Lễ lại mặt là lần đầu đôi vợ chồng mới cùng về nhà gái sau ngày cưới, thường sau một, hai hoặc bốn ngày tuỳ vùng, mang theo ít lễ vật như xôi, gà, trầu cau, rượu, bánh và hoa quả để đặt lên bàn thờ nhà gái, thắp hương báo tổ tiên và thăm bố mẹ vợ. Về sau hai ngày gọi là nhị hỷ, sau bốn ngày gọi là tứ hỷ; nhiều nơi gọi chung là lại mặt.
Ngày nay nhiều đôi lại mặt ngay hôm sau, có đôi gộp vào chiều ngày cưới, cũng có đôi để đến tuần sau vì bận việc. Bài này nói về phần lễ trong buổi lại mặt: chọn ngày theo những cách nào, lễ vật thường mang, thắp hương ra sao, những gì nhà gái thường chuẩn bị, và cách làm gọn khi hai vợ chồng ở xa hoặc phải đi làm ngay.
Lại mặt để làm gì
Trong nếp cưới hỏi xưa, khi con gái về nhà chồng thì bố mẹ đẻ không được gặp con ngay. Lễ lại mặt là dịp đầu tiên con gái về thăm nhà, lần này cùng chồng. Với nhà gái, đây là lúc yên tâm thấy con đã ổn ở nhà chồng; với nhà trai, đây là lời cảm ơn nhà gái đã gả con. Với chú rể, lại mặt là lúc chính thức đến nhà vợ trong vai con rể, không còn là khách.
Phần lễ trong buổi lại mặt tương đối đơn giản: lễ vật nhà trai chuẩn bị, đôi vợ chồng mang về nhà gái, đặt lên bàn thờ, thắp hương báo tổ tiên. Sau đó cả nhà ăn bữa cơm, nói chuyện, có khi họ hàng bên ngoại đến chơi. Theo cách nghĩ của nhiều gia đình, buổi lại mặt khép lại chuỗi lễ cưới.
Lễ lại mặt không có trong lục lễ xưa mà là tập quán dân gian của người Việt, mỗi nơi một kiểu. Vì vậy cách gọi, ngày về, lễ vật khác nhau khá nhiều giữa các vùng; điều chung là đôi vợ chồng cùng về và có nén hương trên bàn thờ nhà gái.
Về ngày nào: những cách thường gặp
Không có ngày bắt buộc. Bảng dưới gom các cách phổ biến và lý do người ta chọn:
| Thời điểm | Gọi là | Thường gặp ở | Lý do chọn |
|---|---|---|---|
| Sáng hôm sau ngày cưới | Lại mặt | Nhiều nơi miền Bắc, đôi ở gần nhau | Tiện, khách về hết, nhà gái còn đồ ăn |
| Sau hai ngày | Nhị hỷ | Một số vùng Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ | Theo nếp cũ, đủ thời gian cô dâu ở nhà chồng |
| Sau bốn ngày | Tứ hỷ | Một số vùng miền Bắc | Theo nếp cũ của một số làng |
| Chiều ngày cưới | Lại mặt luôn | Hai nhà ở cùng phố, cùng xã | Gộp cho gọn, đỡ phải đi lại |
| Cuối tuần sau cưới | Lại mặt | Đôi đi làm ở thành phố | Hợp lịch làm việc, đủ thời gian ở lại |
Theo tập quán, ngày lại mặt không cần chọn riêng; nhiều nhà chọn theo lịch tiện nhất cho cả hai bên. Gia đình có nếp xem ngày thì theo nếp nhà. Quan trọng là nhà gái biết trước để chuẩn bị bữa cơm.
Có một điểm thực tế nên tính: nếu lại mặt ngay sáng hôm sau, đồ ăn thừa từ đám cưới ở nhà gái còn nhiều. Nhiều nhà gái tận dụng luôn cho bữa lại mặt, đỡ phải nấu mới. Khi đó nhà trai chỉ cần mang phần lễ đặt lên bàn thờ, không cần mang thêm món mặn.
Lễ vật lại mặt thường mang theo
Lễ vật lại mặt nhẹ, thường gói gọn trong một hai giỏ. Những thứ hay thấy:
- Xôi và gà luộc: phổ biến ở miền Bắc, nhà trai nấu sẵn từ sáng; có nhà thay bằng giò, chả.
- Trầu cau: một ít lá trầu và cau tươi, đặt lên bàn thờ.
- Rượu, chè: một chai rượu, một gói chè để biếu bố vợ.
- Bánh: bánh phu thê, bánh cốm còn lại sau đám cưới, hoặc hộp bánh mới.
- Hoa quả: đĩa quả tươi theo mùa.
- Quà riêng cho bố mẹ vợ: tuỳ nhà, có thể là đồ dùng thiết thực hơn là đồ đắt tiền.
Theo tập quán phổ biến, chỉ cần một phần lễ đủ đặt lên bàn thờ và một ít quà biếu là thành lễ. Không có số lượng hay giá trị nào được coi là chuẩn. Nhà trai chuẩn bị theo sức mình, nhà gái không nên so đo.
Nếu cần chọn thêm đồ thờ, đèn nến có mô tả rõ ràng để biếu bố mẹ vợ, bạn có thể xem thêm trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Phần lễ khi về đến nhà gái
Khi đôi vợ chồng đến, phần lễ thường diễn ra ngay:
- Chào bố mẹ vợ, ông bà và người thân có mặt.
- Trao lễ vật cho mẹ vợ hoặc bố vợ.
- Bố vợ hoặc người lớn nhà gái đặt lễ lên bàn thờ, thắp hương, khấn báo con gái con rể về lại mặt. Văn khấn theo bản của gia đình, hoặc thưa bằng lời thường.
- Đôi vợ chồng thắp hương, vái lạy theo nếp nhà.
- Chờ hương tàn bớt, hạ lễ, cả nhà cùng ăn bữa cơm. Nhiều nhà dùng chính xôi gà lại mặt cho bữa này.
- Trước khi về, nhiều nhà gái chuẩn bị ít quà gửi lại cho nhà trai, thường là bánh, hoa quả hoặc đặc sản quê.
Cả phần lễ thường chỉ mất mười lăm phút. Phần còn lại của buổi lại mặt là bữa cơm và câu chuyện, nên đừng xếp lịch quá sít khiến đôi vợ chồng vừa thắp hương xong đã phải đi.
Lời thưa trước bàn thờ nhà gái hôm lại mặt
Lễ lại mặt thường không cần một bài khấn riêng; phần lớn người lớn thưa bằng lời của mình. Bố cục thường gặp có ba ý. Một là xưng danh người khấn và nơi ở. Hai là báo rằng hôm nay con gái tên gì cùng chồng tên gì, con nhà ai ở đâu, về thăm nhà sau ngày cưới, mang theo lễ vật. Ba là mong tổ tiên chứng giám, phù hộ theo cách nói quen của gia đình, rồi kết thúc bằng lời kính cẩn.
Nhiều ông bố thêm một câu giới thiệu con rể trước bàn thờ, nói rõ từ nay con rể là người trong nhà. Câu nói ấy, dù giản dị, thường làm chú rể thấy được đón nhận hơn mọi nghi thức khác. Nếu nhà gái theo nếp này, chú rể đứng cạnh bố vợ trong lúc khấn, sau đó thắp hương trước, cô dâu thắp sau.
Gia đình nào có bản văn khấn quen dùng thì đọc theo bản đó. Nếu chưa từng làm, đừng lo tìm một bản chuẩn; đọc đủ các ý trên bằng lời thường là đủ trang trọng.
Con rể lần đầu ở nhà vợ: những điều nhỏ người lớn để ý
Chào hỏi đủ người. Chú rể chào ông bà, bố mẹ vợ, rồi đến các bác, chú, cô, dì có mặt. Cô dâu đứng cạnh nhắc khẽ cách xưng hô, nhất là khi gia đình nhà vợ ở vùng khác.
Đỡ việc nhà. Nhiều nhà quý con rể chủ động giúp bê mâm, dọn bàn, rửa ấm chén sau bữa. Không ai đòi hỏi, nhưng những việc nhỏ đó làm buổi lại mặt thân mật hơn.
Không cần uống quá chén. Bữa cơm lại mặt hay có rượu, họ hàng mời nhiều. Chú rể có thể từ chối khéo, nhất là khi còn phải lái xe về. Người lớn hiểu chuyện sẽ không ép.
Hỏi thăm sức khoẻ ông bà, bố mẹ vợ. Một câu hỏi thật lòng về sức khoẻ, công việc đồng áng hay chuyện nhà thường được nhớ lâu hơn món quà mang theo.
Ghé thăm họ hàng gần. Ở nông thôn, nhiều nhà mong con rể ghé qua nhà ông bà nội ngoại hoặc bác trưởng bên vợ trong buổi lại mặt. Nếu thời gian ít, chỉ cần ghé chào vài phút, mang theo gói bánh nhỏ là đủ ý.
Bên nhà trai: chuẩn bị gì trước buổi lại mặt
Phần lớn công chuẩn bị nằm ở nhà trai. Mẹ chồng hoặc người phụ nữ lớn trong nhà thường lo xôi gà, gói lễ, dặn dò đôi vợ chồng. Ở một số nhà, trước khi đôi trẻ đi, bố mẹ chồng thắp nén hương ở bàn thờ nhà mình báo con trai con dâu đi lại mặt. Đây là nếp nhỏ, không bắt buộc.
Với cô dâu, chuẩn bị lại mặt cũng là lần đầu cùng nhà chồng lo một việc cho nhà mình. Nhiều cô dâu muốn tự chọn quà cho bố mẹ đẻ. Bố mẹ chồng hiểu chuyện thường để con dâu tự quyết phần quà, còn nhà trai lo phần lễ vật đặt lên bàn thờ.
Chú rể nên biết trước ai sẽ có mặt bên nhà vợ, cách xưng hô với họ hàng bên ngoại, và giờ nhà gái dọn cơm. Nếu đường xa, báo trước giờ đến để nhà gái khỏi chờ.
Một việc nhỏ hay bị quên là kiểm lại đồ ăn trước khi mang đi. Xôi gà nấu từ sáng sớm, đi đường vài tiếng giữa trưa hè dễ ôi. Nên để trong hộp kín, có túi giữ lạnh nếu đường xa, và báo nhà gái để họ hạ lễ sớm cho cả nhà dùng ngay.
Làm gọn khi ở xa hoặc phải đi làm ngay
Nhiều đôi vợ chồng trẻ cưới xong phải quay lại thành phố đi làm, hoặc bay về nơi làm việc ở nước ngoài. Khi đó buổi lại mặt có thể được gộp vào chiều ngày cưới nếu hai nhà gần nhau, hoặc dời đến lần về quê gần nhất. Ví dụ giả định: đôi vợ chồng làm ở Thành phố Hồ Chí Minh, cưới ở Nghệ An, có thể về nhà gái vào sáng hôm sau trước khi ra sân bay, chỉ ở lại khoảng hai tiếng, mang theo phần lễ nhỏ.
Nếu không kịp về, nhiều đôi lại mặt vào dịp Tết đầu tiên sau cưới, mang theo lễ vật Tết và coi như trọn lễ. Không ai trách vì chuyện công việc. Điều làm bố mẹ vợ buồn thường là không được báo, chứ không phải lễ muộn.
Một cách khác là bố mẹ chồng thay mặt mang lễ sang nhà gái thắp hương và cảm ơn, còn đôi vợ chồng gọi video. Cách này hay gặp khi hai nhà gần nhau mà đôi trẻ ở xa.
Câu hỏi thường gặp
Lễ lại mặt có bắt buộc không?
Không có quy định bắt buộc. Đây là tập quán phổ biến ở người Việt, nhiều gia đình coi là phần khép lại đám cưới. Nếu điều kiện không cho phép, đôi vợ chồng có thể dời sang lần về thăm gần nhất mà không bị coi là thiếu lễ.
Lại mặt nhị hỷ và tứ hỷ khác nhau thế nào?
Chỉ khác ở số ngày sau cưới. Nhị hỷ là về sau hai ngày, tứ hỷ là sau bốn ngày, theo nếp cũ của một số vùng. Phần lễ và lễ vật về cơ bản giống nhau. Ngày nay ít nhà còn phân biệt chặt chẽ.
Lại mặt có phải mang gà và xôi không?
Không bắt buộc. Xôi gà phổ biến ở miền Bắc vì quen dùng làm lễ. Nhiều gia đình thay bằng hoa quả, bánh, giò chả hoặc món khác. Điều cần là có phần lễ đặt lên bàn thờ và chút quà biếu bố mẹ vợ.
Lại mặt có cần ngủ lại nhà gái không?
Theo nếp cũ ở một số nơi, đôi vợ chồng không ngủ lại nhà gái trong buổi lại mặt mà về trong ngày. Ngày nay nhiều đôi ở xa vẫn ngủ lại cho tiện. Đây là chuyện tuỳ gia đình, không có quy định chung.
Nhà gái có phải chuẩn bị quà trả lại khi lại mặt không?
Nhiều nhà gái chuẩn bị ít quà gửi về nhà trai như bánh, hoa quả hay đặc sản quê. Đây là phép lịch sự có đi có lại, không bắt buộc. Nhà gái chuẩn bị theo sức, nhà trai nhận và cảm ơn.
Lại mặt muộn sau vài tuần có sao không?
Không có quan niệm phổ biến nào coi lại mặt muộn là điều đáng lo. Nhiều đôi vì công việc phải dời sang vài tuần hoặc đến Tết. Chỉ cần báo trước với bố mẹ hai bên để mọi người biết và chuẩn bị.