Khi cô dâu về đến nhà chồng, việc đầu tiên trong phần lễ là thắp hương ra mắt tổ tiên bên nhà trai: người đại diện nhà trai khấn báo có dâu mới, cô dâu chú rể cùng thắp hương vái lạy, sau đó ra mắt bố mẹ chồng và họ hàng. Nhiều nơi gọi đây là lễ nhập gia hoặc lễ yết tổ. Mâm lễ thường có xôi gà hoặc mâm cơm, trầu cau, rượu, hoa quả, đặt trên hoặc trước bàn thờ gia tiên nhà trai.
Đây là phần lễ quan trọng nhất ở nhà trai, nhưng thường bị lấn bởi tiệc và chụp ảnh. Bài này đi qua trình tự lễ ở bàn thờ nhà trai, mâm lễ, mấy tục cũ ở cổng mà người lớn hay nhắc, phần ra mắt họ hàng, và cách làm gọn khi cưới ở nhà hàng, căn hộ hoặc khi đôi trẻ ra ở riêng ngay sau cưới.
Lễ nhập gia mang ý nghĩa gì
Trong nếp gia đình phụ hệ truyền thống của người Kinh, con gái lấy chồng thì về sống và lo việc hương khói bên nhà chồng. Lễ nhập gia đánh dấu việc đó: tổ tiên nhà trai được báo có thêm một người con dâu, và người con dâu chính thức được giới thiệu với gia đình chồng. Theo quan niệm dân gian, từ đây cô dâu được coi là người trong nhà, ngày giỗ ngày Tết sẽ cùng chồng thắp hương ở bàn thờ này.
Ngày nay quan niệm đã cởi mở hơn nhiều. Phần đông vợ chồng trẻ lo cả hai bên nội ngoại, nhiều đôi ra ở riêng ngay. Nhưng lễ nhập gia vẫn giữ giá trị như một lời chào: cô dâu đứng trước bàn thờ nhà chồng lần đầu, gia đình chồng đón nhận, họ hàng biết mặt người mới. Đó là phần lễ mà dù gọn đến đâu, nhiều gia đình vẫn muốn có.
Ở nhiều nơi miền Bắc, lễ này đi liền với lễ tơ hồng; ở miền Nam, đi liền với lễ lên đèn và lễ hợp cẩn. Bài này tập trung vào phần trước bàn thờ gia tiên, các phần kia chỉ nhắc khi cần.
Mấy tục cũ ở cổng nhà trai: biết để hiểu, không phải để sợ
Người lớn tuổi đôi khi nhắc đến những tục cũ khi cô dâu bước vào nhà chồng. Đây là tập quán của một số làng, mỗi nơi một khác, nhiều nhà nay đã bỏ:
- Mẹ chồng tránh mặt lúc dâu vào nhà: ở một số làng miền Bắc, mẹ chồng cầm bình vôi hoặc một vật nhỏ đi ra ngõ sau, đợi cô dâu vào nhà rồi mới quay lại. Dân gian giải thích là để mẹ chồng nàng dâu về sau êm thấm. Nhiều nhà nay bỏ, mẹ chồng đứng đón con dâu ngay ở cửa.
- Bước qua chậu than hoặc bếp lửa nhỏ: tục ở một số nơi, với ý xua điều không lành dọc đường. Nếu gia đình vẫn giữ, nên dùng một chậu than rất nhỏ, đặt chỗ rộng, xa váy cưới dài; nhiều nhà thay bằng một ngọn nến để giữ ý mà không mất an toàn.
- Rải gạo, muối hoặc hoa ở lối vào: có nơi làm, có nơi không. Nếu làm, nên rải hoa thay vì gạo muối trên nền gạch trơn để tránh trượt.
- Cô dâu được dắt tay vào nhà: thường do một người phụ nữ lớn tuổi bên nhà trai dắt, hoặc chú rể dắt. Đây là tục dễ giữ và nhiều nhà vẫn làm.
Không tục nào trong số này là điều kiện để cuộc hôn nhân suôn sẻ. Nếu hai gia đình không thống nhất, cứ chọn cách đơn giản nhất và nói chuyện trước với người lớn.
Trình tự lễ trước bàn thờ nhà trai
Sau khi đoàn đón dâu về, phần lễ ở nhà trai thường đi như sau:
- Đoàn nhà gái được mời vào nhà, ngồi uống nước. Lễ vật nhà gái mang theo, nếu có, được trao cho nhà trai.
- Người đại diện nhà trai, thường là bố chú rể hoặc ông nội, thắp đèn, thắp hương, khấn báo tổ tiên có dâu mới. Văn khấn đọc theo bản của gia đình; nội dung chính là tên cô dâu, quê quán, ngày cưới, xin tổ tiên chứng giám.
- Cô dâu chú rể lên thắp hương, vái hoặc lạy theo nếp nhà.
- Cô dâu chú rể quay ra chào bố mẹ chồng. Nhiều nhà để bố mẹ chồng trao quà cho con dâu ngay lúc này.
- Ra mắt họ hàng: chú rể dẫn cô dâu đến chào từng người lớn trong họ, người lớn có thể mừng cho đôi trẻ.
- Lễ tơ hồng, nếu có, làm sau đó. Rồi đến tiệc hoặc nước trà mời khách.
Có nhà làm phần ra mắt họ hàng ngay trước bàn thờ, người lớn ngồi hàng ghế hai bên, cô dâu chú rể đi lần lượt chào. Cách này nhanh và trang trọng, hợp nhà rộng.
Mâm lễ gia tiên ngày đón dâu ở nhà trai
Mâm lễ này thường được chuẩn bị từ sáng sớm, trước khi đoàn đi đón dâu. Những thứ hay gặp:
| Lễ vật | Gợi ý chuẩn bị | Ghi chú |
|---|---|---|
| Hương, hoa, đèn nến | Hoa tươi màu đỏ, vàng; nến đỏ | Thay hoa mới hôm trước để hoa còn tươi |
| Trầu cau | Một đĩa | Có thể dùng một phần trầu cau từ lễ ăn hỏi lại quả nếu còn tươi |
| Rượu, nước | Vài chén nhỏ | Rót đầy trước khi khấn |
| Xôi gấc, gà luộc | Một đĩa xôi, một con gà | Phổ biến ở miền Bắc, miền Trung |
| Mâm cơm | Vài món quen của nhà | Thay cho xôi gà nếu nhà muốn làm đủ lễ |
| Hoa quả, bánh | Một đĩa quả, vài cặp bánh cưới | Bánh phu thê, bánh cốm ở miền Bắc; bánh pía, bánh in ở một số nơi miền Nam |
Như mọi lễ gia tiên, chỉ cần hương hoa, trầu cau, rượu nước là đủ thành lễ. Mâm cơm hay xôi gà là phần thêm theo sức nhà, không có tiêu chuẩn chung nào bắt buộc.
Ra mắt họ hàng: những chi tiết người lớn hay để ý
Thứ tự chào. Thường chào ông bà trước, rồi bố mẹ, rồi các bác, chú, cô, dì theo thứ bậc. Chú rể đứng cạnh để giới thiệu, cô dâu không cần nhớ hết tên ngay từ hôm đầu.
Xưng hô. Cô dâu gọi theo cách chồng gọi, nhưng thêm chữ thể hiện mình là dâu. Ví dụ chồng gọi "bác" thì cô dâu cũng gọi "bác". Những chỗ khác biệt theo vùng nên nhờ chú rể nhắc trước.
Trao quà. Một số người lớn mừng đôi trẻ bằng phong bì hoặc trang sức ngay lúc ra mắt. Cô dâu nhận bằng hai tay, cảm ơn. Không cần mở ra xem tại chỗ.
Rót nước, mời trầu. Ở nhiều nơi, cô dâu được nhờ rót nước hoặc mời trầu người lớn như một cử chỉ ra mắt. Nếu váy cưới vướng, chú rể làm cùng là được.
Người lớn ở xa không về được. Nhiều gia đình gọi video ngay trong lúc ra mắt để ông bà, chú bác ở xa thấy mặt cô dâu. Chú rể nên báo trước giờ gọi, đừng để người lớn chờ.
Buổi sáng đầu tiên ở nhà chồng
Người lớn tuổi đôi khi nhắc đến nếp cũ: sáng hôm sau ngày cưới, cô dâu dậy sớm, thắp nén hương trên bàn thờ nhà chồng, rồi pha ấm trà mời bố mẹ chồng. Đây là một cách ra mắt lần thứ hai, lặng lẽ hơn, không có khách. Nhiều nhà vẫn quý cử chỉ này, nhưng không ai nên coi đó là bổn phận bắt buộc.
Thực tế, sau một ngày cưới dài, cả hai vợ chồng đều mệt. Nhiều đôi về ở nhà riêng ngay tối hôm đó. Nếu ở lại nhà bố mẹ chồng, đôi vợ chồng có thể cùng thắp hương vào buổi sáng, cùng ngồi uống trà với bố mẹ một lúc. Việc làm cùng nhau tránh được cảm giác cô dâu bị "thử".
Có gia đình giữ thêm tục cô dâu nấu bữa cơm đầu tiên trong nhà chồng. Nếu cô dâu thích, đây là dịp hay để làm quen bếp nhà chồng; nếu không, cứ nói chuyện thẳng thắn trước. Lễ gia tiên trong cưới hỏi không bao gồm những việc này, chúng thuộc về nếp sống của từng nhà.
Khi gia đình nhà trai có hoàn cảnh riêng
Bố chú rể đã mất. Mẹ chú rể, ông nội hoặc bác trưởng đứng lễ khấn báo. Nhiều cô dâu muốn thắp thêm một nén hương riêng trước di ảnh bố chồng; đó là cử chỉ được người lớn trân trọng.
Chú rể là con thứ, bàn thờ chính ở nhà anh trưởng. Một số gia đình đưa cô dâu đến nhà anh trưởng thắp hương, rồi mới về nhà bố mẹ. Nhiều gia đình khác làm lễ ngay tại nhà bố mẹ, nơi có bàn thờ bố mẹ đang thờ. Cách nào cũng có, nên hỏi bố mẹ chú rể.
Bố mẹ chú rể ở nước ngoài. Lễ nhập gia do người thân trong nước đứng lễ, bố mẹ có thể theo dõi qua cuộc gọi video. Khi bố mẹ về, đôi vợ chồng thắp thêm nén hương cùng bố mẹ.
Nhà trai không có bàn thờ gia tiên. Gia đình theo tôn giáo không thờ cúng tổ tiên bằng hương khói vẫn có thể có phần ra mắt bố mẹ và họ hàng, cầu nguyện theo tôn giáo của mình. Không cần dựng bàn thờ tạm.
Làm gọn khi cưới ở nhà hàng hoặc ra ở riêng ngay
Nhiều đôi ở thành phố đón dâu từ khách sạn đến thẳng nhà hàng, không về nhà trai. Nếu vẫn muốn giữ lễ nhập gia, cách phổ biến là sắp lịch: đón dâu từ nhà gái, ghé nhà trai làm lễ gia tiên trong khoảng hai mươi phút, rồi cả đoàn mới đến nhà hàng. Phần ra mắt họ hàng có thể làm ngay tại nhà hàng, ở một bàn riêng hoặc trên sân khấu.
Với đôi trẻ ra ở riêng ngay sau cưới, câu hỏi hay gặp là có cần lập bàn thờ ở nhà mới không. Đó là chuyện khác, thuộc về việc thờ cúng của từng gia đình. Riêng lễ nhập gia thì vẫn làm ở bàn thờ chính của nhà trai, nơi bố mẹ chú rể đang thờ.
Nếu bàn thờ chính ở quê mà gia đình nhà trai tổ chức tiệc ở thành phố, nhiều nhà làm lễ nhập gia ở quê trước hoặc sau ngày cưới vài hôm, khi đôi vợ chồng về thăm. Không ai coi đó là thiếu lễ.
Câu hỏi thường gặp
Cô dâu về nhà chồng có phải lạy bàn thờ không?
Tuỳ nếp nhà. Nhà có chỗ rộng, trải chiếu, nhiều đôi lạy theo nếp cũ. Nhiều nhà chỉ cần vái đứng ba vái. Không có quy định chung, quan trọng là thái độ nghiêm trang và có lời báo với tổ tiên.
Tục mẹ chồng tránh mặt khi đón dâu còn nên giữ không?
Đây là tục ở một số làng miền Bắc, mang ý mong mẹ chồng nàng dâu êm thấm. Nhiều nhà nay bỏ, mẹ chồng đứng đón con dâu ở cửa. Giữ hay bỏ là lựa chọn của gia đình, không ảnh hưởng gì đến cuộc hôn nhân.
Lễ nhập gia có cần làm cùng ngày cưới không?
Phần lớn làm cùng ngày, ngay khi đón dâu về. Khi điều kiện không cho phép, ví dụ bàn thờ ở quê xa, nhiều gia đình làm sau vài ngày khi đôi trẻ về thăm. Lời báo với tổ tiên vẫn đủ ý.
Nhà gái có mang lễ vật sang nhà trai trong ngày cưới không?
Một số nơi có, thường là trầu cau, bánh hoặc một phần lễ để đặt lên bàn thờ nhà trai. Nhiều nơi không có tục này. Hai nhà nên hỏi nhau trước để nhà trai biết mà sắp chỗ đặt.
Cô dâu khác tín ngưỡng có phải thắp hương bàn thờ nhà chồng không?
Đây là chuyện hai gia đình nên bàn trước ngày cưới. Nhiều cô dâu Công giáo vẫn thắp hương tổ tiên theo hướng dẫn chung của Giáo hội tại Việt Nam; người theo tín ngưỡng khác có thể cúi đầu, đặt hoa. Tôn trọng cả hai phía là điều cần nhất.
Lễ hợp cẩn là gì, có liên quan đến lễ gia tiên không?
Lễ hợp cẩn là nghi thức đôi vợ chồng cùng uống chén rượu, ăn chung miếng bánh hoặc miếng trầu, thường vào tối ngày cưới. Đây là nghi thức riêng của đôi vợ chồng, không phải lễ cúng gia tiên, và nhiều nhà nay chỉ giữ phần uống rượu giao bôi.