếu nơi ở cho phép, hoặc chỉ dành ít phút nghĩ về ông bà. Gọi điện về nhà tối rằm, hỏi bố mẹ năm nay bày mâm thế nào, cũng là một cách giữ tết.
Ở căn hộ chung cư, hương và nến nên đặt xa rèm cửa, xa đồ trang trí giấy. Đèn lồng giấy dùng nến cho trẻ đang được nhiều nhà thay bằng đèn pin hoặc đèn điện nhỏ; mâm cúng cũng vậy, có nhà dùng đèn điện thờ thay nến để yên tâm khi phải ra ngoài.
Nếu nhà có tang trong năm, có người đang ốm hoặc tài chính đang khó, mâm rằm tháng Tám có thể chỉ là nén hương và quả bưởi. Theo tập quán chung, không ai đòi hỏi một mâm đủ đầy trong hoàn cảnh như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Cúng rằm tháng Tám vào ngày 14 hay ngày 15?
Cả hai đều phổ biến. Nhiều gia đình bày lễ từ chiều ngày 14 để tối rằm hạ lễ phá cỗ với trẻ; nhiều nhà cúng đúng ngày rằm. Chọn ngày cả nhà có mặt đủ là hợp lý, không có ngày nào là sai.
Có cần mâm cơm mặn dịp rằm tháng Tám không?
Không bắt buộc. Phần lớn gia đình chỉ dâng bánh trung thu và hoa quả. Nhà nào có lệ cúng cơm vào mọi ngày rằm lớn thì vẫn làm mâm cơm như thường. Điều quan trọng là mâm vừa sức, không làm thừa rồi bỏ phí.
Bánh trung thu chay có cúng được không?
Được. Nhiều nhà dâng bánh chay, bánh dẻo nhân đậu xanh, nhân sen, nhất là nhà có người ăn chay hoặc có bàn thờ Phật. Bánh nhân gì cũng được, miễn sạch, rõ nguồn gốc và cả nhà ăn được sau lễ.
Có đặt đèn lồng, đèn ông sao lên bàn thờ không?
Nhiều nhà không đặt, vì đèn là đồ chơi của trẻ và thuộc về mâm cỗ phá cỗ. Có nhà treo đèn lồng trang trí gần phòng thờ cho có không khí; nếu dùng nến trong đèn thì phải xa vật dễ cháy, có người trông.
Bánh trung thu cúng xong để được bao lâu?
Bánh nướng bóc hộp nên ăn trong vài ngày, bánh dẻo còn nhanh hỏng hơn. Hạn ghi trên vỏ chỉ đúng khi bánh còn trong bao kín. Bánh có mùi lạ, mốc, nhân chảy dầu đắng thì bỏ, không nên tiếc.