Mâm cúng Tết Đoan ngọ (mùng 5 tháng 5 âm lịch) của nhiều gia đình gồm ba thứ chính: bát rượu nếp, đĩa bánh tro (miền Nam gọi bánh ú tro) và đĩa hoa quả mùa hè như mận, vải, dưa hấu, xoài. Thêm hương, hoa, nước là đủ một lễ trọn vẹn. Có nhà dâng thêm mâm cơm mặn vào bữa trưa, có nhà chỉ cúng đồ ngọt buổi sáng.
Bài này nói về phần lễ trên bàn thờ: mỗi món đến từ đâu, bày ở vị trí nào, cúng vào giờ nào, mỗi miền thêm bớt gì và nhà bận rộn có thể làm gọn đến mức nào. Các tục khác của ngày này như tắm lá, hái lá mồng năm, nhuộm móng tay chỉ nhắc qua; văn khấn đọc theo bản của gia đình.
Đoan ngọ là tết gì, vì sao gọi là “giết sâu bọ”
“Đoan” là mở đầu, “ngọ” là tháng Năm theo cách gọi tháng bằng địa chi. Đoan ngọ là ngày đầu của tháng Ngọ, rơi vào lúc nóng nhất trong năm, mùa lúa chiêm vừa gặt, trái cây chín rộ. Ở Trung Hoa, tết này gắn với Khuất Nguyên và tục đua thuyền rồng; sang Việt Nam, người làm ruộng gắn nó với chuyện diệt sâu bọ sau vụ gặt, nên dân gian gọi là “Tết giết sâu bọ”.
Tục ăn đồ chua, đồ lên men vào sáng sớm mùng 5 được giải thích theo lối dân gian là để “giết sâu bọ” trong bụng. Đây là cách nói hình tượng của người xưa, không phải lời khuyên sức khoẻ. Điều có thật là mùa này nhiều quả chín, nếp chiêm mới, nên rượu nếp và hoa quả trở thành món chính của mâm cúng.
Cũng vì mùa này nóng và nhiều dịch bệnh theo mùa, người xưa có nhiều tục gắn với việc giữ sạch nhà cửa, tắm nước lá, phơi phóng đồ đạc. Những tục ấy đến nay còn lại ít nhiều, nhưng phần được giữ rộng nhất vẫn là mâm cúng buổi trưa và bát rượu nếp ăn sáng. Hiểu như vậy để thấy mâm Đoan ngọ vốn là mâm của một ngày lao động nông nghiệp, không phải một lễ cầu xin điều gì.
Nhiều nơi còn coi đây là “Tết giữa năm”, dịp con cái mang lễ về biếu bố mẹ, con rể biếu nhà vợ. Ở một số vùng, nhà có con dâu, con rể mới thường giữ lệ này kỹ hơn trong năm đầu.
Các món trên mâm cúng Đoan ngọ và lý do có mặt
Không nhà nào bày đủ tất cả. Bảng dưới là những món hay gặp và lý do dân gian thường nói tới.
| Món | Vùng hay dùng | Lý do có trên mâm theo tập quán |
|---|---|---|
| Rượu nếp (cơm rượu) | Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ; nhiều nơi trong Nam cũng có | Nếp vụ chiêm mới gặt, ủ men; vị chua ngọt hợp với ý “giết sâu bọ” |
| Bánh tro (bánh gio) | Bắc Bộ, Trung Bộ | Nếp ngâm nước tro, gói lá, để được lâu trong ngày nóng |
| Bánh ú, bánh ú tro | Nam Bộ | Bánh nếp gói hình chóp, có nhân hoặc không nhân |
| Mận, vải, đào, xoài, dưa hấu | Khắp nơi tuỳ mùa | Quả chín đúng tháng Năm, vị chua ngọt |
| Chè (chè kê, chè đậu) | Một số gia đình ở Trung Bộ và Nam Bộ | Món ngọt mùa hè dễ làm, nhà nào quen thì dâng |
| Mâm cơm mặn | Tuỳ nhà | Nhà coi đây là tết lớn thì làm bữa cơm trưa có cỗ |
Số loại quả, số bát rượu nếp không có quy định. Một bát rượu nếp và một đĩa quả theo mùa đã là mâm Đoan ngọ mà rất nhiều gia đình đang dùng.
Bày mâm và cúng Đoan ngọ từng bước
Theo tập quán nhiều nhà, lễ chính làm vào buổi trưa (giờ Ngọ, khoảng 11 giờ đến 13 giờ), có nhà cúng từ sáng sớm. Trình tự gọn:
- Sáng sớm lau bàn thờ, thay nước, cắm hoa. Hoa sen, hoa huệ hay hoa súng hợp mùa này, nhưng hoa gì sẵn cũng được.
- Múc rượu nếp ra bát nhỏ hoặc vài chén, không quá đầy để khỏi chảy nước rượu khi đặt lên bàn thờ cao. Rắc ít đường lên trên nếu nhà quen ăn ngọt.
- Bóc lá một hai chiếc bánh tro, cắt miếng, bày ra đĩa; phần còn lại để nguyên lá xếp bên cạnh. Có nhà để nguyên lá cả đĩa, có nhà bày bánh kèm bát mật mía hoặc đường để chấm.
- Xếp đĩa quả: quả to như xoài, dưa hấu đặt dưới, mận, vải bày phía trên cho gọn. Rửa sạch, lau khô.
- Đặt rượu nếp và bánh phía trước bát hương, đĩa quả phía sau hoặc hai bên. Nếu có mâm cơm thì đặt mâm cơm ở giữa, rượu nếp, bánh, quả xung quanh.
- Thắp hương, khấn ngắn theo bản quen dùng. Chờ hương tàn rồi hạ lễ, cả nhà cùng ăn ngay trong buổi trưa.
Nhà có ban thần linh hoặc thổ công riêng thì nhiều gia đình đặt thêm một bát rượu nếp, một đĩa quả nhỏ ở đó. Không có ban riêng thì không cần lập thêm.
Mỗi miền một mâm Đoan ngọ
Ở đồng bằng Bắc Bộ, rượu nếp là món không thể thiếu, kèm mận, vải, bánh tro và đôi khi là trứng luộc. Sáng mùng 5, người ở phố cổ Hà Nội thường ra chợ sớm mua rượu nếp cái hoa vàng, hoa quả, và một nắm lá mồng năm phơi khô làm nước uống, theo thói quen của các bà các mẹ.
Miền Trung có nhà nấu chè kê hay chè đậu, có nhà ăn bánh tro chấm mật, có nơi coi trọng mâm cơm gia tiên hơn. Ở Huế và các vùng lân cận, nhiều gia đình vẫn giữ lệ thắp hương buổi trưa mùng 5 và chuẩn bị mâm có hoa quả, chè.
Ở Nam Bộ, bánh ú là món tiêu biểu: bánh ú tro nhỏ trong suốt, ăn với đường, và bánh ú nhân mặn của cộng đồng gốc Hoa. Nhiều nhà dùng thêm chè trôi nước hay các loại trái cây miệt vườn như xoài, mận, chôm chôm. Mâm cúng trong Nam thường đơn giản, ít nhà làm mâm cơm riêng.
Ba miền không chênh nhau về ý: tết giữa năm, mời ông bà dùng món của mùa. Chỉ khác nhau ở món. Nhà hai miền có thể giữ mâm theo nếp bên nội, hay bày cả bánh tro lẫn bánh ú cho đủ hai quê, không ai bắt lỗi.
Rượu nếp, bánh tro: chọn và giữ cho an toàn
Rượu nếp có cồn. Rượu nếp lên men có lượng cồn nhỏ, tăng dần nếu để lâu. Trẻ nhỏ, người lái xe, phụ nữ mang thai nên ăn rất ít hoặc không ăn; theo tập quán “giết sâu bọ” mà cho trẻ ăn nhiều là không nên.
Rượu nếp mua sẵn cần nhìn kỹ. Rượu nếp ngon có mùi thơm dịu, hạt nếp còn nguyên, nước trong. Mùi chua gắt, có mốc xanh, mốc đen hoặc nhớt là đã hỏng, không nên cúng cũng không nên ăn.
Bánh tro để được nhưng không quá lâu. Bánh tro gói kỹ để được vài ngày trong điều kiện mát, nhưng trời tháng Năm nóng ẩm thì cất tủ mát sau khi hạ lễ. Bánh chảy nước, có mùi lạ thì bỏ.
Hoa quả rửa sạch, chọn quả đúng mùa. Quả chín đúng mùa thường ngon và ít phải bảo quản lâu. Nên mua vừa đủ cho gia đình ăn trong một hai ngày.
Tự ủ rượu nếp ở nhà. Nhiều nhà vẫn tự ủ rượu nếp từ hai ba hôm trước Tết mùng 5. Dụng cụ phải sạch, khô; men mua ở nơi rõ nguồn gốc; ủ ở chỗ thoáng mát. Rượu nếp ủ xong nên ăn trong vài ngày, để lâu thì chua và nồng hơn, không còn hợp cho người lớn tuổi hay người không quen uống.
Các tục đi kèm mâm cúng và cách giữ cho an toàn
Ngoài mâm cúng, ngày mùng 5 tháng 5 còn nhiều tục nhỏ. Bài chỉ nêu chúng như phong tục, không nói công dụng chữa bệnh:
- Hái lá mồng năm: nhiều người hái các loại lá như ngải cứu, lá vối, lá sả vào giờ Ngọ, phơi khô để nấu nước tắm hoặc pha nước uống quanh năm. Đây là thói quen của nhiều gia đình; ai có bệnh hay đang mang thai thì hỏi bác sĩ trước khi dùng thường xuyên.
- Đeo chỉ ngũ sắc cho trẻ: một số nơi buộc sợi chỉ nhiều màu vào cổ tay, cổ chân trẻ nhỏ. Nếu nhà giữ tục này, buộc lỏng, kiểm tra hằng ngày, không buộc ở cổ và tháo khi trẻ ngủ, vì dây chỉ có thể siết hoặc trẻ cho vào miệng.
- Nhuộm móng tay bằng lá móng: tục của trẻ em gái ở một số vùng nông thôn, nay ít gặp. Lá giã nhỏ đắp lên móng, không dùng hoá chất nhuộm.
- Biếu quà tết giữa năm: con cháu mang rượu nếp, hoa quả, bánh biếu bố mẹ, ông bà. Đây là phần nhiều gia đình giữ lâu nhất vì gắn với việc thăm hỏi.
- Tắm nước lá, dọn nhà giữa năm: nhiều nhà nhân dịp này dọn bếp, phơi chăn chiếu, quét mạng nhện, như một đợt vệ sinh mùa hè.
Các tục này không bắt buộc đi cùng mâm cúng. Nhà nào thấy hợp thì giữ, thấy không hợp thì bỏ; mâm Đoan ngọ vẫn trọn khi chỉ có rượu nếp, bánh và quả.
Làm gọn Đoan ngọ cho nhà ở phố, nhà đi làm
Mùng 5 tháng 5 thường rơi vào ngày đi làm. Nhiều gia đình ở thành phố làm lễ từ sáng sớm trước giờ đi, chỉ với bát rượu nếp mua tối hôm trước và đĩa mận, rồi ăn sáng luôn với cả nhà. Lễ ngắn nhưng đủ ý, và trẻ con vẫn nhớ “hôm nay là Tết mùng 5”.
Người ở phòng trọ, ký túc xá có thể chỉ đặt một chén rượu nếp nhỏ hoặc một quả mận bên nén hương nơi mình thờ, hoặc không thắp hương mà gọi điện về hỏi thăm bố mẹ. Con cháu ở xa nhiều nhà nhờ người ở gần mang lễ biếu ông bà trong ngày này, thay cho việc về tận nơi.
Nếu muốn giữ phần “tết giữa năm” biếu bố mẹ, không cần quà lớn: vài cân quả, một hũ rượu nếp tự ủ hay vài chục chiếc bánh tro là đã đúng lệ ở nhiều vùng. Mâm cúng Đoan ngọ vốn là mâm của mùa màng, càng giản dị càng gần với gốc của nó.
Câu hỏi thường gặp
Cúng Tết Đoan ngọ vào giờ nào?
Theo tập quán nhiều nhà, lễ chính làm vào giờ Ngọ, khoảng 11 giờ đến 13 giờ trưa mùng 5 tháng 5 âm lịch. Nhiều gia đình đi làm thì cúng từ sáng sớm. Không có giờ bắt buộc; chọn lúc cả nhà có mặt là hợp lý nhất.
Mâm cúng Đoan ngọ có cần mâm mặn không?
Không bắt buộc. Phần lớn gia đình chỉ cúng rượu nếp, bánh tro hoặc bánh ú và hoa quả. Nhà nào coi Đoan ngọ là tết lớn, hoặc có lệ con cháu tụ họp, thì dâng thêm mâm cơm trưa như ngày rằm.
Bánh tro và bánh ú khác nhau thế nào?
Bánh tro miền Bắc và Trung thường gói hình chữ nhật hoặc tam giác dẹt, làm từ nếp ngâm nước tro, ăn chấm mật. Bánh ú miền Nam gói hình chóp, có loại ú tro nhỏ không nhân và loại ú nhân mặn, nhân ngọt. Cả hai đều hợp với mâm Đoan ngọ.
Có cần cúng ở ban thần linh, thổ công riêng không?
Nhà nào có ban thần linh riêng thì nhiều người đặt thêm một bát rượu nếp và đĩa quả nhỏ. Nhà chỉ có bàn thờ gia tiên thì một mâm là đủ. Cách làm theo nếp từng nhà, có thể hỏi người lớn trong gia đình.
Trẻ con ăn rượu nếp ngày Đoan ngọ có sao không?
Rượu nếp có cồn, lượng cồn tăng khi để lâu, nên trẻ nhỏ chỉ nên ăn một ít hoặc thay bằng hoa quả. Câu “giết sâu bọ” là cách nói dân gian, không phải lý do để trẻ phải ăn. Người lái xe cũng nên tránh.
Đoan ngọ trùng ngày giỗ thì cúng chung được không?
Được. Nhiều gia đình đặt thêm bát rượu nếp, đĩa bánh tro lên mâm giỗ, khấn gộp cả hai việc. Một mâm cho hai dịp trùng ngày là cách làm gọn được nhiều nhà chấp nhận, miễn mâm giỗ vẫn đủ những món nếp nhà quen dâng.